سختی و بحران فقط در آمار‌ها و شاخص‌های اقتصادی و کوچک‌شدن سفره مردم خلاصه نمی‌شود. گاهی فشار‌های ناشی از زندگی چنان جان و افکار فرد را در خود ذوب می‌کند که ممکن است به فروپاشی زندگی او منجر شود. کشور مدت‌هاست در آن زمستان سرد و سیاه گرفتار شده و در این بین افرادی هستند که زیر بار این همه بحران و اخبار ناگوار درحال خردشدن هستند.
بیماری فیبرومیالژیا، همراه با درد‌های مزمن و گاهی افسردگی و اضطراب ازجمله بیماری‌هایی است که می‌تواند به‌صورت خاموش گریبان افراد جامعه را بگیرد. از سوی دیگر این احتمال وجود دارد که بسیاری از مبتلایان از وجود چنین بیماری آگاه نباشند و سال‌ها با آن زندگی کنند بی‌آنکه بدانند نام درد‌هایی که می‌کشند چیست.
درد گسترده در بدن، خستگی مداوم، اختلال در خواب، فراموشی و اختلال در تمرکز، سردرد‌های مکرر و در برخی موارد افسردگی و اضطراب از جمله علائمی است که با این بیماری همراه است. وقتی تامین هزینه‌های زندگی درکنار ناامنی اقتصادی قرار می‌گیرد و بحران‌های کشور روزبه‌روز بر آن افزوده شده فشار‌های جسمی و روانی نیز برای افراد سنگین‌تر می‌شود.
در کوچه و خیابان کمتر می‌توان حس شادی و خوشحالی را در چهره مردم دید. هرکس گرفتار رنج و دغدغه‌های خودش است. حالا در چنین شرایطی بسیاری ممکن است با بیماری‌هایی دست‌وپنجه نرم کنند بی‌آنکه بدانند دقیقا با چه چیزی مواجه هستند.
درد پنهان جامعه
متاسفانه آمار دقیقی از تعداد مبتلایان به فیبرومیالژیا در کشور وجود ندارد، اما بررسی پژوهش‌های انجام‌شده نشان می‌دهد که این بیماری چندان ناشناخته نیست. براساس یکی از مطالعات انجام‌شده در کشور حدود ۱/۳درصد جمعیت کشور به فیبرومیالژیا مبتلا هستند.
میزان ابتلا در زنان حدود ۹۸/۳درصد و در مردان حدود ۰۱/۰درصد برآورد شده است. ناگفته نماند این ارقام مربوط به پژوهش‌های گذشته است و نمی‌توان آن را به‌عنوان آمار قطعی و فعلی مبتلایان کشور در نظر گرفت. در دیگر بررسی‌های منتشرشده طی دوسال گذشته، گزارش‌ها نشان می‌دهد که میزان شیوع این بیماری در مناطق شهری تهران، زاهدان و سنندج حدود ۷۹/۰درصد و در مناطق روستایی تویسرکان حدود ۰۶/۰ درصد بوده است.
ابعاد روانی و اجتماعی فیبرومیالژیا نیز در پژوهش‌های داخلی مورد توجه قرار گرفته است. در مطالعه‌ای که کارشناسان در سه سال گذشته بر روی ۱۵۹بیمار مبتلا به این بیماری انجام دادند بیش‌از ۹۲درصد بیماران دستکم با یک اختلال روانی مواجه بودند. ۵۷/۹۰درصد آنها اختلال خواب، ۸۳/۵۲درصد اختلالات خلقی و ۹۸/۱۶درصد اضطراب را تجربه می‌کردند. در بررسی دیگری روی ۱۵۰زن مبتلا نیز مشخص شد که ۸۸درصد آنها با مشکلات متوسط تا شدید خواب دست‌وپنجه نرم می‌کنند.
در جدیدترین مطالعه‌ای که طی یکی دوسال اخیر بر روی ۲۸۶بیمار مراجعه‌کننده به مراکز روماتولوژی و درمان درد در تهران انجام شد ارتباط شدت درد با اختلال خواب و کاهش کیفیت زندگی بیماران مورد بررسی قرار گرفت. نتایج کارشناسان نشان داد که هرچه شدت درد بیشتر باشد وضعیت خواب و کیفیت زندگی بیماران نیز نامطلوب‌تر می‌شود. د
ر پژوهشی روی ۳۶زن مبتلا تاثیر روان‌درمانی و تمرین‌های کاهش استرس در هشت جلسه دوساعته بررسی شد که نتایج آن از کاهش افسردگی و شدت علائم بیماری حکایت داشت. در مطالعه دیگری روی ۴۵بیمار نیز پس از برگزاری ۱۰جلسه هفتگی ۹۰دقیقه‌ای درمان روان‌شناختی، کاهش درد و بهبود کیفیت خواب گزارش شد.
مجموع این یافته‌ها نشان می‌دهد که فیبرومیالژیا تنها به درد‌های جسمی محدود نمی‌شود و می‌تواند خواب، سلامت روان و کیفیت زندگی افراد را نیز تحت‌تاثیر قرار دهد. با این حال نبود آمار دقیق و مشخص نبودن تعداد مبتلایان همچنان یکی از چالش‌های شناخت و رسیدگی به این بیماری در کشور است.
جامعه گرفتار اضطراب و بی‌پناهی
امیرحسین جلالی‌ندوشن، سخنگوی انجمن روان‌پزشکان ایران و روان‌پزشک اجتماعی با اشاره به تاثیر بحران‌های اخیر بر سلامت روان جامعه به «جهان‌صنعت» می‌گوید: آنچه امروز در جامعه تجربه می‌شود، واقعیتی بیرونی است که عمدتا خارج از حیطه کنترل و اراده شهروندان قرار دارد. البته افراد در زندگی شخصی نیز با تنش‌ها و استرس‌های مثبت و منفی مواجه می‌شوند.
برای مثال زمانی که خانواده‌ای قصد دارد فرزند خود را برای تحصیل به شهری دیگر بفرستد یا با کمبود مالی ناشی از بیماری جدی یکی از اعضای خانواده روبه‌رو می‌شود با مسائلی مواجه است که تا حدودی در محدوده توان یا ناتوانی فرد و خانواده قرار می‌گیرند. البته همین مسائل نیز از تعیین‌کننده‌های اجتماعی تاثیر می‌پذیرند. برای مثال زمانی که تورم بالاست و هزینه‌های درمان، اسکان و زندگی افزایش پیدا می‌کند طبیعتا شرایطی ایجاد می‌شود که بخشی از امور را از کنترل افراد خارج می‌کند.
با این حال فرد می‌تواند با استفاده از منابعی که در اختیار دارد و راه‌حل‌هایی که جست‌و‌جو می‌کند دستکم این احساس را داشته باشد که امکان تلاش برای حل مساله وجود دارد. وی افزود:، اما وضعیت کنونی و تنش‌هایی که مردم تجربه می‌کنند، عمدتا در عرصه‌هایی مانند تورم تقریبا روزانه و هفتگی، گرانی‌های بدون قاعده و نامشخص‌بودن آینده بروز پیدا می‌کند. امروز حتی وضعیت روز و هفته آینده نیز برای مردم روشن نیست چراکه طی ماه‌های گذشته همواره احتمال و پیش‌بینی حمله مجدد نظامی یا برهم‌خوردن وضعیت ارتباطات و اینترنت مطرح بوده است.
اینترنتی که اکنون پایه بسیاری از فعالیت‌ها از تجارت‌های خرد و کلان گرفته تا آموزش، روابط اجتماعی، پژوهش و فعالیت‌های رسانه‌ای است. این تنش‌ها در زمان وقوع جنگ یا بحران‌های اجتماعی مانند دی‌ماه بروز آشکارتری پیدا می‌کنند و شهروندان را با واکنش‌هایی مانند اضطراب، اختلال در خواب و کاهش تمرکز مواجه می‌کنند. البته زمانی که شرایط به وضعیت ایمن بازمی‌گردد حتی اگر اتفاقات رخ‌داده خارج از کنترل افراد بوده باشد بدن و ذهن به‌تدریج خود را با شرایط جدید تطبیق می‌دهند و کارکرد‌های معمول زندگی به مرور بازمی‌گردند.
برای مثال ممکن است حوادث تلخی در خیابان رخ داده باشد هموطنان در اثر بمباران جان خود را از دست داده باشند یا بخشی از زیرساخت‌های کشور از بین رفته باشد، اما با بازگشت شرایط به وضعیت باثبات‌تر، بدن و ذهن نیز به‌تدریج با شرایط تازه سازگار می‌شوند. مساله امروز این بوده که جامعه با دومولفه مهم مواجه است: نخست استمرار تنش و دوم تداوم وضعیت تعلیق. یکی از مولفه‌های اصلی استرس این است که فرد با وضعیتی مواجه می‌شود که نمی‌داند چه زمانی به پایان می‌رسد و چگونه باید با آن روبه‌رو شود.
همین مساله باعث تشویش می‌شود. این تشویش در مواجهه با مسائل قابل حل، تا حدودی سازنده است چراکه منابع روانی و بدنی ما را برای حل مساله و بازگرداندن کنترل به امور بسیج می‌کند، اما زمانی که مساله‌ای مزمن و پایان‌نیافته باشد ویژگی اصلی آن تعلیق و نامشخص‌بودن آینده است. درچنین‌شرایطی جامعه به‌تدریج احساس می‌کند کنترلی بر اوضاع ندارد و دچار احساس بی‌پناهی و تنهایی می‌شود.
ممکن است هر روز و در هر لحظه با نشانه‌هایی مانند اضطراب جسمی، بدخوابی و اختلال تمرکز مواجه نباشیم، اما این وضعیت به‌تدریج به بخشی از زندگی روزمره تبدیل می‌شود. درچنین‌شرایطی ممکن است فرد خود را انسانی کم‌انگیزه، کم‌انرژی و ناتوان در تمرکز احساس کند؛ فردی که نام‌ها، شماره‌ها و حتی زمان وقوع رویداد‌ها را فراموش می‌کند. این وضعیت باعث می‌شود بدن ما با یک سیستم بدتنظیم‌شده، اما عادت‌کرده به همان بدتنظیمی به فعالیت خود ادامه دهد.
وقتی جامعه امیدش را از دست می‌دهد
سخنگوی انجمن روان‌پزشکان ایران با اشاره به پیامد‌های اجتماعی بحران‌های مستمر اظهار کرد: اتفاقاتی مانند رخداد‌های دی‌ماه و جنگ و شرایطی که این جنگ بر جامعه تحمیل کرده ازجمله دوقطبی اجتماعی و سیاسی، اختلاف دیدگاه‌ها، ناامیدی نسبت به آینده کشور و بی‌اطمینانی درباره زمان پایان بحران در سطح اجتماعی پدیده‌ای را ایجاد می‌کنند که از آن با عنوان تروما یا ضربه جمعی یاد می‌شود. تروما جمعی به این معنا نیست که تعداد زیادی از افراد جامعه دچار اختلالات مرتبط با استرس شدند یا لزوما‌درصد افراد مبتلا به اختلالات روانی افزایش پیدا کرده است.
معنای این مفهوم آن است که جامعه در سطح شناخت و درک جمعی خود، باور و امیدش را به آینده و امکان جامعه‌بودن، همکاری، کار گروهی، فعالیت سازنده و سرمایه‌گذاری از دست می‌دهد. درواقع واکنش‌های فردی در چنین شرایطی به سطح اجتماعی ترجمه می‌شوند و پدیده‌ای را شکل می‌دهند که به جای آنکه صرفا سلامت روان افراد را تحت تاثیر قرار دهد عوامل اصلی قوام و انسجام یک جامعه را نیز نشانه می‌گیرد.
فیبرومیالژیا چیست؟
جلالی‌ندوشن در ادامه با اشاره به ارتباط فیبرومیالژیا با شرایط روانی و اجتماعی افراد گفت: پیش از هر چیز باید توجه کنیم که واژه‌ها را در جای درست خود به کار ببریم. زمانی که یک واژه در سطح عمومی مورد استفاده قرار می‌گیرد ممکن است به‌دلیل آنکه نامی برای وضعیت‌های مختلف و تجربه‌هایی که افراد نمی‌توانند آنها را به‌درستی توصیف کنند فراهم می‌کند برای مسائل متفاوتی به کار گرفته شود.
اگر بخواهم به زبان ساده بگویم، فیبرومیالژیا در مرز میان مسائلی مانند پردازش عصبی، تنظیم هیجانات تجربه‌های تنش‌زا در زندگی و شرایط اجتماعی قرار دارد. این بیماری صرفا یک اختلال روان‌تنی یا پیامد جسمانی تعارض‌های درونی و فردی نیست بلکه بیماری با الگوی زیستی، روانی و اجتماعی است. عوامل روانی می‌توانند در پیدایش، تشدید یا تداوم درد نقش داشته باشند و این عوامل روانی نیز تحت تاثیر تعیین‌کننده‌های اجتماعی شکل می‌گیرند.
به این معنا که وقتی فرد در محیطی پرتنش قرار دارد، کنترلی بر امور احساس نمی‌کند و آینده را نامشخص می‌بیند نوعی رنج روانی را تجربه می‌کند. این رنج روانی به‌ویژه زمانی که مزمن شود می‌تواند خود را به شکل درد‌های پراکنده در بخش‌های مختلف بدن نشان دهد.
جلالی ندوشن با اشاره به رابطه میان فیبرومیالژیا، اضطراب و افسردگی توضیح داد: نباید تصور کنیم که رابطه میان این بیماری و اختلالات روانی صرفا یک‌طرفه یعنی نمی‌توان گفت فیبرومیالژیا حتما باعث افسردگی یا اضطراب می‌شود یا برعکس افسردگی و اضطراب لزوما به فیبرومیالژیا منجر می‌شوند. این ارتباط می‌تواند در جهت‌های مختلف وجود داشته باشد. یکی‌از مستندترین ارتباط‌های روان‌شناختی فیبرومیالژیا مواجهه با تجربه‌های نامطلوب و آسیب‌زای زندگی است.
تجربه‌هایی مانند آزار‌های جسمی و جنسی و همچنین استرس‌های شدید و طولانی‌مدت ازجمله عواملی هستند که در پژوهش‌ها ارتباط آنها با احتمال بالاتر ابتلا به فیبرومیالژیا بررسی و گزارش شده است. این مساله به‌ویژه از این جهت برای بحث ما اهمیت دارد که استرس‌های اجتماعی طولانی‌مدت نیز می‌توانند در همین چارچوب مورد توجه قرار بگیرند. اضطراب و افسردگی هردو با شدت بیشتر علائم فیبرومیالژیا، محدودیت‌های عملکردی ناشی از آن و کاهش کیفیت زندگی ارتباط دارند.
البته جهت این رابطه اهمیت دارد. برای مثال برخی پژوهش‌های جدی و جدید نشان دادند که فیبرومیالژیا می‌تواند پیش‌بینی‌کننده افسردگی در آینده باشد درحالی‌که رابطه معکوس یعنی اینکه افسردگی باعث بروز فیبرومیالژیا شود به همان شکل تایید نشده بنابراین آنچه در ارتباط با فیبرومیالژیا اهمیت بیشتری دارد همزمانی این بیماری با تجربه‌های تنش‌زا یا ارتباط آن با چنین تجربه‌هایی است.
چرخه ترس و ناتوانی
جلالی‌ندوشن گفت: یکی از مسائلی که در این بیماری با آن مواجه هستیم فاجعه‌سازی درد است. درد تجربه‌ای انسانی و قدیمی است، اما در این وضعیت فرد ممکن است انتظار پیامد‌های بسیار منفی از درد داشته باشد احساس کند توانایی کنترل آن را ندارد و به‌طور مداوم ذهنش درگیر درد و پیامد‌های احتمالی آن باشد. این انتظارات فاجعه‌سازانه می‌توانند چرخه درد را تشدید کنند. به‌این‌معنا که شدت تجربه درد افزایش پیدا می‌کند و محدودیت‌های عملکردی فرد نیز بیشتر می‌شود.
درچنین‌شرایطی بدن به کانون توجه فرد تبدیل می‌شود. از منظر روان‌شناختی زمانی که ما نسبت به تنش‌های بیرونی کنترلی نداریم، دنبال کردن مداوم اخبار، قیمت‌ها و وضعیت عمومی جامعه می‌تواند احساس ناتوانی عمیقی در ما ایجاد کند.
در نتیجه، توجه فرد از محیط بیرونی و عواملی که منشأ اصلی تنش هستند به سمت بدن خودش تغییر می‌کند. فرد به نشانه‌های جسمی، احتمال وقوع درد و تغییرات بدنی توجه بیشتری نشان می‌دهد و بدن به مرکز توجه و نگرانی او تبدیل می‌شود. این تمرکز مداوم بر نشانه‌های جسمی نیز می‌تواند در تشدید تجربه درد و تداوم چرخه آن نقش داشته باشد.