فرهاد نوائی: حکایت میکنند زنی ماری در خانه نگهداری میکرد که مدتی بود غذا نمیخورد و شبها دور کمر او میپیچید. زن که نگران این رفتار غیرعادی شده، مار را نزد دامپزشک برد و آنجا متوجه شد که مار در حال اندازهگرفتن بدن اوست تا ببیند میتواند او را ببلعد! این حکایت استعاره هولناکی از برخی مناسبات انسانی است. پدری را تصور کنید که روزی نوزادش را با احتیاط در آغوش میگرفت، نخستین کلماتش را میشنید و وقتی از راه میرسید، دختر کوچکش دواندوان به استقبالش میرفت و دستانش را دور گردن او حلقه میکرد. سالها میگذرد، دختر بزرگ میشود، به مدرسه میرود، رؤیا میسازد و سرانجام به کسی علاقهمند میشود. اما چه میشود که همان دستانی که روزگاری پناهگاهش بودند، به ابزار مرگ او تبدیل میشوند؟ انگار در روایتی وارونه از حکایت مار، پدر، فرزندش را بزرگ کرده تا روزی گردنش به اندازه دستان یا داس او شود! قتل نسا علیزاده، رومینا اشرفی و دختران دیگری به دست پدرانشان، پرسشی فراتر از تعصب ناموسی و مردسالاری مطرح میکند: چگونه این باورهای اجتماعی در ذهن پدر به خشونتی چنان ویرانگر تبدیل میشوند که حتی پیوند عاطفی با فرزند نیز مانع آن نمیشود؟ شاید لازم باشد به لایههای پنهانتری از روان انسان نگاه کنیم؛ ازجمله حسادت، احساس مالکیت، اضطراب ازدستدادن اقتدار و حساسیت شدید به تحقیر.
حسادت پدر در اینجا لزوما معنای جنسی یا عاشقانه ندارد. ممکن است نوعی واکنش به ازدسترفتن جایگاه انحصاری در زندگی دختر باشد. مفهوم احساس مالکیت در اینجا اهمیت بیشتری پیدا میکند: وضعیتی که فرد فرزندش را امتداد شخصیت، اعتبار و هویت خود میداند و انتخاب مستقل او را به منزله شکست شخصی تجربه میکند. رضا برمکی در پژوهشی درباره روانشناسی قتل ناموسی نشان میدهد که در ساختارهای مردسالار، ترس از شرمساری و مجازات اجتماعی میتواند انگیزه دفاع خشونتآمیز از حیثیت را تقویت کند. در چنین وضعیتی، پدر ممکن است دیگر با یک اختلاف خانوادگی معمولی روبهرو نباشد؛ او در ذهن خود با تهدیدی علیه موجودیت اجتماعیاش مواجه شده است. اینجاست که مسئله تحریکپذیری روانشناختی اهمیت پیدا میکند. بعضی افراد در برابر مخالفت، ناکامی یا احساس تحقیر واکنش هیجانی شدیدتری نشان میدهند و توانایی کمتری برای مهار خشم خود دارند. با این حال، حساسیت به تحقیر با تندمزاجی عمومی یکسان نیست. برخی افراد ممکن است در روابط روزمره آرام باشند، اما در مواجهه با مخالفت یا رفتاری که آن را تهدیدی علیه جایگاه و اقتدار خود میدانند، دچار خشم شدید شوند. این وضعیت زمانی پیچیدهتر میشود که فرد با مرور مکرر رفتار طرف مقابل و تفسیر خصمانه آن، خشم خود را تشدید کند. روانشناسان این فرایند را «نشخوار خشم» مینامند؛ وضعیتی که میتواند به استمرار هیجان منفی و افزایش رفتار پرخاشگرانه بینجامد. احتمالا در لحظاتی که دستان پدر نسا دور گردن دخترش حلقه شده یا داس پدر رومینا بر پیکر او فرود میآمده، رفتارهای دختر را در ذهن مرور میکردهاند و با یادآوری آنچه نافرمانی و تحقیر اقتدار خود میپنداشتهاند، خشم و نفرت بیشتری احساس میکردهاند؛ تا جایی که حتی رنج و تقلای فرزند نیز نتوانسته آنان را از ادامه جنایت بازدارد.
پژوهش داو کوهن و همکاران درباره فرهنگ حیثیت نشان داد مردانی که در محیطهای فرهنگی خاصی پرورش یافته بودند، هنگام مواجهه با توهین، بیشتر احساس تهدید حیثیت مردانه میکردند و افزایش کورتیزول، تستوسترون و آمادگی برای رفتار پرخاشگرانه در آنان مشاهده میشد. در سطح عصبشناختی نیز مسئله پیچیدهتر میشود. بادامه مغز، در پردازش تهدید و اهمیت هیجانی محرکها نقش دارد و قشر پیشپیشانی در تنظیم هیجان، ارزیابی پیامدها و مهار رفتار مشارکت میکند. این دسته از پژوهشها نشان دادهاند که اختلال در تعامل این شبکهها میتواند با پرخاشگری واکنشی ارتباط داشته باشد. اما مغز انسان بخشی اختصاصی برای تعصب ناموسی ندارد. آنچه فرد تهدید تلقی میکند، تا حد زیادی تحت تأثیر یادگیری، تربیت و تجربه اجتماعی او شکل میگیرد. برای یک پدر، عاشقشدن دختر اتفاقی طبیعی است و برای دیگری ممکن است به معنای بیآبرویی باشد. تفاوت از تفسیر رویداد آغاز میشود و سپس میتواند به واکنش هیجانی متفاوتی منتهی شود. با این همه، یک نکته اساسی را نباید فراموش کرد: همه دخترکشیها حاصل فوران ناگهانی خشم نیستند. رابرت بلر و همکاران در پژوهشی جدید درباره عصبشناسی پرخاشگری، علاوه بر واکنش شدید به تهدید و ضعف تنظیم هیجان، به سازوکارهای شناختی انتخاب رفتار پرخاشگرانه نیز توجه کردهاند. این تمایز هنگام بررسی پرونده رومینا اشرفی اهمیت پیدا میکند. بر اساس اظهارات منتشرشده از وکیل مادر رومینا، پدر پیش از قتل درباره پیامد قانونی فرزندکشی پرسوجو کرده بود و احتمال تحریک او از سوی برخی نزدیکان نیز مطرح شده است. اگر این روایت درست باشد، نمیتوان جنایت را صرفا به چند ثانیه خشم مهارنشده نسبت داد. اینجا با فرایندی مواجه هستیم که در آن فشار اجتماعی، باورهای ناموسی و محاسبه پیامدهای عمل ممکن است همزمان حضور داشته باشند. پژوهش اوزان آکسوی و آرون سکلی نیز نکته تأملبرانگیزی دارد: قتلهای ناموسی الزاما در جوامعی که هنجارهای حیثیتی شدیدتر هستند، بیشترین وقوع را ندارند؛ گاهی تعارض بر سر این هنجارها زمینه وقوع خشونت را فراهم میکند. این یافته برای جامعه ایران اهمیت دارد؛ جامعهای که در آن استقلال عاطفی و فردی دختران میتواند با انتظارات سنتی درباره اقتدار پدر تعارض پیدا کند.
هیچیک از این عوامل بهتنهایی قتل را اجتنابناپذیر نمیکند. در کنار آنها باید به ساختار حقوقی نیز توجه کرد. مطابق ماده ۳۰۱ قانون مجازات اسلامی، پدر و جد پدری در صورت قتل فرزند مشمول قصاص نمیشوند؛ هرچند قتل آنان همچنان جرم و قابل مجازات است. چنین تفاوتی در ضمانت اجرای کیفری، بهویژه اگر مرتکب از آن آگاه باشد، ممکن است در محاسبه پیامدهای جنایت نقش پیدا کند. بنابراین، مسئله دخترکشی را نمیتوان صرفا با روانشناسی فردی یا فعالیت مغز توضیح داد؛ باید پیوند میان شخصیت، تربیت، هنجارهای اجتماعی و قوانین را نیز دید.
شاید هولناکترین بخش این تراژدی، تمام سالهایی باشد که دختر، با همه زیبایی و شور زندگیاش، بیخبر از سرنوشت خود، قاتل آیندهاش را پدر صدا میکرد؛ کسی که قرار بود نخستین پناهگاهش باشد، سرانجام به آخرین وحشت او تبدیل میشود. چه تقابل هولناکی میان زیبایی و میل به زندگی با خشونت مردانهای که تاب استقلال و اختیار زن را ندارد؛ خشونتی که گاه در خانه و گاه در خیابان، حق تصمیمگیری درباره بدن و سرنوشت او را از آنِ خود میداند. و تلختر آنکه حتی مرگ نیز دختر را از این نسبت رها نمیکند؛ بر سنگ مزارش همچنان مینویسند: «فرزند فلانی». گویی حتی پس از مرگ نیز با نام کسی شناخته میشود که زندگی را از او گرفته است.
