جهان صنعت نیوز – دکتر حسن محدثی گیلوایی، جامعه‌شناس و عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی در این مراسم با تأکید بر ضرورت نگاه چندسویه به پدیده‌های اجتماعی گفت: این پدیده‌ها می‌توانند کارکردهای مثبت و منفی داشته باشند؛ بنابراین، پیش‌داوری درباره تحولات اجتماعی و نسل‌های جدید، با رویکرد علمی و تجربی سازگار نیست.
محدثی با اشاره به پدیده «چشمانگی» در نسل‌های جدید اظهار کرد: در جهان رسانه‌ای امروز، چشم به یکی از اصلی‌ترین ابزارهای ارتباط انسان با محیط پیرامون تبدیل شده و بخش قابل‌توجهی از وقت کودکان، نوجوانان و جوانان در تعامل با رسانه‌های دیجیتال می‌گذرد.
وی افزود: این شیوه متفاوت مصرف فرهنگی و معرفتی، زمینه‌ساز شکل‌گیری تفاوت‌های جدی میان نسل‌هاست؛ تفاوت‌هایی که می‌توانند به اختلاف، سوگیری و پیش‌داوری متقابل میان نسل‌ها منجر شوند.
عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد با اشاره به نقش رسانه‌ها در شکل‌دهی به واقعیت اجتماعی اظهار کرد: رسانه‌ها از عناصر مهم جهان جدید هستند که می‌توانند جهان اجتماعی را به شیوه‌ای متفاوت برساخت کنند و به تعبیر دیگر، به نوعی جهان‌سازی (World Making) دست بزنند.
وی افزود: نیروهای اجتماعی برخوردار از قدرت رسانه‌ای می‌توانند جهان را به شیوه‌ای متفاوت بازنمایی و برساخت کنند؛ به‌گونه‌ای که انسان‌ها خود را در جهانی جدید ببینند و در آن زندگی کنند. این برساخت‌ها لزوماً مستقل از منافع، علایق و خواسته‌های نیروهای اجتماعی نیستند و می‌توانند افراد را به سمت‌وسوی خاصی هدایت کنند.
این جامعه‌شناس با تأکید بر تأثیرگذاری این فرایند در حوزه‌های مختلف سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی تصریح کرد: هنگامی که قدرت رسانه‌ای با قدرت سیاسی پیوند می‌خورد، امکان بازنمایی جهان به شکلی کاملاً متفاوت فراهم می‌شود؛ به‌گونه‌ای که افراد ممکن است این تصویر برساخته‌شده را به‌عنوان واقعیت بپذیرند و در جهانی زندگی کنند که دیگران برای آن‌ها ساخته‌اند. چنین فرایندی می‌تواند بر گرایش‌های سیاسی و فرهنگی افراد و حتی علایق و الگوهای مصرف اقتصادی آن‌ها تأثیر بگذارد و جهت‌گیری‌های خاصی را در جامعه شکل دهد.
محدثی با اشاره به سویه‌های آسیب‌شناختی برساخت اجتماعی در رسانه‌ها اظهار کرد: شیوه‌های خاص بازنمایی واقعیت و شکل‌دهی به نگرش‌ها و گرایش‌های افراد می‌تواند پیامدهای آسیب‌شناختی به همراه داشته باشد. این فرایندها ممکن است به جهت‌دهی افکار عمومی در مسیری منجر شوند که نیروهای اجتماعی برخوردار از قدرت رسانه‌ای را به اهداف و منافع خود نزدیک‌تر کند.
عقلانیت انتقادی؛ سلاح مقابله با اخبار جعلی
دکتر عباس نعیمی جورشری، دانش‌آموخته جامعه‌شناسی و پژوهشگر برگزیده ادوار کشور نیز در این مراسم با طرح پرسش‌هایی درباره نسبت اطلاعات و حقیقت اظهار کرد: بازنشر گسترده یک خبر یا تکرار مداوم یک ادعا، لزوماً آن را به حقیقت تبدیل نمی‌کند. وی با اشاره به گسترش رسانه‌های اجتماعی افزود: اگرچه دسترسی به اطلاعات آسان‌تر شده و هر فرد می‌تواند تولیدکننده و منتشرکننده محتوا باشد، افزایش حجم اطلاعات ضرورتاً به معنای افزایش دانایی و شناخت دقیق‌تر جهان نیست.
نعیمی جورشری با اشاره به کتاب «جام جعل‌نما» نوشته ایمان رنجکش اظهار کرد: این اثر فرصتی برای گفت‌وگو درباره یکی از چالش‌های مهم جامعه معاصر فراهم می‌کند؛ مسئله‌ای که از اخبار جعلی آغاز می‌شود و به حوزه‌هایی همچون جامعه‌شناسی رسانه، روان‌شناسی اجتماعی، سیاست، شکاف نسلی و امکان دستیابی به شناخت معتبر گسترش می‌یابد.
نعیمی جورشری با تأکید بر پیچیدگی پدیده اخبار جعلی اظهار کرد: اطلاعات نادرست همیشه حاصل دروغ‌گویی آگاهانه نیست؛ گاهی واقعیتی از زمینه اصلی خود جدا می‌شود یا روایتی از طریق تکرار، برانگیختن هیجان و هم‌سویی با باورهای مخاطبان، اعتبار پیدا می‌کند. ازاین‌رو، برای شناخت این پدیده باید علاوه بر نیت افراد، سازوکارهای اجتماعی انتشار و پذیرش اطلاعات را نیز بررسی کرد.
نسل زد درکی از جامعه ایران و تحولات جهانی ندارد
مهدی بازرگانی، روزنامه‌نگار نیز در این مراسم با اشاره به عنوان خلاقانه کتاب «جام جعل‌نما» و اینکه این تعبیر آن استعاره «جام جهان‌بین» حافظ را به ذهن متبادر می‌کند، اظهار کرد: رسانه‌های نوین قرار بود دریچه‌ای برای شناخت صادقانه جهان باشند، اما از این رسالت فاصله گرفته‌اند؛ از این منظر می‌توان گفت که این کتاب، روایت جام جهان‌بینی است که به‌جای نمایش حقیقت، جام جعل‌نما از آب درآمده است.
سردبیر مجله دیلمان با اشاره به محتوای این اثر، سه سطح از مواجهه با اخبار جعلی و نقد رسانه‌ها را توضیح داد. وی با اشاره به نقل قولی از نویسنده کتاب، اظهار کرد: ما در اینجا با الهام از ایمان رنجکش می‌توانیم بگوییم در سطح اول اخبار جعلی می‌توانند با اطلاعات نادرست یکی گرفته شوند. در سطح دوم از این فراتر می‌رود و می‌تواند به ابزاری برای مهندسی افکار عمومی، تحریک احساسات و بازتعریف واقعیت اجتماعی تبدیل شود.
این روزنامه‌نگار با اشاره به سطح سوم، آن را پیچیده‌تر و متناسب‌تر با واقعیت رسانه‌ای امروز توصیف کرد و توضیح داد: در این سطح، فریب صرفاً بخشی از عملکرد رسانه نیست، بلکه به جزئی از ساختار قدرت و واقعیتی تبدیل می‌شود که در آن زندگی می‌کنیم و آن را به رسمیت شناخته‌ایم.
بازرگانی افزود: در چنین شرایطی، سواد رسانه‌ای به‌عنوان دانشی برای مواجهه با پیامدهای این ساختار مورد توجه قرار می‌گیرد؛ رویکردی که به‌جای تمرکز بر نقد انحصار رسانه‌ای، بر افزایش توانایی مخاطبان برای تشخیص و مقابله با آثار آن تأکید دارد. به تعبیر بازرگانی، در این وضعیت آموزش سواد رسانه‌ای به نوعی آموزش دفاع شخصی در برابر اثرات گریزناپذیر رسانه‌ها تبدیل می‌شود.
پژوهش زمانی اثرگذار است که به گفتگوی عمومی تبدیل شود
ایمان رنجکش نویسنده کتاب «جام جعل‌نما»، در مراسم رونمایی از این اثر، با اشاره به خاستگاه پژوهشی کتاب گفت: این اثر برآمده از پایان‌نامه کارشناسی ارشد وی در زمستان ۱۴۰۳ با موضوع تأثیر اخبار جعلی بر تحولات سیاسی و اجتماعی جامعه ایران در قلمرو زمانی نسل زد است.
وی افزود: تلاش کردم با بازنگری در ساختار و زبان پژوهش، مفاهیم تخصصی را با بیانی روشن‌تر و مثال‌های ملموس‌تر به مخاطبان عمومی ارائه کنم؛ چراکه معتقدم پژوهش زمانی اثرگذارتر است که از مرزهای دانشگاه فراتر برود و به بخشی از گفت‌وگوی عمومی جامعه تبدیل شود. رنجکش هدف این کتاب را کمک به شناخت سازوکار اخبار جعلی، تأثیر آن بر افکار عمومی و درک عمیق‌تر از دغدغه‌ها و زیست رسانه‌ای نسل زد عنوان کرد.
رنجکش با اشاره به اهمیت مطالعه نسل زد گفت: برای من، مطالعه این نسل صرفاً بررسی یک گروه سنی نیست، بلکه تلاشی برای فهم آینده جامعه ایران است؛ چراکه شناخت آینده هر جامعه، مستلزم درک این موضوع است که نسل جوان آن واقعیت را چگونه می‌بیند، به چه روایت‌هایی اعتماد می‌کند و چگونه میان حقیقت و جعل تمایز می‌گذارد.
وی تأکید کرد که نام‌گذاری نسل‌ها صرفاً به معنای تقسیم‌بندی سنی نیست، بلکه تفاوت در تجربه‌های تاریخی، فناوری‌های ارتباطی و محیط رسانه‌ای را نیز بازتاب می‌دهد؛ تفاوت‌هایی که برای شناخت جهان‌بینی و رفتار نسل‌های جدید باید مورد توجه قرار گیرند.
وی نسل زد را نسلی دیجیتال‌زاده توصیف کرد که در بستر اینترنت و رسانه‌های اجتماعی رشد کرده و امروز با گسترش هوش مصنوعی، بیش از پیش در معرض سیل بی‌وقفه اطلاعات و روایت‌های رسانه‌ای قرار دارد. رنجکش افزود: ذهن پرسشگر، نگاه انتقادی و فاصله این نسل از الگوهای سنتی سیاست و قدرت، در تحولات سیاسی و اجتماعی امروز و آینده ایران نقش مهمی ایفا خواهد کرد.
نویسنده کتاب «جام جعل‌نما»، با اشاره به زیست رسانه‌ای نسل زد ایران گفت: این نسل خود را صرفاً با نسل‌های پیشین داخل کشور مقایسه نمی‌کند، بلکه سبک زندگی خود را با هم‌نسلانش در کشورهای دیگر نیز می‌سنجد. تصویری که نسل زد از امکانات، آزادی‌های فردی و کیفیت زندگی در سایر کشورها دریافت می‌کند، می‌تواند معیارهای تازه‌ای برای ارزیابی شرایط زندگی خود ایجاد کند؛ موضوعی که در فهم نگرش‌ها و دغدغه‌های این نسل اهمیت دارد.
رنجکش با اشاره به تفاوت‌های نسلی گفت: نسل‌های پیشین گاهی سختی‌هایی را که پشت سر گذاشته‌اند، بخشی از هویت و افتخار خود می‌دانند؛ اما نسل زد این پرسش را مطرح می‌کند که چرا باید چالش‌های گذشتگان، سرنوشت محتوم آینده او نیز باشد؟
این نویسنده و پژوهشگر با اشاره به نقش رسانه‌ها در تغییر معیارهای مقایسه نسل زد گفت: رسانه صرفاً اطلاعات بیشتری در اختیار این نسل قرار نداده، بلکه معیارهای مقایسه آن را نیز تغییر داده است؛ تغییری که می‌تواند بر انتظارات، احساس محرومیت، برداشت از عدالت و نگاه به آینده تأثیر بگذارد.
وی با انتقاد از رویکرد رسانه‌ای صداوسیما اظهار کرد: این رسانه نیز می‌خواهد همان کاری را با مخاطب ایرانی انجام دهد که رسانه‌هایی مانند ایران اینترنشنال انجام می‌دهند، اما در این رقابت موفق نیست. به گفته رنجکش، رسانه به‌جای آنکه صرفاً زمینه فهم واقعیت را فراهم کند، درگیر جهت‌دهی به افکار عمومی می‌شود؛ درحالی‌که در عصر رسانه، اعتماد را نمی‌توان صرفاً با ابزارهای رسانه‌ای به دست آورد، بلکه اعتماد محصول به‌رسمیت‌شناختن حق مردم برای دانستن حقیقت است.
وی هدف اصلی این کتاب را افزایش توانایی جامعه برای تشخیص جعل از حقیقت دانست و افزود: این جامعه پرسشگر است، نقد می‌کند و هر روایتی را به‌سادگی نمی‌پذیرد.