آیت الله دکتر سیدمصطفی محقق داماد
فلسفه برای جامعه، فرهنگ خردورزی می‌آورد. جامعه‌ای که با فلسفه مانوس باشد و فلسفه در میانش رایج باشد، آن جامعه به سوی خردمندی می‌رود و مردم کارها را با ارزیابی عقلانی انجام می دهند و خردمندانه عمل می‌کنند. به عنوان یک معلم فلسفه اسلامی در زمینه فلسفه اسلامی معتقدم در موضوعی که دارای اهمیت فوق العاده است، باید با جامعه سخن گفت و حتی به صراحت باید قبول و اعتراف کنیم به اینکه مرز دین با خرافات، مرز بسیار باریک و ظریفی است. اگر کسی دین را عقلانی نفهمد و دینداری او در کنار تعقل و اندیشه ورزی عقلانی نباشد، ناخودآگاه به طرف خرافات متمایل می‌شود.
چون مرز بین خرافات و دین یک مرز بسیار بسیار باریک است اگر دین درست درک شود فاصله ای بسیار عمیق پدید می‌آید ولی اگر درست درک نشود، جامعه همواره بر لبه پرتگاه سقوط در خرافات قرار می‌گیرد و این بیماری با شدت به جامعه سرایت می‌کند. اکنون اگر ملاحظه کنید در بسیاری از کشورها مثل هندوستان که مکتب‌های بسیار از دینی و غیر دینی فراوان است بسیاری از مکتب‌های دینی وجود دارد که متأسفانه غرق در خرافات هستند.با وجودی که در همین کشور زمانی واقعا مکاتب فلسفی ارزشمندی داشت و در آن سرزمین و میان آن مردم بسیار رایج بود. ولی چون با مکاتب فلسفی فاصله گرفت، به طرف دین‌داری‌های پر از خرافات چرخش کرد و پرستش‌های عجیب، از معبودها و بت‌های عجیب؛ که لازم است مورد مطالعه قرار گیرد. باید از دانشوران و دین شناسان کسانی بروند و ببینند که این جامعه در اثر فاصله گرفتن با تعقل و اندیشه به چه پرتگاه‌هایی سقوط کرده و به چه مهلکه های خرافی گرفتار شده و درافتاده است!
اگر از من بپرسند که فلسفه اسلامی چه خدمتی به تمدن اسلامی کرده است بلافاصله من همین مثال را می زنم و جواب می دهم که اگر فلسفه اسلامی در میان تمدن اسلامی نبود، امروز اسلام به معنای دین کاملا غرق در خرافات بود. یک دین نفرت انگیز که به دلیل خشونت و به دلیل بی عقلی‌ها و بی‌خردی‌ها و برداشت‌های غلط، غرق در خرافات بود و این نعمتی است که ما از سفره حکمت اسلامی داریم و استفاده می‌کنیم.
اهمیت حکمت
در قرآن مجید تعالیم پیغمبر اکرم (ص) را در کنار حکمت به ما تذکر داده است: قرآن مجید میگوید: لَقَدْ مَنَّ اللهُ عَلَی الْمُؤْمِنینَ إِذْ بَعَثَ فیهِمْ رَسُولاً مِنْ أَنْفُسِهِمْ یَتْلُواعَلَیْهِمْ آیاتِهِ وَ یُزَکِّیهِمْ وَ یُعَلِّمُهُمُ الْکِتابَ وَ الْحِکْمَةَ.
«خداوند بر مؤمنان نعمت بزرگی بخشید، هنگامی که در میان آنها، پیامبری از خودشان برانگیخت، تا آیات او را بر آنها بخواند و آنها را پاکیزه سازد و کتاب و حکمت بیاموزد.»
عنصر حکمت در کنار کتاب، یعنی دینداری در کنار خردورزی و تعقل. نمی‌خواهم بگویم حکمت الان همین حکمت به معنای رایج امروز و فلسفه است. خیر، یعنی تعقل و اندیشه ورزی؛ و این تعلیم شخص نبی اکرم (ص) است: «یعلمهم الکتاب والحکمه» و در ادامه، «وَ إِنْ کانُوا مِنْ قَبْلُ لَفی ضَلالٍ مُبینٍ»، به چه معناست؟ به این معناست که اگر مردم بین کتاب و حکمت جدایی بیندازند و این واپس گرایی است و برگشت می‌کنند به همان ضلال زمانی که قبل از تعلیم کتاب و حکمت بود؛ یعنی جاهلیت.
این دو باید با هم باشند. هر کدام از اینها را جدا کنند، نتیجه مطلوب نخواهد داشت. اگر مخاطبان این مطلب، مردم و انسان‌ها؛ فقط به کتاب توجه کنند یا فقط حکمت را برگزینند؛ برگشت به ضلال مبین خواهد بود: وَ إِنْ کانُوا مِنْ قَبْلُ لَفی ضَلالٍ مُبینٍ.
قبل از آمدن پیغمبر( ص) مردم در ضلال آشکار در گمراهی آشکار بودند و باید به این نکته بسیار مهمی توجه داشت که چندین بار در قرآن کلمه «حکمت» آمده است. تعلیم حکمت تعلیمی است که پیغمبر اکرم و انبیا برای بشر آورده‌اند و در رأس رسولان، خاتم الانبیاست که به مردم تعلیم حکمت کرده است. معنای این چیست؟ یعنی اگر کتاب را می‌خواهید بفهمید، د ر کنار «حکمت» یعنی در کنار "تعقل" معرفت پیدا کنید.
در قرآن در مبحث شریعت و دینداری چند کلمه یا اصطلاح مهم داریم. وقتی می گویم در مبحث دینداری، منظورم فهم دین را اعم از مجموعه شریعت و اخلاق و جهان‌بینی است. دین تعبیر «تفقه» گذاشته شده: «فَلَوْلَا نَفَرَ مِنْ کُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طَائِفَةٌ لِیَتَفَقَّهُوا فِی الدِّینِ..»؛ تفقه در دین یعنی اندیشه ورزی و تفهم در دین.
باید فهم دینی و معرفت دینی پیدا بشود. یکی دیگر، کلمه یا اصطلاح «استنباط» است که در قضیه اخبار قرآن مجید میگوید هر خبری که به گوشتان می‌رسد فوری باور نکنید و صحه بر آن نگذارید. کنار هر خبری استنباط باید داشته باشید. استنباط یعنی چه؟ استنباط از ریشه نبت یعنی آب را از اعماق کشیدن. پس هر خبری را نمی توان به سرعت تأیید و تبلیغ کرد. خبر را باید تحت تعقل و تامل قرار داد. اینطور نیست که هرچه هست و گفته شده باشد را باور کنید. در قرآن کریم هم آیه داریم که اعتراض می‌کند به این که عده‌ای هر خبری را تا می‌شنوند باور می‌کنند. «یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنْ جاءَکُمْ فاسِقٌ بِنَبَإ فَتَبَیَّنُوا أَنْ تُصِیبُوا قَوْماًبِجَهالَة فَتُصْبِحُوا عَلی ما فَعَلْتُمْ نادِمِینَ» یعنی: «ای کسانی که ایمان آورده اید! اگر شخص فاسقی خبری برای شما بیاورد، درباره آن تحقیق کنید، مبادا به گروهی از روی ناآگاهی آسیب برسانید و از کرده خود پشیمان شوید.»
پس یک عده هستند که وقتی خبری به ایشان می‌رسد فوری قبول می‌کنند و پخش می‌کنند. این اشتباه است. خبر را باید ببرند نزد افرادی که اهل اندیشه و تعقل و تأملند تا آنها ابتدا ارزیابی کنند و بسنجند، و سپس تأیید شود. یعنی باید اعماق این قضیه را مطالعه کنند. این هم باز اشاره به تأمل تعقل و اندیشه و حکمت دارد.
دینداری همراه با تعقل
این مقدمات را عرض کردم تا بگویم اگر بخواهیم به سفارش قرآن عمل کنیم، دینداری را باید در کنار تعقل و تحمل قرار بدهیم. این کار را حکمای ما برای ما کردند.
ابن سینا در جهان شخصیت کمی نیست. فارابی شخصیت کمی نیست. خواجه طوسی یک شخصیت کمی در جهان نیست. جالب این است که تمام اینها همگی مسلمانند و من در سلسله مقالاتی که در بعضی از مجلات منتشر می‌شد در باره تفاسیر قرآنی ابن سینا توضیح دادم و به تفصیل نوشتم و از رساله‌های تفسیری که از ابن سینا برجای مانده بحث کردم. رساله‌های تفسیری از ابن سینا باقیست که به نظر من مسلماً به قلم ابن سیناست و تردیدی ندارم. در آن مقالات به اثبات رسانده ام که این رساله‌های کوچک از ابن سیناست؛ مانند رساله‌ای عجیب در تفسیر سوره «قل هو الله احد» که در متن اشارات آمده است. تفسیری از سوره نور دارد. جناب ابن سینا تفسیری از آیه «الله نور السماوات والارض» دارد و اینها فیلسوفان مسلمانند. میروند سراغ تفسیر قرآن ولی با نگاه فلسفی.
خواجه طوسی هم که در قرن هفتم زندگی کرده است چندین رساله تفسیری دارد. یک رساله هم به نام «اوصاف الاشراف» در اخلاق اسلامی دارد که به نثر شیوای فارسی نوشته و شکل و مضمون بسیار زیبا، شیرین و جالبی دارد. خواجه در این رساله ابتدا از یک آیه قرآن شروع می‌کند و آن آیه را به تفسیر فارسی بسیار زیبا بیان می کند. در اوصاف الاشراف، یک دوره اخلاق عرفانی و یک دوره اخلاق اسلامی برای ما تدریس کرده است. این مرد بزرگ، کسی است که دینداریی کاملاً در کنار تعقل قرار می گیرد. در همین کتابخانه مجلس شورای اسلامی، یک نسخه خطی وجود دارد. این کتابِ خطی، «غُنیَةُ النُزوع إلی عِلمَی الأصول و الفروع» معروف به الغُنیة، کتابی فقهی، کلامی و اصولی به زبان عربی، نوشته ابن‌زهره (۵۱۱- ۵۸۵ق) است. غنیة النزوع را از کتاب‌های ارزشمند و نافعی خوانده‌اند که از زمان تألیف، همیشه مرجع علمی برای فقیهان بود.
این کتاب را خواجه طوسی نزد یک شخص بزرگوار و دانشمندی به نام مازنی تعلیم گرفته و خوانده است. خط خواجه در کنار این خط و در کنار این نسخه وجود دارد. هرجا مسئله یا نکته ای داشته، به خط خودش حاشیه‌ای زده و مطلبی نوشته است. این نسخه الان در کتابخانه مجلس شورای اسلامی است. در بحث «خبر واحد» ایشان درست مثل خود ابن زهره فکر کرده و با خبر واحد مخالفت کرده است.
می گوید خلاف عقل است که ما با یک خبر بیاییم آیه قرآن را تخصیص بزنیم. خبری که تنها یک ناقل دارد و معلوم است یک نفر نقل کرده؛ خواجه نوشته است: « خبرالواحد لایفید علما و لاعملا» در حاشیه نسخه، خط خواجه است. این مرد فقیه است اما فقهش را همراه خردورزی و تعقل و همان حکمتی که خودش آموخته بوده یاد گرفته است. مثلاً صاحب «جواهرالکلام» در مبحث «قبله» نقل می کند که خواجه طوسی همراه هلاکو وقتی آمد به بغداد، وقتی از حِلّه عبور کرد، مستقیم آمد به درس محقق حلّی؛ چون محقق عده‌ای را به استقبال ایشون فرستاده بود. اینها خواجه آمد و نشست پای درس جناب محقق حلی و ایشان داشت درس می‌گفت. محقق حلی به خاطر احترام وی به تدریس ادامه نداده ولی به علت اصرار خواجه نصیر الدین به ادامه درس پرداخت. درس در مبحث قبله بود. در مورد مساله «تیاسرِ» قبله اهل عراق بحث می‌کرد و آن را ادامه داد. محقق حلّی ضمن درس گفت که اهل عراق مستحب است مقداری از قبله تیاسر داشته باشند یعنی یه مقداری به طرف چپ به گردن نماز بخوانند. قبله هرجا هست یک مقداری به طرف چپ بگردند. خواجه دستش را بلند کرد و گفت جناب محقق حلّی، این چه حرفی است؟ اگر قبله آن طرف است، چرا دست چپ؟ این با عقل جور در نمی آید.
ببینید خواجه یک فیلسوف است و یک حکیم اگر می‌خواهد تفقه کند در کنار اندیشه ورزی تفقه می کند. منظور خواجه این بود که این استحباب وجهی ندارد زیرا اگر تیاسر از قبله به غیر قبله باشد که حرام است و اگر به سوی قبله هم باشد که واجب است. البته پس از این مباحثه، محقق حلی در این زمینه کتابی نوشته و برای محقق طوسی می‌فرستد که وی آن را پسندیده و از آن تعریف می‌کند.
رساله جناب محقق در آثار متعددی ازجمله کتاب جواهر آمده است. غرض از این مسأله این است که اگر از من بپرسید فلسفه اسلامی در زندگی امروز چه اثری دارد؟ پاسخ می دهم اگر فلسفه اسلامی درست بیان و تفهیم بشود، زندگی ما و بویژه زندگی دیندارانه ما را دگرگون می‌کند. یعنی دینی به همراه خرد را برای ما می‌آورد. میان ما با خرافات فاصله می‌اندازد. اگر بگویید امتداد و منفعت اصلی فلسفه چیست؟ می گویم رفع و دفع خرافات. ما باید به طرف حکمت اسلامی حرکت کنیم اما درست آن را بفهمیم و درک بکنیم و با تشریک مساعیِ عقل و حکمت دینداری کنیم. ذهن ما ذهن وقاد و متعقل و اندیشه ورز باشد. این نتیجه و میوه فلسفه و حکمت است.