حمید کردبچه-صاحب‌نظر حوزه اقتصاد دیجیتال: بنگاهی را تصور کنید که هر سال هزینه بیشتری برای فناوری می‌پردازد، متخصصان بیشتر یا گران‌تری استخدام می‌کند و پروژه‌های بزرگی به پایان می‌رساند ولی همچنان عرضه محصولات جدید در آن دشوارتر می‌شود و هزینه حفظ خدمات موجود افزایش می‌یابد. در ظاهر، بنگاه در حال رشد است، اما در عمق ماجرا، اتفاق دیگری رخ می‌دهد: منابعی که باید صرف ساختن آینده شوند، برای نگهداری گذشته مصرف می‌شوند. این تناقض، یکی از مسائل کمتر دیده‌شده در اقتصاد بنگاه‌های فناوری‌محور است. افزایش سرمایه‌گذاری لزوما به افزایش بهره‌وری منجر نمی‌شود، همان‌طورکه کاهش هزینه نیز همیشه نشانه بهبود عملکرد نیست. پرسش اصلی این است که بنگاه در برابر منابعی که مصرف می‌کند، چه ظرفیت اقتصادی تازه‌ای ایجاد می‌کند و آیا بازده این ظرفیت، هزینه ایجاد و نگهداری آن را توجیه می‌کند؟ در ارزیابی عملکرد بنگاه‌ها، معمولا به درآمد، سود، تعداد کارکنان و حجم پروژه‌ها توجه می‌کنیم. این شاخص‌ها مهم‌اند، اما به‌تنهایی نشان نمی‌دهند که بنگاه کارآمدتر شده است یا نه. ممکن است درآمد افزایش یابد، اما هزینه ارائه خدمات سریع‌تر رشد کند؛ نیروی انسانی بیشتری به کار گرفته شود، اما خروجی اقتصادی هر نفر کاهش یابد یا پروژه‌های بیشتری تحویل داده شوند، بی‌آنکه زمان و هزینه تولید محصولات بعدی کمتر شود. در بنگاه‌های فناوری‌محور، بررسی این مسئله مقداری پیچیده‌تر است. فناوری جدید گاهی جایگزین ساختار قدیمی نمی‌شود، بلکه به آن افزوده می‌شود. سامانه تازه‌ای راه‌اندازی می‌شود، اما سامانه قبلی همچنان به نیروی انسانی، زیرساخت و پشتیبانی نیاز دارد. ابزارهای جدید به کار گرفته می‌شوند، اما فرایندهای قدیمی و تقسیم مسئولیت‌های گذشته دست‌نخورده باقی می‌مانند. نتیجه، سازمانی است که فناوری بیشتری دارد، اما الزاما توان تولید ارزش بیشتری پیدا نکرده است. البته نگهداری سامانه‌های قدیمی همیشه تصمیمی اشتباه نیست. در خدمات حیاتی، تداوم فعالیت و امنیت اهمیت بالایی دارند. مسئله از جایی آغاز می‌شود که هزینه حفظ گذشته، بدون مقایسه با گزینه‌های جایگزین و سنجش منافع آن، ادامه پیدا می‌کند. هزینه نیروی انسانی، تجهیزات، زیرساخت و پشتیبانی در حساب‌های بنگاه ثبت می‌شود، اما هزینه فرصت منابع معمولا کمتر به چشم می‌آید. فرض کنید گروهی از متخصصان، بخش عمده سال را صرف نگهداری و اصلاح سامانه‌ای کنند که سال‌هاست فعال است. هزینه دستمزد آنها مشخص است، اما محصولی که به دلیل درگیری همین افراد با مسائل روزمره توسعه نمی‌یابد در صورت‌های مالی ردیفی ندارد. تأخیر در عرضه یک خدمت جدید، از دست رفتن مشتری یا ناتوانی در پاسخ سریع به تغییرات بازار نیز ممکن است نتیجه همین انتخاب باشد.
بنابراین، پرسش فقط این نیست که حفظ یک فناوری چقدر هزینه دارد، پرسش مهم‌تر این است که استفاده از منابع در این مسیر، چه فرصت‌های دیگری را از بنگاه می‌گیرد.
این تمایز در اقتصاد ایران اهمیت بیشتری دارد. در شرایط تورمی، افزایش اسمی هزینه‌ها به‌تنهایی نشانه ناکارآمدی نیست؛ زیرا بخشی از این افزایش ممکن است ناشی از رشد قیمت‌ها باشد. ارزیابی درست باید اثر تورم را از تغییر واقعی بهره‌وری جدا کند و نشان دهد بنگاه با منابع خود چه میزان خدمت، محصول یا ظرفیت جدید تولید می‌کند.
دو مفهوم اقتصادی می‌توانند در این ارزیابی راهگشا باشند: Ex Ante و Ex Post؛ یعنی ارزیابی پیشینی و پسینی.
در ارزیابی پیشینی، پیش از اجرای پروژه، هزینه‌ها، منافع، ریسک‌ها و گزینه‌های جایگزین بررسی می‌شوند. در ارزیابی پسینی، باید مشخص شود که منافع پیش‌بینی‌شده تا چه اندازه واقعا تحقق یافته‌اند. مشکل زمانی ایجاد می‌شود که ارزیابی پیشینی به تصویب بودجه محدود بماند و ارزیابی پسینی نیز با تحویل فنی پروژه پایان یابد. در این حالت، بنگاه می‌داند چه چیزی ساخته و چقدر هزینه کرده است، اما لزوما نمی‌داند این سرمایه‌گذاری چه تغییری در اقتصاد فعالیت‌هایش ایجاد کرده است.
تحویل یک سامانه، استقرار هوش مصنوعی یا راه‌اندازی زیرساخت جدید، خروجی پروژه است، نه لزوما نتیجه اقتصادی آن. نتیجه زمانی شکل می‌گیرد که سرمایه‌گذاری بتواند هزینه ارائه خدمت را کاهش دهد، کیفیت را افزایش دهد، زمان عرضه محصول را کوتاه کند یا درآمد تازه‌ای ایجاد کند.
برای مثال، اگر هدف از اجرای یک سامانه جدید کاهش هزینه عملیاتی باشد، موفقیت آن را نمی‌توان فقط با زمان اجرا و انطباق فنی سنجید. باید هزینه کل مالکیت، شامل نگهداری، پشتیبانی، آموزش، امنیت و مهاجرت، محاسبه و با منافع واقعی پروژه مقایسه شود. در غیر این صورت، ممکن است پروژه‌ای از نظر فنی موفق باشد، اما از نظر اقتصادی بازده مورد انتظار را ایجاد نکرده باشد.
هر فناوری چرخه عمری دارد. راهکاری که زمانی مزیت رقابتی ایجاد می‌کرد، ممکن است با تغییر نیاز مشتریان یا ظهور گزینه‌های کارآمدتر، به عاملی محدودکننده تبدیل شود. با این حال، قدیمی‌بودن فناوری به‌تنهایی دلیل کافی برای کنارگذاشتن آن نیست. تصمیم درست باید هزینه جایگزینی، ریسک مهاجرت، اهمیت خدمت و منافع مورد انتظار را نیز در نظر بگیرد. نکته مهم این است که چرخه عمر فناوری با چرخه عمر بنگاه یکسان نیست. یک بنگاه می‌تواند با محصولات قدیمی همچنان سودآور باشد، اما توان توسعه محصولات جدید را از دست بدهد. سود امروز ممکن است هزینه‌های پنهان فردا را بپوشاند، به‌ویژه زمانی که بیشتر منابع سازمان صرف تداوم فعالیت‌های موجود می‌شود و فرصت اندکی برای ساخت قابلیت‌های تازه باقی می‌ماند.
در چنین وضعیتی، بنگاه الزاما زیان‌ده نیست، اما ممکن است به تدریج توان رقابت در آینده را از دست بدهد. این همان نقطه‌ای است که موفقیت گذشته می‌تواند به مانعی برای تحول تبدیل شود.
کاهش هزینه نه‌تنها کافی نیست بلکه اگر صرفه‌جویی به افت کیفیت، تضعیف امنیت یا فرسودگی نیروی انسانی منجر شود، دستاورد پایداری ایجاد نشده است. از سوی دیگر، اگر بنگاه با اصلاح معماری سامانه‌ها، ساده‌سازی فرایندها و حذف فعالیت‌های کم‌ارزش، منابعی آزاد کند، اما آنها را دوباره صرف هزینه‌های جاری و ساختارهای موازی کند، فرصت افزایش بهره‌وری از دست می‌رود.
منابع آزادشده باید به انتخابی روشن منجر شوند: توسعه محصولی که مشتری حاضر به پرداخت برای آن است، ایجاد قابلیتی که هزینه‌های آینده را کاهش می‌دهد، ارتقای تاب‌آوری یا ورود به بازاری تازه. در غیر این صورت، تحول به برنامه‌ای برای کاهش هزینه تبدیل می‌شود، بی‌آنکه ظرفیت اقتصادی بنگاه افزایش یابد.
همین منطق در سطح اقتصاد ملی نیز برقرار است. سرمایه‌گذاری دیجیتال زمانی به افزایش بهره‌وری کمک می‌کند که با تغییر فرایندها، مهارت‌ها و مدل کسب‌وکار همراه شود. خرید فناوری، به‌خودی‌خود ثروت نمی‌سازد؛ همان‌طورکه افزایش هزینه فناوری، به‌تنهایی نشانه حرکت به سوی اقتصاد دیجیتال نیست.
برای تغییر این وضعیت، لازم نیست هر بنگاه همه سامانه‌های قدیمی خود را کنار بگذارد یا به دنبال تازه‌ترین فناوری بازار برود. نقطه شروع، شفاف‌کردن اقتصاد تصمیم‌های فناورانه است: هزینه واقعی حفظ فعالیت‌های موجود چقدر است؟ سرمایه‌گذاری‌های قبلی چه منافعی ایجاد کرده‌اند؟ کدام فعالیت‌ها ضروری‌اند و کدام‌یک صرفا به دلیل عادت سازمانی ادامه پیدا کرده‌اند؟ و مهم‌تر از همه، منابعی که با اصلاح ساختار آزاد می‌شوند، در چه مسیری به کار گرفته خواهند شد؟
این پرسش‌ها باید در مرکز تصمیم‌گیری مدیران بنگاه‌های اقتصادی و فناوری قرار گیرد، نه‌فقط هنگام تصویب پروژه‌های جدید، بلکه هنگام بازنگری در سبد سرمایه‌گذاری و اولویت‌های بنگاه.
شاید پرسش تعیین‌کننده این باشد: اگر امروز بنگاه خود را از نو می‌ساختیم، باز هم همین میزان منابع را صرف حفظ ساختارها و فناوری‌های فعلی می‌کردیم؟
آینده بنگاه‌ها را صرفا میزان سرمایه‌گذاری آنها تعیین نمی‌کند، بلکه توانایی تبدیل سرمایه به بهره‌وری و تبدیل بهره‌وری به ظرفیت‌های اقتصادی تازه است که تفاوت ایجاد می‌کند. گاهی مهم‌ترین تصمیم برای ساختن آینده، خرید فناوری جدید نیست، بلکه تشخیص این است که کدام بخش از گذشته دیگر ارزش هزینه‌کردن ندارد.