رضا صائمی
نمایش «نیرنگبازها» به کارگردانی ناصر حبیبیان و احسان ملکی، این روزها در سالن استاد سمندریان تماشاخانه ایرانشهر روی صحنه است. این نمایش با انتخاب مقطعی حساس از تاریخ معاصر ایران، یعنی دوران استبداد صغیر، تلاش میکند تا تصویری از مناسبات قدرت، خشونت و حاشیهنشینی اجتماعی ارائه دهد. این اثر به جای آنکه روایت خود را از دربار، رجال سیاسی یا مشروطهخواهان آغاز کند، زاویه نمایشیاش را به سمت گروهی از مطربها و لوطیهای حوالی مسجد شاه میچرخاند، آدمهایی که در حاشیه تحولات بزرگ سیاسی زندگی میکنند، اما در نهایت از پیامدهای همان تحولات گریزی ندارند.
این انتخاب، نخستین نقطه قابل تأمل در جهان نمایشی «نیرنگبازها» است. نمایش به سراغ کسانی میرود که معمولاً در روایتهای رسمی تاریخ، جایگاه چندانی ندارند؛ مطربها، لوطیها، میرغضبها و زنانی که زندگیشان در سایه قدرت سیاسی و اجتماعی شکل گرفته است. به این ترتیب، تاریخ نه از منظر فاتحان و صاحبان قدرت، بلکه از زاویه زندگی کسانی روایت میشود که گاه قربانی مناسبات قدرتاند و گاه برای بقا به بخشی از همان مناسبات تبدیل میشوند.
عنوان«نیرنگبازها» نیز در چنین بستری معنایی، فراتر از فریبکاری فردی پیدا میکند. نیرنگ در این نمایش میتواند استعارهای از سازوکار بقا در جامعهای باشد که خشونت، بیعدالتی و مناسبات نابرابر، انسانها را به ایفای نقشهای گوناگون وادار میکند. آدمهایی که روزگاری با مطربی و سرگرم کردن مردم امرار معاش میکردند، ممکن است در شرایطی دیگر به ابزار قدرت تبدیل شوند. مرز میان قربانی و عامل خشونت، در چنین جهانی چندان روشن نیست.
یکی از نشانههای مهم این نگاه، شخصیت میرغضب با بازی «نادر فلاح» است. غلامی که پیشتر در میان مطربها حضور داشته و اکنون در دستگاه قدرت به جایگاهی رسیده که وظیفهاش اعمال خشونت است. این شخصیت، تجسم تغییر موقعیت اجتماعی انسانی است که از حاشیه جامعه به متن دستگاه سرکوب راه یافته است. روایت او از بریدن گوش، دست و سر آدمها و قیمتگذاری اعضای بدن، خشونت را از سطح یک رفتار فردی فراتر میبرد و به تصویری از نظامی تبدیل میکند که حتی رنج و مرگ انسانها را نیز با منطق سود و زیان میسنجد.
در اینجا، بازی نادر فلاح، ظرفیت مهمی برای شکل دادن به فضای تلخ و هولناک اثر دارد. میرغضب صرفاً شخصیتی خشن نیست، او نماینده جهانی است که در آن خشونت به امری روزمره، حرفهای و حتی قابل محاسبه تبدیل شده است. چنین شخصیتی میتواند مخاطب را با پرسشی اساسی مواجه کند. این که چگونه انسانی که خود از حاشیه جامعه برخاسته، به مجری خشونتی بدل میشود که دیگران را به حاشیه و نابودی میراند؟
در کنار این شخصیت، ورود «زینب زیادی» به جهان نمایش، لایه دیگری از معنا را شکل میدهد. داستان دختری که به دلیل پوشش خود از ورود به تکیه دولت محروم میشود، اما در نهایت به شکلی ناخواسته مقابل شاه قرار میگیرد که روایتی از تناقضهای ساختار قدرت و محدودیتهای اجتماعی است. نام «زینب زیادی» نیز واجد بار نمادین است؛ گویی شخصیت از همان ابتدا با مسأله اضافه بودن، نادیده گرفته شدن و نداشتن جایگاهی تثبیتشده در جامعه تعریف میشود. حکایت او، دروازه ورود به جهانی است که در آن حتی حضور و هویت زنان نیز تحت تأثیر مناسبات قدرت قرار دارد.از منظر ساختار دراماتیک، آغاز نمایش در تاریکی و شنیده شدن صدای دختر جوان، انتخابی قابل توجه است. تاریکی صحنه میتواند بازتابی از فضای تاریخی و اجتماعی دوران استبداد صغیر باشد؛ دورهای که پس از به توپ بستن مجلس، سرکوب و ناامنی بر بخشهایی از جامعه سایه انداخت. در این میان، صدای دختر همچون روزنهای برای ورود به گذشته عمل میکند و روایت شخصی را به بستری برای خوانش اجتماعی و تاریخی تبدیل میسازد.
با این حال، اهمیت چنین رویکردی زمانی به اوج میرسد که شخصیتها از جایگاه نمادهای تاریخی فراتر بروند و پیچیدگیهای انسانی خود را آشکار کنند. خطر نمایشهایی با موضوعات تاریخی و اجتماعی آن است که گاه شخصیتها به ابزار انتقال پیام تبدیل شوند و فرصت کافی برای بروز تضادهای درونی و روابط چندلایه پیدا نکنند. «نیرنگبازها» با توجه به شخصیتهایی که معرفی میکند، ظرفیت پرداختن به همین پیچیدگی را دارد، بهویژه در ترسیم رابطه میان حاشیهنشینی، قدرت و تبدیل شدن قربانی به عامل خشونت.
در مجموع، نمایش«نیرنگبازها» با انتخاب جهان مطربها و لوطیهای تهران قدیم، به سراغ بخش کمتر دیدهشدهای از تاریخ اجتماعی ایران میرود. ارزش بالقوه این رویکرد در آن است که تاریخ را از محدوده وقایع سیاسی بیرون میآورد و به تجربه زیسته انسانهایی پیوند میزند که زیر سایه تحولات بزرگ، برای بقا، هویت و جایگاه خود تلاش میکنند. این نمایش، دستکم در جهان داستانی معرفیشده، یادآور این واقعیت است که استبداد تنها در کاخها و میدانهای سیاسی شکل نمیگیرد؛ گاهی در کوچهها، در مناسبات روزمره و حتی در زندگی کسانی ریشه میدواند که خود روزگاری قربانی آن بودهاند.
«نیرنگبازها» از این منظر، صرفاً بازخوانی یک دوره تاریخی نیست. تلاشی است برای طرح پرسشی همچنان زنده درباره نسبت انسان با قدرت و این که خشونت چگونه میتواند از یک ابزار حکومتی به بخشی از فرهنگ و مناسبات اجتماعی تبدیل شود.

