در جهانی که سیاست منطقه‌ای بیش از هر زمان دیگری تحت تأثیر رقابت قدرت‌ها، بحران‌های امنیتی و کاهش اعتماد میان بازیگران قرار گرفته است، تجربه عمان یک پرسش مهم را پیش روی پژوهشگران روابط بین‌الملل قرار می‌دهد: چگونه کشوری با ظرفیت محدود مادی توانسته است نقشی فراتر از اندازه ژئوپلیتیکی خود در مدیریت بحران‌ها و تسهیل گفت‌وگوهای منطقه‌ای ایفا کند؟ پاسخ را باید در الگوی خاص سیاست خارجی مسقط جست‌وجو کرد؛ الگویی که بر تعادل، اعتمادسازی، گفت‌وگو و پرهیز از ورود مستقیم به قطب‌بندی‌های منطقه‌ای استوار شده است.
عمان؛ قدرتی فراتر از ظرفیت مادی
عمان در ساختار قدرت خلیج فارس نه یک قدرت نظامی مسلط است و نه از ظرفیت اقتصادی برخی همسایگان خود برخوردار است؛ اما در عرصه دیپلماسی، سرمایه‌ای در اختیار دارد که به‌آسانی قابل جایگزینی نیست: اعتماد بازیگران متعارض. مسقط طی دهه‌های گذشته تلاش کرده است روابط خود را با طیف متنوعی از بازیگران حفظ کند. همین سیاست به عمان امکان داده است در شرایطی که کانال‌های رسمی ارتباطی میان برخی کشورها مسدود یا محدود شده‌اند، به‌عنوان یک مسیر ارتباطی و میانجی قابل اتکا ایفای نقش کند. این ویژگی را باید یکی از مهم‌ترین مؤلفه‌های «قدرت نرم دیپلماتیک» عمان دانست. از این منظر، سیاست خارجی عمان را نمی‌توان صرفاً سیاست بی‌طرفی دانست. آنچه مسقط دنبال می‌کند، نوعی بی‌طرفی فعال است؛ یعنی پرهیز از قرار گرفتن در صف‌بندی‌های خصمانه، در کنار حفظ امکان گفت‌وگو با همه طرف‌ها.
هیثم بن طارق و تداوم یک سنت دیپلماتیک
با روی کار آمدن سلطان هیثم بن طارق، برخی تحلیل‌ها از احتمال تغییر جهت سیاست خارجی عمان سخن می‌گفتند؛ اما تجربه سال‌های اخیر نشان داده است که رویکرد جدید بیش از آنکه گسست از میراث گذشته باشد، نوعی تداوم همراه با بازتنظیم است. سلطان هیثم در شرایطی سیاست خارجی عمان را دنبال می‌کند که منطقه نسبت به گذشته پیچیده‌تر شده است. بحران‌های یمن، فلسطین، سوریه و تحولات امنیتی خلیج فارس در کنار رقابت ایران و آمریکا و حضور فعال قدرت‌های فرامنطقه‌ای، محیطی پرریسک برای کشورهای کوچک منطقه ایجاد کرده است. در چنین شرایطی، برای عمان حفظ سیاست متوازن نه یک انتخاب تجملی، بلکه بخشی از راهبرد امنیت ملی و استمرار نقش منطقه‌ای آن است.
ایران و آمریکا؛ جایی که اهمیت عمان آشکارتر می‌شود
اهمیت عمان زمانی بیشتر نمایان می‌شود که موضوع به روابط ایران و ایالات متحده می‌رسد. تهران و واشنگتن در طول سال‌های گذشته، علاوه بر اختلافات بنیادین، با مشکل مهم دیگری نیز مواجه بوده‌اند: کسری اعتماد و ضعف کانال‌های ارتباطی پایدار.
در چنین فضایی، وجود بازیگری که بتواند با هر دو طرف ارتباط داشته باشد، از اهمیت راهبردی برخوردار است. عمان نمی‌تواند اختلافات تهران و واشنگتن را به‌تنهایی حل کند و اساساً چنین ادعایی نیز منطقی نیست؛ اما می‌تواند زمینه‌ای برای انتقال پیام، کاهش سوءبرداشت، ایجاد وقفه در چرخه تنش و بازگرداندن طرفین به میز مذاکره فراهم کند. از این منظر، نقش عمان را باید نه در جایگاه «حل‌کننده بحران»، بلکه در جایگاه تسهیل‌کننده صلح و گفت‌وگو ارزیابی کرد.
دیپلماسی صلح؛ یک انتخاب راهبردی
آنچه در تجربه عمان اهمیت دارد، این است که صلح برای مسقط صرفاً یک شعار اخلاقی یا دیپلماتیک نیست؛ بلکه با منافع امنیتی، اقتصادی و ژئوپلیتیکی این کشور پیوند خورده است.
کشوری که در یکی از حساس‌ترین مناطق جهان قرار دارد، به‌خوبی می‌داند که تشدید منازعات در خلیجفارس می‌تواند مستقیماً امنیت ملی و اقتصاد آن را تحت تأثیر قرار دهد. بنابراین، کاهش تنش و حفظ ثبات منطقه‌ای برای عمان یک ضرورت راهبردی است. همین نگاه موجب شده است عمان به جای آنکه خود را بخشی از منازعه تعریف کند، تلاش کند بخشی از راه‌حل باشد.
پیام عمان برای آینده منطقه
تجربه عمان یک واقعیت مهم را به سیاست‌گذاران منطقه یادآوری می‌کند: در محیط‌های پیچیده امنیتی، قدرت همیشه به معنای توانایی تحمیل اراده نیست. گاهی توانایی ایجاد اعتماد، حفظ ارتباط با طرف‌های متعارض و فراهم کردن امکان گفت‌وگو، خود نوعی قدرت راهبردی است.
برای ایران نیز حفظ و تقویت روابط با عمان می‌تواند از اهمیت ویژه‌ای برخوردار باشد. عمان نه تنها همسایه‌ای مهم در جنوب ایران است، بلکه در شرایط بحرانی می‌تواند یکی از معدود کانال‌های ارتباطی قابل اعتماد با جهان عرب و غرب باشد. در مقابل، ایالات متحده نیز می‌تواند از ظرفیت عمان برای کاهش سوءبرداشت‌ها و تسهیل ارتباطات دیپلماتیک بهره ببرد.
البته آینده این نقش به یک عامل اساسی وابسته است: اراده سیاسی طرف‌های منازعه برای استفاده از ظرفیت دیپلماسی. هیچ میانجی‌ای نمی‌تواند جای اراده سیاسی بازیگران اصلی را بگیرد.
از استقلال سیاسی تا استقلال دیپلماتیک
سالروز استقلال عمان را می‌توان از این منظر فراتر از یک مناسبت تاریخی دید. استقلال تنها به معنای حفظ تمامیت ارضی یا حاکمیت سیاسی نیست؛ کشوری زمانی می‌تواند استقلال راهبردی خود را حفظ کند که در شرایط فشار و رقابت قدرت‌ها، توانایی انتخاب مسیر سیاست خارجی خود را داشته باشد. عمان طی دهه‌های گذشته تلاش کرده است چنین استقلالی را از طریق دیپلماسی حفظ کند. تجربه این کشور نشان می‌دهد که می‌توان بدون ورود به رقابت‌های پرهزینه قدرت‌های بزرگ، در تحولات منطقه‌ای اثرگذار بود.
در نهایت، شاید مهم‌ترین درس عمان برای غرب آسیا این باشد که صلح الزاماً از مسیر توافق‌های بزرگ آغاز نمی‌شود؛ گاهی از یک کانال ارتباطی کوچک، یک پیام محرمانه، یک میانجی قابل اعتماد و اراده‌ای برای شنیدن طرف مقابل آغاز می‌شود. در شرایطی که روابط ایران و آمریکا همچنان با پیچیدگی‌ها و بی‌اعتمادی‌های عمیق روبه‌روست، استمرار ظرفیت دیپلماتیک عمان می‌تواند یکی از معدود فرصت‌های موجود برای باز نگه داشتن مسیر گفت‌وگو و جلوگیری از تبدیل اختلافات سیاسی به بحران‌های امنیتی باشد.
* کارشناس ارشد روابط بین الملل