لعیا نورانی زنوز
گروه شهرستان ها: پس از روزهایی که خشکی، چهره بسیاری از تالابهای آذربایجان غربی را دگرگون کرده بود، بارشهای مناسب و جریان دوباره آب در رودخانهها، نشانههای تازهای از بازگشت حیات را به این زیستبومها آورده است؛ افزایش بارندگیها و اقداماتی که برای تسهیل ورود آب و تأمین حقابه انجام شده، چشمانداز امیدوارکنندهای پیش روی تالابهای استان قرار داده است؛ اما در کنار این نشانههای مثبت، احتمال تداوم و تقویت پدیده النینو در ماههای پیشرو، ضرورت آمادگی و مدیریت دقیقتر منابع آب را بیش از گذشته برجسته میکند.
آذربایجان غربی با برخورداری از ۴۰تالاب در ۲ حوضه آبریز ارس و دریاچه ارومیه، از استانهای مهم کشور در زمینه زیستبومهای تالابی به شمار میرود. این پهنههای ارزشمند در سالهای گذشته از نوسانات بارندگی، کاهش جریان رودخانهها و فشار بر منابع آب تأثیر پذیرفتهاند و اکنون همزمان با بهبود نسبی شرایط آبی، موضوع آمادگی برای وضع اقلیمی ماههای آینده اهمیت بیشتری پیدا کرده است.
افزایش ۱۰۰ درصدی بارش در ۲ حوضه مهم آبریز
مدیرکل حفاظت محیط زیست آذربایجانغربی در گفت و گو با خبرنگار اطلاعات، گفت: از زمان آغاز سال آبی جدید (اول مهر تاکنون) بارش در حوضههای آبریز رود ارس و دریاچه ارومیه که تالابهای استان در آنها واقع هستند، نسبت به دوره مشابه سال آبی قبل ۱۰۰ در صد افزایش یافته است و با توجه به اتمام فصل کشاورزی و کاهش برداشتهای غیرمجاز از انهار، آبگیری تالابها زودتر از سنوات قبل آغاز شده است.
حجت جباری افزود: با توجه به اینکه سال آبی قبل از نظر میزان بارش در حوضههای آبریز استان وضع مطلوبی داشتیم لذا اکثر تالابهای استان از شرایط مناسبی برخوردار بودند که با شروع بارشهای پاییزه و آبگیری تالابها ،اکنون خوشبختانه اکثر تالابهای استان در وضع رضایتبخشی به سر میبرند. البته برای حفظ پایداری اکولوژیکی تالابها و عبور از تنشهای آبی در فصول خشک سال؛ تا آغاز فصل کشاورزی و تا زمانی که جریان آب رودخانهها ادامه داشته باشد، همچنان آبگیری تالابها ادامه خواهد داشت.وی تصریح کرد :اکنون تالابهای کانیبرازان، درگه سنگی، حسنلو، نوروزلو و یوسفکندی ۶۰ تا ۷۰ درصد دارای آب هستند.
افزایش سطح آب تالابها،به معنای احیا نیست
افزایش سطح آب تالابها اگرچه نشانهای امیدوارکننده از بهبود شرایط آنهاست، اما بهتنهایی به معنای احیای کامل این زیستبومها نیست.
مدیرکل حفاظت محیط زیست آذربایجانغربی در این باره با تأکید بر ضرورت تفکیک میان آبگیری و احیای اکولوژیک توضیح داد: احیای تالابها علاوه بر افزایش حجم آب و سطح پهنه آبی، به بازگشت عملکرد طبیعی زیستبوم، تنوع زیستی، پوشش گیاهی بومی، پرندگان مهاجر، کیفیت مناسب آب و رسوبات و چرخه طبیعی آب وابسته است.همچنین ممکن است تالابی آبگیری شده باشد، اما همچنان با مشکلاتی مانند تخریب زیستگاه، کاهش تنوع زیستی یا شوری بالای آب روبهرو باشد.
وی در ادامه درباره اقدامات در بخش حفاظت از عرصههای تالابی با هدف مشخص شدن محدوده این زیستبومها، اظهار داشت: شرکت آب منطقهای استان حد بستر ۱۰تالاب را تعیین و محیطزیست نیز مرز اکولوژیک سایر تالابها را مشخص کرده است که این اقدامات به کاهش تخریب بستر و تجاوز به پهنه تالابها کمک کرده است.
حقابه؛ پشتوانه ماندگاری آب در تالابها
بارندگیها فرصت ارزشمندی برای بهبود وضع تالابها فراهم میکنند، اما تداوم این شرایط فقط به میزان بارش وابسته نیست ،بلکه نحوه مدیریت و توزیع منابع آب نیز در آن نقش تعیینکنندهای دارد که تأمین حقابه زیستمحیطی، بهویژه در دورههای کمبارش، از مهمترین عوامل حفظ جریان آب به سمت تالابهاست.
مدیرکل محیط زیست آذربایجان غربی در این باره گفت : متاسفانه یکی از عوامل تهدیدی تالابها عدم تامین حقآبه با کیفیت مناسب از جمله ورود زهاب های کشاورزی بوده و این موضوع یکی از عوامل تهدیدی تالابها در کشور و دنیا است.
جباری تصریح کرد: به استناد قوانین موجود، تعیین حق آبه و نیاز آبی تالابها بر عهده سازمان حفاظت محیط زیست و تآمین آن بر عهده وزارت نیرو است. در آذربایجان غربی حقابه ۱۲تالاب از تالابهای حوضه آبریز دریاچه ارومیه تعیین و حقابه تالابهای حوضه آبریز رود ارس در برنامه مطالعاتی اداره کل است تامین حقابه زیست محیطی پس از آب شرب در اولویت دوم قرار دارد که در سال آبی گذشته بیش از ۸۰درصد آن تحقق یافت و حقابه اکثر تالابها همانند کانی برازان، سلدوز، نوروزلو، یوسف کندی، درگه سنگی، حسنلو نیز به طور کامل تامین شده است اما تالابهایی همانند قوپی باباعی و قره گل با توجه به مشکلاتی که در مسیر آبگیری دارند در حد ۵۰ درصد تامین شده است.
جباری همچنین با تأکید بر تأثیر آبگیری بهموقع تالابها بر جذب پرندگان، از حضور گونههای متنوعی در زیستگاههای تالابی استان خبر داد.
از جمله این گونهها میتوا ن به فلامینگوی بزرگ، کفچهنوک، پلیکان سفید، طاووسک، تنجه، اردک سرسفید، اردک مرمری، اردک سرحنایی، اردک سرسبز، انواع حواصیل و کاکایی، غاز خاکستری، غاز پیشانیسفید بزرگ و کوچک، خوتکا، فیلوش، اردک نوکپهن و اردک تاجدار اشاره کرد.
بازگشت آب به تالابهایی که در دورههای گذشته با خشکی مواجه بودهاند، میتواند زمینه مناسبتری برای حضور این گونهها و تقویت زیستگاههای پرندگان فراهم کند؛ روندی که تداوم آن به حفظ جریان آب و مراقبت از کیفیت زیستگاهها وابسته است.
کشاورزی و مدیریت منابع آب؛ چالش پیش روی تالابها
در کنار بارندگیها و اقدامات حفاظتی، مدیریت مصرف آب در حوضههای آبریز از عوامل مهم در حفظ شرایط مطلوب تالابهاست. مدیرکل حفاظت محیطزیست آذربایجان غربی با اشاره به سهم بالای کشاورزی در مصرف منابع آب حوضه دریاچه ارومیه گفت: بیش از ۹۰درصد آب مصرفی این حوضه در بخش کشاورزی استفاده میشود.
به گفته وی، در سالهای کمبارش، حقابه تالابها بیش از گذشته تحت فشار قرار میگیرد؛ چراکه ذخیره آب در مخازن سدها، برداشتهای بیرویه از رودخانهها و منابع آب زیرزمینی میتواند جریان ورودی به تالابها را کاهش دهد.
وی فعالیتهای کشاورزی را بزرگترین رقیب تالابها در دریافت حقابه دانست و با اشاره به وضع سردهنههای کشاورزی توضیح داد: حتی در فاصله آبان تا اردیبهشت، با وجود نبود مصارف معمول کشاورزی، در بسیاری از رودخانهها سردهنههای کشاورزی باز است و آب به جای ورود به تالابها به سمت زمینهای کشاورزی هدایت میشود.
آمادگی برای بهرهگیری از فرصت بارندگیها
با توجه به احتمال تداوم شرایط النینویی در ماههای پیشرو، یکی از موضوعات مهم، میزان آمادگی دستگاههای مسئول برای مدیریت منابع آب و بهرهگیری از بارندگیهای احتمالی است.
در این میان، نحوه ذخیره و رهاسازی آب در سدها، تأمین حقابه تالابها، کنترل برداشتها و باز نگه داشتن مسیرهای انتقال آب میتواند در تعیین سهم تالابها از منابع آبی نقش داشته باشد.
جباری با اشاره به مکاتبات انجامشده با شرکت آب منطقهای برای تأمین نیاز آبی تالابها اظهار داشت: استاندار نیز در جلسات و بازدیدها تاکید کرده است که تامین حقآبه تالابها باید بعد از آب شرب، اولویت دوم شرکت آب منطقهای باشد که این اداره کل هم در این باره پیگیریهای جدی را در برنامه کاری خود دارد.
وی با اشاره به هشدارهای هواشناسی درباره احتمال وقوع پدیده حدی النینو گفت: لایروبی انهار منتهی به تالابها و رفع انسداد مسیرهای آبگیری در دستور کار قرار گرفته است تا امکان استفاده بهتر از جریانهای آبی و بارندگیهای پیشرو فراهم شود.
آغاز پویش «رود روان»
همزمان با آغاز فصل پاییز و افزایش احتمال بارشهای فراتر از نرمال، پویش «رود روان» در آذربایجانغربی با هدف بازگشایی مسیرهای آبی و تقویت جریان آب به سوی تالابها و دریاچه ارومیه آغاز شده است تا استان همزمان با مهار خطرات سیلاب، حداکثر بهرهبرداری را از بارشهای فصلی برای زنده نگه داشتن تالابها و دریاچه ارومیه به عمل آورد.مدیرعامل آب منطقهای آذربایجان غربی در این باره به اطلاعات گفت: میزان هدف لایروبی استان مطابق برنامه هفتم توسعه کشور ۵/۱۲ کیلومتر بوده که از ابتدای سال جاری تاکنون لایروبی حدود ۳۰ کیلومتر از رودخانهها و مسیلهای استان که حدود ۵/۱۶ کیلومتر آن در حوضه آبریز دریاچه ارومیه قرار دارد، انجام گرفته است.
مجید رستگاری افزود: همچنین لایروبی بیش از ۵۰ کیلومتر از انهار عمومی و سنتی استان که حدود ۴۴ کیلومتر آن در حوضه آبریز دریاچه ارومیه بوده، انجام گرفته است.بازگشت آب به تالابهای خشکشده و آبگیری دوباره چند زیستبوم مهم استان، نشانهای امیدوارکننده در مسیر حفاظت از طبیعت آذربایجان غربی است. با این حال، ماندگاری این شرایط به تداوم جریان آب، تأمین حقابه و مدیریت هماهنگ منابع آبی وابسته است که هرگونه قصور می تواند روزهای خوب تالاب ها را باردیگر به ورطه نابودی بکشاند.
بارندگیهای پیشرو، هر اندازه که باشند، زمانی میتوانند به فرصتی واقعی برای تالابها تبدیل شوند که مسیر ورود آب به این زیستبومها باز بماند و سهم محیطزیستی آنها در برنامهریزی منابع آب مورد توجه قرار گیرد.

