ندا زمان فشمی
در جریان مذاکرات و رایزنی‌های بعدی در مسکو و دوبلین، موضوع آینده نظم امنیتی اروپا به یکی از محورهای اصلی دیپلماسی تبدیل شد؛ موضوعی که به اعتقاد شماری از تحلیلگران غربی، می‌تواند هدفی فراتر از پایان جنگ و در راستای تغییر ترتیبات امنیتی قاره اروپا باشد.
در این میان، سفر استیو ویتکاف و جرد کوشنر، فرستادگان دونالد ترامپ به مسکو و دیدار با ولادیمیر پوتین و سپس ملاقات با ولودیمیر زلنسکی در دوبلین، مسیر مذاکرات را وارد مرحله تازه‌ای کرد. موافقت اعلام‌شده پوتین با حضور نمایندگان اروپا در دور بعدی مذاکرات نیز در حالی مطرح شد که اختلافات بر سر دونباس، تضمین‌های امنیتی اوکراین و استقرار احتمالی نیروهای غربی همچنان پابرجاست.
توافق بدون پیشرفت سیاسی
نمایندگان روسیه، اوکراین و آمریکا روزهای ۱۰ و ۱۱نوامبر (۱۹ و ۲۰ آبان) در ابوظبی با یکدیگر دیدار کردند. این نخستین دور مذاکرات مستقیم سه‌جانبه با میانجیگری واشنگتن از فوریه گذشته بود. مهم‌ترین نتیجه اعلام‌شده این نشست، توافق اولیه دو طرف بر سر مبادله اسرا بود. جرد کوشنر نیز پس از رایزنی‌های بعدی اعلام کرد واشنگتن در تلاش است زمینه بزرگ‌ترین مبادله اسرا در طول جنگ را فراهم کند و این اقدام می‌تواند هزاران نفر را به خانواده‌هایشان بازگرداند.
با وجود این دستاورد انسانی، مذاکرات به توافق درباره آتش‌بس یا مسائل سرزمینی منجر نشد. دو طرف همچنان بر مواضع خود درباره آینده دونباس و تضمین‌های امنیتی پافشاری کردند. پس از پایان نشست نیز ویتکاف و کوشنر اعلام کردند برای ادامه رایزنی‌ها و انتقال نتایج مذاکرات به مسکو سفر خواهند کرد. ویتکاف و کوشنر ۱۲نوامبر (۲۱ آبان) در کرملین با ولادیمیر پوتین رئیس جمهوری روسیه دیدار کردند. یکی از موضوعات اصلی گفت‌وگو، چارچوب امنیتی آینده اروپا و مشارکت کشورهای اروپایی در مذاکرات بود.
پوتین در این دیدار اعلام کرد روسیه هیچ‌گاه مخالف گفت‌وگو با اروپا نبوده، اما در عین حال درباره حضور احتمالی نیروهای غربی در خاک اوکراین پس از توافق صلح هشدار داد و گفت چنین اقدامی از نظر مسکو تهدیدی امنیتی خواهد بود و می‌تواند به ازسرگیری جنگ منجر شود. پوتین همچنین از واشنگتن خواست با متحدان اروپایی خود درباره مواضع آنها در قبال جنگ اوکراین به تفاهم برسد. ویتکاف نیز پس از این دیدار اعلام کرد رئیس‌جمهوری روسیه با حضور نمایندگان اروپا در دور بعدی مذاکرات موافقت کرده، هرچند کرملین هنوز این موضوع را به‌طور رسمی تأیید نکرده است.
تغییر در نظم امنیتی اروپا
یکی از مهم‌ترین تحلیل‌هایی که پس از مذاکرات ابوظبی منتشر شد، به قلم «آنتون بارباشین» در شورای اروپایی روابط خارجی(ECFR) است. او در مقاله‌ای با عنوان «فراتر از اوکراین؛ مذاکرات ابوظبی اولویت‌های روسیه را آشکار کرد» استدلال می‌کند که مسکو می‌خواهد در ترتیبات امنیتی اروپا در ۳۵سال گذشته بازنگری کند. به نوشته بارباشین، مذاکرات ابوظبی نشان داد که روسیه مسأله اوکراین را بخشی از یک معامله بزرگ‌تر درباره آینده امنیت قاره اروپا می‌داند.
ولادیمیر مدینسکی، مذاکره‌کننده ارشد روسیه، پس از مذاکرات از ضرورت ایجاد یک نظام امنیتی جامع در اروپا سخن گفت و آن را با کنفرانس‌های یالتا و پوتسدام در پایان جنگ جهانی دوم مقایسه کرد؛ نشست‌هایی که قدرت‌های پیروز جنگ، درباره تقسیم حوزه‌های نفوذ و ترتیبات سیاسی اروپا تصمیم گرفتند. از نگاه این تحلیلگر، چنین اظهاراتی نشان می‌دهد کرملین می‌خواهد موضوع جنگ اوکراین را به فرصتی برای مذاکره درباره جایگاه روسیه در ساختار امنیتی اروپا تبدیل کند. در واقع، روسیه از مسأله اوکراین برای بازتعریف موازنه قدرت در اروپا استفاده می‌کند و اگر کشورهای اروپایی بازنگری در نظم امنیتی قاره را بپذیرند، ممکن است استقلال تصمیم‌گیری کشورهای اروپای شرقی نیز تحت تأثیر قرار گیرد.
نگرانی اروپا از دستور کار مسکو
فردریک وسلو، پژوهشگر ارشد شورای اروپایی روابط خارجی نیز در تحلیلی جداگانه با عنوان «پس از ابوظبی؛ اروپا چگونه باید بحث امنیتی را بازتعریف کند؟» به پیامدهای ورود موضوع معماری امنیتی اروپا به مذاکرات پرداخته است. به اعتقاد او، دولت ترامپ با پذیرفتن مذاکره درباره بازنگری در ساختار امنیتی اروپا، عملا یکی از خواسته‌های قدیمی روسیه را وارد دستور کار مذاکرات کرده است. وسلو یادآوری می‌کند که مسکو در دسامبر ۲۰۲۱خواستار توقف گسترش ناتو، بازگشت وضعیت نظامی این پیمان به سال ۱۹۹۷، خروج تسلیحات و نیروهای نظامی از برخی کشورهای اروپای شرقی، محدودشدن همکاری نظامی آمریکا با کشورهای سابق شوروی، ممنوعیت استقرار موشک‌های میان‌برد و کوتاه‌برد و خروج سلاح‌های هسته‌ای آمریکا از اروپا شده بود.
این تحلیلگر معتقد است ورود به چنین گفت‌وگویی پیش از برقراری آتش‌بس، می‌تواند تمرکز مذاکرات را از پایان جنگ منحرف کند و روسیه با طرح خواسته‌های گسترده درباره امنیت اروپا، قادر خواهد بود دستور کار مذاکرات را تعیین کرده و در صورت نرسیدن به توافق، مسئولیت شکست را متوجه کشورهای اروپایی و اوکراین سازد. وسلو بر این باور است که اروپا باید طرح مستقل خود را درباره امنیت قاره ارائه کند. او بر اصولی مانند احترام به تمامیت ارضی کشورها، حق انتخاب ائتلاف‌های امنیتی و ایجاد سازوکارهای ارتباط نظامی برای جلوگیری از برخوردهای ناخواسته تأکید می‌کند.
اروپا چه جایگاهی دارد؟
شورای روابط خارجی آمریکا(CFR) نیز در ارزیابی کارشناسان خود از مذاکرات ابوظبی، به خطرات گسترش گفت‌وگوها به موضوع امنیت اروپا پرداخته است. لیانا فیکس، پژوهشگر ارشد این شورا معتقد است که روسیه موفق شده موضوع مذاکرات را از آتش‌بس در اوکراین به معماری امنیتی کل اروپا گسترش دهد و این تحول خطراتی جدی دارد؛ زیرا مسکو می‌تواند با مطرح کردن خواسته‌هایی که پذیرش آنها برای کشورهای اروپایی دشوار است، دستیابی به آتش‌بس را به تعویق بیندازد.
فیکس به‌ویژه به وضعیت نظامی اوکراین در آستانه زمستان اشاره می‌کند و معتقد است روسیه ممکن است با اتکا به برتری خود در حملات هوایی و موشکی، تمایلی به توقف درگیری‌ها نداشته باشد. ماتیاس ماتییس، دیگر پژوهشگر این شورا نیز معتقد است تا زمانی که روسیه خواستار عقب‌نشینی یک‌جانبه اوکراین از تمام منطقه دونباس است، بحث درباره معماری جدید امنیت اروپا زودهنگام خواهد بود. او همچنین به نبود موضع واحد میان کشورهای اروپایی اشاره می‌کند و می‌گوید تا زمانی که آنها نتوانند نماینده‌ای مشترک برای مذاکره معرفی کنند، خطر گفت‌وگوی واشنگتن و مسکو درباره آینده اروپا بدون حضور مؤثر خود اروپایی‌ها وجود دارد. در مقابل، توماس گراهام، عضو ارشد این شورا معتقد است با توجه به فاصله زیاد مواضع روسیه و اوکراین درباره سرزمین‌ها و تضمین‌های امنیتی، انتظار توافق فوری، واقع‌بینانه نیست و طرفین می‌توانند ابتدا بر سر اصول و چارچوب کلی نظم امنیتی آینده به تفاهم برسند و مذاکرات تفصیلی درباره آن را پس از برقراری آتش‌بس آغاز کنند.
مسأله دونباس
در کنار اختلافات درباره آینده اروپا، مسأله دونباس همچنان مهم‌ترین مانع مستقیم توافق میان مسکو و کی‌یف است. روسیه خواهان کنترل کامل بر منطقه دونتسک است و از اوکراین می‌خواهد نیروهای خود را از بخش‌هایی که همچنان در اختیار دارد خارج کند. کی‌یف این خواسته را نپذیرفته و واگذاری این مناطق را تهدیدی برای امنیت آینده خود می‌داند. آناتول لیون، تحلیلگر نشریه «کشورداری مسئولانه» (Responsible Statecraft) وابسته به مؤسسه کوئینسی، معتقد است پرداختن به نگرانی‌های امنیتی روسیه باید بخشی از مذاکرات پایان جنگ باشد. او در این رابطه به پیشنهاد آمریکا برای حل اختلاف مرزی در دونباس اشاره می‌کند؛ پیشنهادی که بر اساس آن، مرزهای اداری دو منطقه دونتسک و لوهانسک تغییر کنند تا بخش‌های تحت کنترل اوکراین به استان‌های مجاور منتقل شوند و از ادعای روسیه درباره این مناطق خارج بمانند. با این حال، واکنش مسکو به این پیشنهاد روشن نیست و کی‌یف نیز هیچ امتیاز ارضی را نپذیرفته است.
مذاکرات دوبلین
پس از دیدار با پوتین، ویتکاف و کوشنر راهی دوبلین شدند و با زلنسکی دیدار کردند. این ملاقات در حاشیه نشست جامعه سیاسی اروپا انجام شد؛ نشستی که رهبران کشورهای اروپایی در آن درباره آینده امنیت قاره و روند مذاکرات اوکراین رایزنی کردند. زلنسکی از احتمال حضور اروپا در دور بعدی مذاکرات استقبال کرد، اما هم‌زمان هشدار داد که بحث درباره معماری امنیتی اروپا نباید پیش از پایان جنگ و تعیین تضمین‌های امنیتی اوکراین در اولویت قرار گیرد. کریستن میخال، نخست‌وزیر استونی نیز در دوبلین هشدار داد که بحث درباره معماری امنیتی اروپا پیش از برقراری صلح می‌تواند به منحرف شدن توجه‌ها از مسأله اصلی، یعنی پایان جنگ
منجر شود.
او این روند را «دام ذهنی» توصیف کرد که به اعتقادش می‌تواند اختلافات داخلی اروپا را تشدید کند. مجموع تحلیل‌های منتشرشده درباره مذاکرات اخیر نشان می‌دهد مسأله اصلی، دیگر فقط چگونگی پایان دادن به جنگ اوکراین نیست، بلکه نوع نظم امنیتی است که پس از جنگ بر اروپا حاکم خواهد شد. در حالی که روسیه خواهان بازنگری در ترتیبات امنیتی پس از جنگ سرد است، اوکراین و بخش مهمی از کشورهای اروپایی چنین مذاکره‌ای را بدون تضمین استقلال و حق انتخاب امنیتی کشورها نمی‌پذیرند.
جمع‌بندی
در این میان، ارزیابی کارشناسان غربی هم یکسان نیست. گروهی از تحلیلگران معتقدند روسیه با گسترش دستور کار مذاکرات به امنیت اروپا، درصدد تغییر قواعد بازی و به تأخیر انداختن آتش‌بس است. در مقابل، برخی دیگر بر این باورند که بدون پرداختن به نگرانی‌های امنیتی مسکو، دستیابی به توافق پایدار دشوار خواهد بود. با این حال، هیچ‌یک از این دیدگاه‌ها هنوز به راه‌حلی مورد توافق طرفین تبدیل نشده است.
مسأله دونباس، تضمین‌های امنیتی اوکراین، مخالفت روسیه با حضور نیروهای غربی در خاک این کشور و اختلاف اروپا و مسکو درباره نقش ناتو همچنان حل‌نشده باقی مانده‌اند. از سوی دیگر، ادامه حملات نظامی در جریان مذاکرات نشان می‌دهد که دیپلماسی هنوز نتوانسته بر محاسبات نظامی طرفین غلبه کند. به همین دلیل، توافق بر سر مبادله اسرا و موافقت اعلام‌شده با حضور اروپا در دور بعدی مذاکرات را باید گام‌هایی برای ادامه تماس‌ها دانست، نه نشانه‌ای از نزدیک بودن پایان جنگ.