مرتضی فلاح: بیستودوم آبان در تقویم ایران تنها یک تاریخ نیست؛ روزی نیست که صرفا از خزان و برگهای زرد فروریخته درختان خبر دهد. برای آنان که ایران را فقط در گستره جغرافیا و آبوهوا نمیبینند، بلکه آن را در لایههای ژرف فرهنگ، تاریخ و خاطره میجویند، این روز یادآور خاموشی مردی است که اسطورهها و حماسههای این سرزمین را از غبار فراموشی قرنها بیرون کشید و به آنها جانی دوباره بخشید: مهرداد بهار.
مهرداد در دهم مهر ۱۳۰۸، در خانهای که بوی شعر و ادب و فرهنگ از در و دیوارش برمیخاست، چشم به جهان گشود. پنجمین فرزند مردی بود که در تاریخ پرفرازونشیب ایران، نامش با «ملکالشعرا»یی گره خورده است؛ محمدتقی بهار. اما مهرداد، راه پدر را نه با سرودن قصیده و غزل و مثنوی و تصحیح متون و سبکشناسی، بلکه با کاوش در ژرفای تاریخ و اسطورهها و ادیان باستانی ایرانشهر پیمود. گویی از همان آغاز میدانست که تکمیل میراث پدر، برای پاسداشت زبان فارسی در بازشناسی ریشههایی است که زبان از سرچشمههای آن جوشیده است.
زندگی علمی او، همچون روزگار پدر، از فرازونشیب و دشواریهای پرشمار برکنار نماند. در جوانی، تندباد حوادث سیاسی او را از دانشگاه تهران اخراج کرد و از ادامه تحصیل در رشته ادبیات بازداشت. ناگزیر راهی انگلستان شد و در مدرسه مطالعات شرقی و آفریقایی لندن به تحصیل و پژوهش پرداخت. در آن سالها، شاگردی و همنشینی با استادانی همچون والتر هنینگ، شرقشناس پرآوازه جهان، افقهای تازهای از دانش متون کهن، زبانهای باستانی و ادیان ایران و جهان را پیشروی او گشود. با این حال، بازگشتش به ایران با آنچه در آرزو داشت، فاصلهای بسیار تلخ و ناخوشایند داشت.
به سبب پیشینه سیاسیاش، درهای دانشگاههای رسمی به روی او بسته ماند و ناچار شد سالها از عمر خود را در بانک مرکزی، پشت میزی سپری کند که با روح جستوجوگر و دلمشغولیهای علمیاش بیگانه بود. اما هیچیک از این دشواریها نتوانست او را از راهی که برگزیده بود، بازدارد. در بنیاد فرهنگ ایران و نیز بهصورت حقالتدریس در دانشگاه تهران، چراغ پژوهش را روشن نگه داشت و به کاوش در جهان شگفتانگیز اساطیر ایران باستان ادامه داد.
مهرداد بهار را بحق «پدر اسطورهشناسی ایران» خواندهاند. پیش از او، اسطورههای ایرانی غالبا در حاشیه متنهای تاریخی و ادبی پنهان مانده بودند؛ حماسهها و افسانههایی که گاه تنها بهعنوان «خرافه» از آنها یاد میشد. اما بهار با نگاهی علمی و روشمند، این گنجینههای شفاهی و کهن را به متن آورد. او نشان داد که اسطوره، نه داستانی کودکانه، بلکه آینهای است که باورها، آرزوها، ترسها و امیدهای کهنترین نیاکان ما را بازمیتاباند. کتابهای او، از «اساطیر ایران» و «پژوهشی در اساطیر ایران» تا «از اسطوره تا تاریخ»، هنوز هم مرجع بیبدیل پژوهشگران و علاقهمندان است. بهار از آن دست پژوهشگرانی بود که گذشته را نه برای ماندن در آن، بلکه برای بهتر فهمیدن اکنون و روشنتر دیدن آینده میکاود.
ترجمه و پژوهش او درباره «بُندهش»، اثر بنیادین پهلوی در شناخت جهانبینی و باورهای ایرانیان باستان و نیز واژهنامههای ارزشمندش، ازجمله «واژهنامه بُندهش» و «واژهنامه گزیدههای زاداسپرم»، نشان میدهد که او چگونه عمر خویش را وقف گشودن پنجرههایی به سوی گذشتهای کرده بود که بخش بزرگی از آن در تیرگی و تاریکی زمان پنهان مانده بود.
تصحیح دیوان پدر و نگارش صد صفحه مقدمه بر آن نیز جلوه دیگری از دقت علمی و احترام عمیق او به میراث ادبی خاندان بهار بود.
سرانجام، در بیستودوم آبان ۱۳۷۳، در حالی که هنوز میتوانست سالها برای این سرزمین بیندیشد، بنویسد و بکاود، سرطان خون چنگ در جانش انداخت و بیماری او را از میان ما برد.
خانوادهاش آرزو داشتند او را در آغوش پدرش، ملکالشعرا، در آرامگاه ظهیرالدوله به خاک سپارند تا در همان خاکی آرمیده باشد که بوی شعر، تاریخ، ادب و فرهنگ میدهد. اما با مخالفت شهرداری تهران، تقدیر چنین رقم خورد که در قطعه هنرمندان بهشت زهرا که تازه ایجاد شده بود، پیشگامِ آرمیدن در این جایگاه نوپا شود. گویی مهرداد حتی در مرگ نیز راهگشای دیگران بود و در سرزمینی که دیگر جایی برای آرمیدن در جوار پدر نداشت، خود آغازگر مکانی شد که امروز مأوای هنرمندان این کشور است. امروز، سالها پس از آن خزان تلخ، نام مهرداد بهار شاید برای کسانی تنها یادآور کتابی در کتابخانه و قفسهای یا نامی در مقالهای است. اما اگر روزی، در میان سطرهای «بُندهش» یا در لابهلای حماسههای «رستم و دیو سفید»، ناگهان حس کردید نوای آشنایی در درونتان پژواک دارد و چیزی در جانتان تکان میخورد، بدانید که او هنوز زنده است.
او نه در سنگ مزار، بلکه در ذهن و ضمیر هر پژوهشگری که به فرهنگ کهن و اسطورههای این سرزمین نگاه میکند و در جان و دل هر ایرانی که میداند ریشههایش تا کجاها میرود، همواره زنده است و نفس خواهد کشید.
روانش شاد که ایران همواره وامدار اوست.
