دکتر سید ذبیحا لله صفا
فرهنگ ایرانی در ورارود
در عهد سامانیان از سراسر ماوراءالنهر و خوارزم و ولایات حوضه علیای جیحون و سیحون چندین شاعر و نویسنده استاد برخاستند و در شمار بنیادگذاران ادب فارسی درآمدند و از میان آنان میتوان نام کسانی از قبیل ابوالعباس رَبنجنی، ابواسحاق جویباری، شاکر بخاری، طاهربنفضل چغانی، آغاجی، محمد عبده و ترکیکشی ایلاقی را ذکر کرد که همگی در قرن چهارم میزیستند.
عهد سامانیان در ماوراءالنهر یک دوره ایرانی کامل محسوب میشد؛ زیرا مردم آن ناحیه بازماندگان قبایل و اقوام قدیم ایرانی و به ویژه دنباله اقوام مهمی از قبیل خوارزمیان و سُغدیان بودند، و تأثیرات قبایل زرد پوست آسیای مرکزی در آن نواحی تا پایان قرن چهارم چندان نبود که بتواند در برابر سنتهای ایرانی و یک زبان ادبی جدید ایرانیان مقاومت کند.
از اواخر قرن چهارم دوران تسلط قبایل و امرای زردپوست بر ماوراءالنهر آغاز شد و نخستین دستهای که بر این سامان تسلط یافتند، سلسله سلاطین «آل افراسیاب» بودند. آل‌افراسیاب (یا ایلک‌خانیان، یا آل خاقان، یا خاقانیان، یا خانیه، یا قراخانیان) سلسلهای از سلاطین هستند که در سال ۳۸۹ حکومت سامانی را برانداختند و جای آنان را در ماوراءالنهر گرفتند. اینها اصلاً از نژاد چگلی بودند و مدتها در کاشغر و بلاساغون و ختن و سپس در ماوراءالنهر حکومت کردند و ناحیه وسیعی از آسیای مرکزی را در تصرف داشتند و اگرچه غیرایرانی بودند، لیکن بهزودی خوی ایرانی گرفتند و ناشر زبان و ادب فارسی در آسیای مرکزی شدند.
نخستین مطلبی که درباره این سلسله میبینیم، آن است که برای اطاعت از سنت ایرانیان، به جعل نسب برای خود پرداختند و مدعی شدند که از نسل افراسیاب هستند که بنا بر روایات ایرانی از اعقاب تور ـ پسر فریدون ـ است و بنابراین مدعی شدند که از نژاد شاهان قدیم ایراناند و این برای آن بود که حکومت بر قسمتی از نواحی ایرانینشین آن روزگار را برای خود مباح و مجاز سازند.
شاعران آل افراسیاب
آل‌افراسیاب در تخلق به اخلاق ایرانیان از این هم فراتر رفتند و شروع به ترویج زبان و ادب فارسی کردند؛ چنان‌که هم عدهای از میان آنان شعر فارسی گفتند و هم گروهی بزرگ از شاعران و نویسندگان پارسیگوی را در دربارهای خود به عزت و احترام نگه داشتند و با آنان حشر و نشر کردند.
از میان شاعران پارسیگوی قراخانی یکی «امیرعلی بوری تکین» است. پدر او بوری‌تکین همان است که به نام ابواسحاق ابراهیم بن نصر مدتی در سمرقند و بخارا سلطنت کرد و شرح منازعات پسر علی‌تکین با دولت سلطان‌مسعود غزنوی، در تاریخ بیهقی آمده است. علی بوری‌تکین از شاعران مشهور قرن پنجم است و آثار او در قرن پنجم و ششم شهرت داشته و «رادویانی» مقداری از آنها را در کتاب معروف «ترجمانالبلاغه» شاهد آورده است. دیگر جلالالدین قلج طمغاج‌خان ابراهیم سلطان سمرقند و دیگر نصرۀالدین قلج‌ارسلان خان عثمان که هر دو شعر میسرودند و به شعرا و نویسندگان توجه خاص مینمودند.
از پادشاهان معروف این سلسله که به شعر و ادب پارسی تمایل فراوان اظهار میکردند و شاعران استادی در خدمت خود داشتند، یکی خضرخان بن ابراهیم ممدوح شهابالدین عمعق بخارایی و سیدالشعرا رشیدی سمرقندی است. نظامی عروضی در کتاب «چهار مقاله» درباره او مینویسد: «شاعر دوست عظیم بود، استاد رشیدی و امیر عمعق و نجیبی فرغانی و نجار ساغرجی و علی پانیذی و پسر درغوش و پسر اسفراینی و علی سپهری در خدمت او صلتهای گران یافتند و تشریفهای شگرف ستدند؛ و امیر عمعق امیرالشعرا بود و از آن دولت حظی تمام گرفته و تجملی قوی یافته، چون غلامان و کنیزکان خوب و اسبان راهوار و ساختهای زر و جامهای فاخر و ناطق و صامت فراوان، و در مجلس پادشاه عظیم محترم بود.»
این نمونهای از کیفیت توجه سلاطین آل‌افراسیاب به شعر و شعراست. علاوه بر کسانی که نظامی سمرقندی در سطور پیشین برشمرده، شاعران و نویسندگان استاد دیگری را میشناسیم که در خدمت آل‌افراسیاب نام برآورده و ناشر زبان و ادب پارسی در آسیای مرکزی شده بودند؛ مانند: ظهیری سمرقندی کاتب معروف و نویسنده تحریر جدید «سندبادنامه»، دقایقی مروزی نویسنده و شاعر صاحب کتاب «راحۀالارواح» و «انیس المفراح» یعنی بختیارنامه، سوزنی، رضیالدین نیشابوری، شمس طبسی، شهابالدین احمدبن مؤید نسفی سمرقندی، شمس خاله (شمسالدین محمد حدادی بغدادی از بغدادک خوارزم)، ضیاءخجندی و سیف اسفرنگی.
جانشینان
شاهان آل افراسیاب بر اثر تجزیه و تفرقه، زود ضعیف شدند و به اطاعت «آل سلجوق» و سپس به اطاعت «ختائیان» درآمدند؛ ولی همچنان به سلطنت خود ادامه دادند تا در سال ۶۰۷ یا ۶۰۹ق به دست سلطان محمد خوارزمشاه از میان رفتند. جانشینان آنان در آسیای مرکزی، یعنی «گورخانیان» یا ختائیان و«خوارزمشاهان» آل‌اتسز همچنان به شیوه سلاطین ایران بهحمایت از شاعران و نویسندگان پارسیگوی سرگرم و زبان رسمی در باریشان پارسی بود و به ویژه در دستگاه حکومت خوارزمشاهان به نام عدهای از نویسندگان و گویندگان بزرگ باز میخوریم که در رأس آنان رشیدالدین وطواط ـ کاتب اتسز خوارزمشاه ـ و دوست و معاشر و مجالس او قرار دارد.
سلسله خوارزمشاهی آل‌اتسز بر اثر فتوحاتی که در آسیای مرکزی داشت، طبعاً ناشر زبان فارسی در آن حدود بود و علاوه بر این، شاهان این سلسله، اگرچه دوران کوتاهی برای قدرت داشتند، و در این مدت کوتاه نیز غالباً در زد و خورد و کشمکش با دولت‌های اطراف خود بودند، لیکن به هر تقدیر به شعر و ادب فارسی توجهی داشتند و میان آنان بعضی مانند اتسز بن محمد و علاءالدین تکش بن ایل‌ارسلان و سلطان‌شاه بن ایل‌ارسلان و سلطان محمد بن تکش و علی‌شاه بن تکش همه به فارسی شعر میسرودند و قطعاتی از اشعار آنان به فارسی برجای است.
عصر مغول
بعد از حمله مغول، بر اثر آنکه گروه بزرگی از مردم خراسان و ماوراءالنهر به نام «پیشهور» و «حَشَر» به اسارت به قلمرو مغولان در دشتهای آسیای مرکزی انتقال یافتند، زبان فارسی همراه آنان تا نواحی شمالی چین پیش رفت و به‌خصوص به صورت زبان دینی باقی ماند.
از تمام انقلاباتی که بعد از حمله مغول تا دوره تسلط تزارهای روس بر آسیای مرکزی در آن نواحی رخ داد، هیچ یک قادر به برانداختن نفوذ زبان پارسی در آن نواحی نگردید، چنان‌که در طول دوران «تیموری» و «صفوی» و بعد از آن، عده زیادی شاعر و نویسنده پارسیگوی در آن نواحی به وجود آمدند و آثاری ایجاد کردند و حتی در قسمتی از ماوراءالنهر، باقیماندگان ایرانیان آن نواحی با کشور پارسی‌زبان خود به نام تاجیکستان هنوز ناشر زبان و ادب پارسی در آن ساماناند.
فارسی در آسیای صغیر و متصرفات عثمانی
ازجمله کشورهای وسیع و مهم که روزگاری دراز قلمرو زبان و ادب پارسی و یکی از بهترین مراکز آن شده، آسیای صغیر یا «روم» [روم شرقی] است. از اوایل دوره «سلاجقه»، یعنی از اواسط قرن پنجم هجری چند سلسله از سلاطین در حدود شام و آسیای صغیر تشکیل شد؛ مانند:
دولت «امرای دانشمندی» در سیواس و قیساریه و مَلَطیه که از حدود ۴۹۰ تا ۵۶۰ هجری حکومت داشتند؛ «سلسله سقمانیان» اولاد سقمان غلام قطبالدین اسماعیل حکمران سلجوقی مرند آذربایجان که از سال ۴۹۳ شهر خلاط را در ارمنستان از بنی‌مروان گرفت و اعقاب او تا سال ۶۰۴ در آن ناحیه حکومت داشتند.
دنبال این سلسلهها، سلسله «سلاطین سلجوقی» آسیای صغیر، اولاد سلیمانبن قتلمش بن اسرائیل سلجوقی، و «سلاجقه شام»، اولاد تتش بن الب ارسلان تشکیل شد و به وجود سلسلههای دیگر در آن نواحی خاتمه داد.
در همان حال که این سلسلهها در شام و آسیای صغیر فرمانروایی داشتند، سلسلههای دیگری نیز مانند «سلسله شدادیان» (که تا پایان قرن ششم بر قسمتی از ارمنستان و سرحدات روم حکومت میکرد)؛ و سلسله «شروانشاهان» که ناحیه شروان را در جمهوری آذربایجان کنونی در اختیار داشت، در نواحی نزدیک به آسیای صغیر به حمایت از شعر و ادب پارسی مشتغل بودند.
این دولت‌ها که برشمردیم، مانند بسیاری از دولت‌های جزء دیگر که در داخل ایران بودند، همگی از سلاجقه بزرگ اطاعت میکردند و مرکز دولت پهناور سلجوقی خراسان و همه رجال و گردانندگان اصلی دستگاه حکومتی آنان، ایرانی و بالاخص از رجال خراسان بودند و زبان رسمی درباری این دولت نیرومند، فارسی بود و از این روی طبعاً تمام دولت‌های تابع آن یا منشعب از آن، همین زبان را به عنوان زبان رسمی به کار میبردند و منشیان و دبیران آنان از پارسی‌زبانان بودند؛ چنان‌که اگر به کتاب‌های مربوط به سلطنت سلاجقه روم مراجعه کنیم، به نام بسیاری از آنان که بعضی ایرانی و بعضی از نواحی مجاور ایران بودهاند، باز میخوریم.
در حمله مغول، یکی از پناهگاههای بزرگ ایرانیان، سرزمین آسیای صغیر و قلمرو سلجوقیان آن سامان بود. اینان تا چندگاه از دوره «ایلخانان»، با قبول ایلی در حکومت خود باقی ماندند و عمال حکومت ایلخانی ایران فقط در اواخر عهد آنان توانستند تصرفی در امور آسیای صغیر حاصل کنند و به هر حال پیش از سال ۶۷۲ که کریم آقسرایی آن را مبدأ اغتشاش احوال روم میداند، تسلط مغول اثر شدیدی در مردم نکرد و به ویژه در عهد سلاطینی مانند علاءالدین کیقباد و عزالدین کیکاوس و غیاث‌الدین کیخسرو، امن و امان بر آسیای صغیر سایه افکنده بود و به همین سبب شهرهای مختلف آن کشور، ملجأ عده کثیری از ایرانیان شده بود که گاه بنهکن به آنجا میگریختند.
از میان این افراد بعضی جزو رجال بزرگ ادب و تصوف و حکمتاند، مانند: بهاءالدین محمد بلخی معروف به بهاءولد پدر مولوی که با خاندان خود به آسیای صغیر رفت و سرانجام در قونیه ساکن شد؛ و شمسالدین محمد تبریزی، برهانالدین محقق ترمذی، شیخالاسلام ترمذی، سیفالدین محمد فرغانی، قاضی سراجالدین ارموی، قاضی عزالدین ارموی، قاضی تاجالدین خویی، قاضی امینالدین تبریزی، سعدالدین قزوینی، بدرالدین قزوینی، نجمالدین رازی (معروف به دایه)، فخرالدین عراقی، و ملکالشعرا امیر قانعی طوسی و بسیاری از اینگونه مردان بزرگ و خاندان‌های آنان.
بسیاری از این بزرگان در روم، هر یک صاحب مرتبت و مقامی در امور دینی و دنیاوی بودند و وضعشان از لحاظ زبان و فرهنگ و زندگانی مادی به نحوی بود که گفتی در سرزمین اصلی خود زندگی میکنند و سرگرم ایجاد آثار گرانبهای خود هستند.
در قرن هفتم و هشتم بر اثر عوامل مذکور فارسی در سرزمین آسیای صغیر چنان رواج یافته بود که عارف و عامی با آن آشنایی داشتند و بسیاری از کسان که همان‌جا زاده و تربیت یافته بودند، آثاری به نظم و نثر پارسی ایجاد میکردند و یا به استنساخ آثار شاعران و نویسندگان بزرگ ایرانی مشغول بودند؛ چنان‌که از آن عهد، مقدار کثیری آثار در کتابخانههای ثروتمند ترکیه امروزی باقی است.
وجود چنین فرهنگ ریشهداری از ایران در آسیای صغیر از حدود قرن پنجم تا اواخر قرن هشتم هجری باعث شد که چون دولت عثمانی به‌تدریج در قرن هشتم هجری پا گرفت و حکومت‌های محلی را مقهور کرد، مانند اسلاف خود به حفظ و ادامه فرهنگ و ادب فارسی بپردازد و آن را تا پایان حیات سیاسی خود همراه داشته باشد و به همین سبب است که در عهد تسلط آن سلسله نیرومند، بدان همه شاعر و نویسنده پارسیگوی ایرانی و غیر ایرانی در امپراتوری عثمانی و در دربار سلطنتی و حتی در خاندان سلاطین آن دولت بازمیخوریم و ملاحظه میکنیم که کتابخانههای گوناگون دولت عثمانی از نسخ معتبر پارسی انباشته و دربارها و دستگاه‌های قدرت رجال به ادبا و شعرای پارسیگوی آراسته است تا به جایی که بحث درباره آن خود به گفتاری خاص حاجت دارد.