وحید خانه ساز
در روزگار کنونی که جنگ، تورم و نااطمینانی اقتصادی سایه سنگینی بر زندگی جامعه انداخته‌اند، بازار هنر نیز از پیامدهای این شرایط در امان نمانده است. افزایش هزینه‌ها، کاهش قدرت خرید و نامشخص بودن چشم‌انداز اقتصادی، فعالیت‌های فرهنگی و هنری را با دشواری‌هایی روبرو کرده است. با این حال، هنرمندان همچنان، هرچند با محدودیت‌های بیشتر، به فعالیت خود ادامه می‌دهند و رویدادهای هنری نیز مسیرشان را دنبال می‌کنند. اگرچه بازار حراج‌ها را نمی‌توان معیاری کامل برای سنجش جریان واقعی هنر دانست، اما حضور آثار هنرمندان صاحب‌سبک و پیرو مکاتب مهم هنری در حراج‌های داخلی و بین‌المللی، اتفاقی مثبت و قابل توجه است. عرضه آثار صادق تبریزی در بیست‌وششمین حراج تهران و همچنین حراج‌هایی در پاریس و ژنو را می‌توان از جمله این فرصت‌ها دانست. مهرداد فلاح، نقاش و رئیس بنیاد زنده‌یاد صادق تبریزی، در گفت‌وگو با روزنامه اطلاعات، درباره وضعیت بازار هنر در شرایط اقتصادی کنونی، جایگاه صادق تبریزی در بازارهای داخلی و خارجی و اهمیت جریان سقاخانه در هنر مدرن ایران سخن گفته است.
***
*در بحران‌های اقتصادی، معمولا نخستین فشارها بر بازارهای فرهنگی وارد می‌شود. آیا در چنین شرایطی هنر به کالایی لوکس تبدیل می‌شود که خرید آن باید تا بازگشت ثبات اقتصادی به تعویق بیفتد؟
- در دوره‌های بحران، طبیعی است که اولویت‌های اقتصادی افراد تغییر کند. وقتی هزینه زندگی افزایش می‌یابد، ارزش پول کاهش پیدا می‌کند و آینده اقتصادی قابل پیش‌بینی نیست، بسیاری از خریداران خریدهای غیرضروری را محدود می‌کنند. بازار هنر نیز از این وضعیت جدا نیست. ممکن است فروش آثار کاهش یابد، برخی نمایشگاه‌ها به تعویق بیفتند و مجموعه‌داران در تصمیم‌گیری محتاط‌تر شوند.
اما این تنها یک سوی ماجراست. هنر در همه سطوح بازار، کالایی همگن نیست. میان اثری که صرفاً برای تزئین خریداری می‌شود و اثری که در تاریخ هنر جایگاه مشخصی دارد، تفاوت وجود دارد. برخی مجموعه‌داران آثار هنری را بخشی از دارایی بلندمدت خود می‌دانند؛ البته این موضوع به معنای تضمین حفظ قیمت یا سودآوری آنها نیست.
* اقتصاد هنر فقط به خریدوفروش تابلو محدود نمی‌شود. برگزاری حراج در شرایط بحران و جنگ چه تأثیری بر زیست‌بوم هنر دارد؟
-حراج یکی از حلقه‌های چرخه اقتصاد هنر است، اما این چرخه بسیار گسترده‌تر از محل عرضه و فروش آثار است. هر حراج و نمایشگاهی به شبکه‌ای از فعالیت‌های حرفه‌ای وابسته است؛ از هنرمندان و گالری‌ها گرفته تا کارشناسان، پژوهشگران، مرمتگران، قاب‌سازان، چاپخانه‌ها، شرکت‌های حمل‌ونقل آثار، بیمه‌گران و مجموعه‌داران.
اگر این چرخه متوقف شود، آسیب آن تنها به برگزارکنندگان یا فروشندگان محدود نخواهد ماند؛ زندگی حرفه‌ای شمار زیادی از افراد و کسب‌وکارهای وابسته نیز تحت تأثیر قرار می‌گیرد. هنرمند برای ادامه خلق اثر، تنها به انگیزه نیاز ندارد، بلکه باید امکان ادامه حیات حرفه‌ای نیز داشته باشد.
هیچ جریان هنری در جهان صرفاً با شور و استعداد دوام نیاورده است. پشت سر دوره‌های درخشان تاریخ هنر، همواره شبکه‌ای از گالری‌ها، مجموعه‌داران، حراج‌ها، موزه‌ها، منتقدان و سرمایه‌گذاران فرهنگی حضور داشته‌اند که امکان دیده‌شدن و تداوم تولید هنری را فراهم کرده‌اند.
اگر این چرخه از حرکت بایستد، نخستین قربانیان آن می‌توانند هنرمندان جوان باشند؛ نسلی که هنوز بازار تثبیت‌شده‌ای ندارد و برای ادامه فعالیت به فرصت نمایش، فروش و ارتباط با مخاطب نیازمند است. بنابراین، تداوم رویدادهای حرفه‌ای در دوره بحران، تنها یک مطالبه صنفی نیست، بلکه ضرورتی فرهنگی و اقتصادی است.
* با وجود شرایط رکود و بلاتکلیفی اقتصادی و سیاسی، آثار هنرمندان ایرانی همچنان در رویدادهای خارجی حضور دارند. آیا می‌توان این حضور را نشانه پویایی بازار هنر ایران، حتی در شرایط بحران و جنگ، دانست؟
- حضور آثار یک هنرمند در بازارهای مختلف، به‌خودی‌خود اطلاعات مهمی در اختیار ما قرار می‌دهد، اما برای تفسیر آن باید به مجموعه‌ای از عوامل توجه کرد. باید دید اثر متعلق به کدام دوره کاری هنرمند است، چه ویژگی‌هایی دارد، از چه مسیری به مجموعه فعلی رسیده، چه پیشینه نمایشگاهی و پژوهشی‌ای دارد و در چه بستری عرضه
شده است.
* در مورد صادق تبریزی که شما ریاست بنیاد این هنرمند معاصر را بر عهده دارید، چه نظری دارید؟
- در مورد صادق تبریزی، موضوع تنها فروش چند تابلو نیست. او یکی از هنرمندانی بود که در شکل‌گیری و گسترش زبانی تصویری متفاوت در هنر مدرن ایران نقش داشت؛ زبانی که از نشانه‌ها و عناصر هنر سنتی ایران بهره می‌گرفت، اما آنها را به شکلی تقلیدی یا صرفاً تزئینی به کار نمی‌برد. در آثار او، عناصر آشنا در ترکیب‌بندی و بیانی تازه ظاهر می‌شوند و به بخشی از تجربه مدرنیسم ایرانی تبدیل می‌شوند. بنابراین، حضور آثار تبریزی در تهران، پاریس یا ژنو را باید هم از منظر بازار و هم از منظر تاریخ هنر بررسی کرد. بازار نشان می‌دهد آثار چگونه عرضه و مبادله می‌شوند، اما پژوهش هنری کمک می‌کند بفهمیم چرا یک اثر اهمیت دارد، چه جایگاهی در کارنامه هنرمند دارد و چه ویژگی‌هایی آن را از آثار دیگر متمایز می‌کند. اگر این دو نگاه را از یکدیگر جدا کنیم، یا بیش از اندازه به قیمت‌ها بها داده‌ایم یا از واقعیت اقتصادی هنر غافل مانده‌ایم.
* در بیست‌وششمین حراج تهران، دو اثر صادق تبریزی به قیمت‌های ۱۴ میلیارد و ۳۰۰ میلیون و ۷ میلیارد و ۱۵۰ میلیون تومان فروخته شدند. این ارقام چه تصویری از جایگاه او در بازار داخلی ارائه می‌کنند؟
-این دو فروش نشان می‌دهند که آثار تبریزی همچنان در بازار هنر ایران مورد توجه هستند. البته یکی از نکات مهم در بررسی جایگاه یک هنرمند، دنبال کردن مسیر آثار او در بازارهای مختلف و بررسی چگونگی استقبال مجموعه‌داران از آنهاست.
* آثار تبریزی در حراج‌های اروپایی نیز عرضه شده‌اند. در حراج« میلون» پاریس، یکی از آثار مجموعه «سوارها» به فروش رسید. اهمیت این اتفاق در چیست؟
- در حراج« میلون» پاریس، اثری از صادق تبریزی از مجموعه «سوارها» که با تکنیک رنگ‌روغن روی بوم و در حدود سال ۱۹۸۰ خلق شده بود، با برآورد اولیه سه تا پنج هزار یورو عرضه شد و به قیمت چهار هزار یورو به فروش رسید. با احتساب کارمزد خریدار، مبلغ پرداختی به حدود پنج هزار و ۲۰۰ یورو رسید.
با این حال، اهمیت حضور این اثر صرفاً به رقم فروش آن محدود نمی‌شود. مجموعه «سوارها» بخشی از جهان تصویری تبریزی را آشکار می‌کند؛ جهانی که در آن پیکره‌ها و نشانه‌های آشنا در قالبی مدرن بازآرایی می‌شوند.
حضور چنین آثاری در حراج‌های بین‌المللی می‌تواند زمینه آشنایی مخاطبان و مجموعه‌داران تازه را با هنر مدرن ایران فراهم کند؛ البته به شرط آنکه آثار با اطلاعات دقیق، پیشینه روشن و شناخت درست از هنرمند معرفی شوند.
* در حراج آنلاین «پیگه» ژنو نیز اثری از تبریزی با عنوان «اسب‌ها، سوار و زن شناگر» عرضه شد. مشخصات این اثر چه چیزی درباره گستره فعالیت هنری او نشان می‌دهد؟
- این اثر با عنوان «اسب‌ها، سوار و زن شناگر» در حراج آنلاین« پیگه »ژنو، در فاصله ۲۱ تا ۲۴ سپتامبر ۲۰۲۶، عرضه شد. اثر با تکنیک ترکیبی روی پوست، در ابعاد ۵۲٫۵ در ۵۵ سانتی‌متر و با قیمت چهار هزار فرانک سوئیس ارائه شد. گردش آثار تبریزی در بازارهای مختلف اروپایی نشان می‌دهد که دامنه عرضه و معرفی آثار او به بازار داخلی محدود نمانده است.
* صادق تبریزی از هنرمندان مرتبط با جریان سقاخانه و نوسنت‌گرایی بود. این جریان چه نقشی در شکل‌گیری هنر مدرن ایران داشت و چرا آثار آن همچنان اهمیت دارند؟
- جریان سقاخانه یکی از تجربه‌های مهم در تاریخ هنر مدرن ایران است؛ تجربه‌ای که هنرمندان آن کوشیدند میان زبان هنر مدرن و عناصر تصویری، نشانه‌ها و سنت‌های بومی ارتباط برقرار کنند.
این رویکرد در دوره‌ای شکل گرفت که مسئله نسبت میان هویت فرهنگی و تجربه مدرنیته برای بسیاری از هنرمندان ایرانی اهمیت پیدا کرده بود. در این مسیر، عناصر سنتی الزاماً در جایگاه پیشین خود باقی نماندند. نشانه‌ها و شکل‌هایی که پیش‌تر در زمینه‌های مذهبی، عامیانه، تزئینی یا روایی معنا داشتند، وارد ترکیب‌بندی‌های تازه‌ای شدند و کارکردهای جدیدی پیدا کردند. همین جابه‌جایی و تغییر کارکرد، یکی از ویژگی‌های مهم این تجربه هنری بود.
تبریزی را باید در چنین بستری بررسی کرد. آثار او، در عین برخورداری از پیوند با حافظه تصویری ایرانی، بخشی از جست‌وجوی گسترده‌تر هنرمندان آن دوره برای ساختن زبانی مستقل در هنر مدرن به شمار می‌روند.
* این آثار در دنیای امروز چقدر ارزش دارند؟
- اهمیت این آثار برای امروز نیز تنها به قیمت آنها محدود نمی‌شود. آنها بخشی از تاریخ مواجهه هنر ایران با مدرنیته هستند و شناخت جایگاهشان به پژوهش، مستندسازی و دسترسی به اطلاعات دقیق نیاز دارد. ارزش واقعی این آثار را باید در کنار جایگاه تاریخی، ویژگی‌های هنری و تأثیر آنها بر شکل‌گیری هنر معاصر ایران بررسی کرد. مکتب سقاخانه همچنان بخشی زنده و اثرگذار از حافظه هنر مدرن ایران است.