به گزارش خبرگزاری تسنیم، کودتای 28 مرداد برای بازگرداندن حکومتی بود که منافع نفتی آمریکا را تأمین میکرد؛ حمایت از حکومت پهلوی، تأسیس ساواک و سرکوب مخالفان، ابزارهایی برای حفظ همان نظم بود. سالها بعد، حمایت از صدام در جنگ تحمیلی، سرنگونی هواپیمای مسافربری ایران، تحریمهای گسترده، تجاوز مستقیم نظامی، شهادت رهبر انقلاب و جمعی از مردم شکلهای دیگری از مواجهه آمریکا با ایران را رقم زد.
این وقایع علیرغم تفاوت در زمان، مکان و ابزارها انگار یک حلقه مشترک داشتند که ما را با سوالاتی درگیر میکند. سوالاتی از قبیل آیا میتوان میان آنها پیوندی فراتر از توالی چند رویداد سیاسی پیدا کرد؟ چه چیزی کودتا، تحریم، جنگ و تلاش برای فروپاشی یک نظام سیاسی را به هم متصل میکند؟ این پرسشها، نقطه ورود به تأملی است که پیام 13 آبان رهبر انقلاب پیش روی مخاطب میگذارد. تأکید بر «مرور ریشهها، دلایل و نقاط عطف خصومت روزافزون آمریکا و صفآرایی مستحکم ملّت ایران در برابر آن» صرفاً دعوت به یادآوری تاریخ روابط دو کشور نیست. مسئله این است که از میان رخدادهای پراکنده، الگویی تکرارشونده شناسایی شود؛ الگویی که شناخت آن بتواند در فهم وضعیت امروز و تصمیمگیری درباره آینده راهگشا باشد.
بررسی مفهوم استیلا در میراث غرب برای آمریکا
در روایت تاریخی پیام رهبر انقلاب نقطه آغاز خصومت آمریکا با ملت ایران به کودتای 28 مرداد بازمیگردد. کودتایی که برای استمرار چپاول منابع و سرمایههای ملی بهویژه نفت طراحی شد. پس از آن نیز حمایت از حکومت پهلوی، پشتیبانی از دستگاه سرکوب، حمایت از تجزیهطلبان و کودتاگران، پشتیبانی از رژیم بعث در جنگ تحمیلی، تحریم و مداخله، هرکدام در مقطعی به ابزارهای فشار بر ایران تبدیل شدند. در سالهای اخیر ترور سردار سلیمانی، تجاوز مستقیم نظامی و به شهادت رساندن رهبر انقلاب و جمعی از مردم شریف نیز به این فهرست افزوده شد. تنوع این اقدامات ممکن است در نگاه نخست، آنان را به مجموعهای از تصمیمهای مقطعی و واکنشهای سیاسی تقلیل دهد اما با بررسی پیامد و مقصد مشترکشان، به تصویر دیگری از آنان میرسیم. در همه این مقاطع مسئله اصلی محدودکردن استقلال ایران و واداشتن آن به پذیرش اراده قدرت مسلط بود. گاهی این هدف با حمایت از یک حکومت وابسته دنبال شده، گاهی با جنگ و تحریم و گاهی با تلاش برای ایجاد بیثباتی داخلی؛ تغییر ابزارها لزوماً به معنای تغییر مقصد نبوده است.
در پیام رهبر انقلاب این منطق در تحولات اخیر آشکارتر توصیف میشود؛ جایی که به تعبیر ایشان، طرف مقابل حتی ظواهر و آداب بینالمللی را کنار گذاشته و آشکارا از تجزیه ایران، زانو زدن ملت، فروپاشی نظام و نابودی تمدن کهن این سرزمین سخن میگوید. در چنین وضعیتی، دیگر نمیتوان مسئله را صرفاً اختلاف بر سر یک سیاست یا مناقشهای میان دو دولت دانست. پرسش از اینجا به سطحی عمیقتر منتقل میشود؛ چرا استقلال و ایستادگی ایران، در دورههای مختلف همچنان به مسئلهای برای قدرت سیاسی آمریکا تبدیل شده است؟ برای نزدیکشدن به پاسخ باید از سطح رویدادهای سیاسی فراتر رفت و به تصویری که غرب از خود، جهان و نسبتش با دیگر جوامع ساخته است توجه کرد. در این نگاه، آمریکا صرفاً کشوری با قدرت نظامی و اقتصادی گسترده نیست؛ صورت متأخری از یک سنت تاریخی و فکری است که در آن نسبت قدرت با حقیقت، آزادی و برتری اهمیت دارد. البته سخن گفتن از چنین پیوستاری به معنای یکساندانستن همه دورههای تاریخ غرب یا فروکاستن تمام دستاوردهای آن به سلطهجویی نیست. مسئله، شناسایی وجهی از این میراث است که در صورتبندی قدرت آمریکایی برجسته شده است.
در یک روایت تاریخی از تمدن غرب میتوان از یونان باستان، روم، مسیحیت، اروپای مدرن و در نهایت آمریکا سخن گفت. در این مسیر میراث یونانی فقط به جنگاوری و قدرت نظامی محدود نبود؛ فلسفه، حقیقتجویی و هنر نیز در آن جایگاه داشتند. اما در گذار از جهان یونانی به صورت رومی وجه نظامی، جهانگشایی و سازماندهی قدرت برجستهتر شد. در اروپای مدرن نیز رنسانس، انقلاب علمی و گسترش ریاضیات و فناوری افق تازهای از شناخت و تسلط بر طبیعت گشود. این تحولات دستاوردهای بزرگی در معرفت بشری پدید آوردند اما در کنار آنان تصور تازهای از نسبت اروپا با دیگر جوامع نیز شکل گرفت. اروپا خود را در جایگاه تمدنی پیشرفتهتر میدید و جوامع دیگر را در موقعیت عقبمانده، نیازمند اصلاح و حتی فاقد توانایی اداره مستقل خود قرار میداد. این تصور برتری در قرن هجدهم و بهویژه قرن نوزدهم با گسترش استعمار اروپایی به یک سازوکار سیاسی و اقتصادی تبدیل شد.
قدرتهای اروپایی، پیشرفت علمی و صنعتی خود را نه فقط نشانه برتری بلکه مجوزی برای مداخله در سرنوشت جوامع دیگر تلقی میکردند. استعمار در بسیاری از موارد با ادعای توسعه، تمدنبخشی و نوسازی وارد شد اما در عمل به تصرف سرزمینها، تحمیل قراردادهای نابرابر و بهرهبرداری از منابع و نیروی کار جوامع تحت سلطه انجامید. ایران قاجاری نیز از این مناسبات بیرون نماند. نفوذ سیاسی و اقتصادی بریتانیا، امتیازهایی چون امتیاز دارسی در سال 1280 خورشیدی و شکلگیری صنعت نفت تحت کنترل شرکتهای بریتانیایی، نمونهای از پیوند میان ادعای برتری و دستاندازی به منابع یک کشور بود. بنابراین، چپاول منابع ایران در کودتای 28 مرداد را نمیتوان جدا از سابقه طولانیتر رقابت قدرتهای استعماری بر سر منابع و موقعیت راهبردی این سرزمین فهمید. از این منظر، استیلا در تاریخ جدید فقط به اشغال سرزمین یا تصرف مستقیم منابع محدود نماند؛ بلکه با تحول ابزارهای قدرت، شکلهای پیچیدهتری پیدا کرد. همان دانشی که امکان شناخت و مهار طبیعت را فراهم کرده بود، در خدمت توسعه توان نظامی، اقتصادی و اداری قدرتهای استعمارگر نیز قرار گرفت.
در دوره معاصر این روند با فناوریهای ارتباطی، سامانههای دیجیتال، هوش مصنوعی و انباشت دادهها وارد مرحله تازهای شده است. کنترل دیگر فقط به منابع طبیعی و جغرافیای کشورها محدود نیست؛ اطلاعات، ارتباطات و حتی شکلدادن به خواستهها و ترجیحات انسانها نیز به عرصه اعمال قدرت تبدیل شدهاند. به این ترتیب، استیلا از کنترل سرزمین و منابع به کنترل شرایط زندگی و افق انتخاب انسانها گسترش یافته است. آنچه در سیاست خارجی آمریکا به شکل تلاش برای محدودکردن استقلال کشورها دیده میشود، در این چارچوب با منطقی تاریخیتر و گستردهتر از نسبت قدرت با جهان و انسان پیوند پیدا میکند.
تمدن آتن دستاویز برتری جویی جدید آمریکا
برای فهم اینکه این منطق چگونه در گفتمان سیاسی امروز آمریکا بازنمایی میشود، سخنرانی مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا در آتن اهمیت ویژهای دارد. انتخاب محل سخنرانی تصادفی نبود. روبیو در محوطه پِنیکس، محل گردهمایی شهروندان آتنی برای گفتوگو درباره مسائل سیاسی و اجتماعی، و در پسزمینه آکروپولیس و پارتنون سخن گفت. این صحنهآرایی، پیش از آنکه استدلالهای سخنرانی آغاز شود، پیامی نمادین داشت؛ پیوندزدن قدرت معاصر آمریکا با میراث تمدن یونان و ساختن تصویری پیوسته از گذشته غرب تا سیاست امروز واشنگتن. روبیو در این سخنرانی میگوید: «یونانیان صرفاً تاریخ را شکل ندادند؛ آنان خود تاریخ را به ما بخشیدند.» این عبارت نشان میدهد که تاریخ یونان در روایت او صرفاً گذشتهای دور و موضوعی برای بزرگداشت نیست؛ بخشی از هویت زنده غرب معرفی میشود.
در این صورتبندی یونان، روم، مسیحیت، اروپا و آمریکا در امتدادی تاریخی و هویتی قرار میگیرند و قدرت امروز آمریکا در جایگاه میراثدار آن تمدن بازنمایی میشود. ارجاع به یونان و نقش پلوتارک در الهامبخشی به بنیانگذاران آمریکا نیز به همین پیوند خدمت میکند. قدرت سیاسی آمریکا خود را نه صرفاً محصول موازنههای امروز، بلکه ادامه یک سنت تمدنی معرفی میکند. اما این میراث در سخنرانی روبیو با چه مؤلفههایی تعریف میشود؟ پاسخ را باید در تأکید او بر رقابت، برتری، قدرت و آمادگی برای استفاده از زور جستوجو کرد. روبیو از دولتشهر یونانی و رقابت میان مردان بزرگ سخن میگوید و به نقد رویکردهایی میپردازد که به تعبیر او، به جای پرورش تواناییهای برتر، در پی یکسانسازی و پایینآوردن معیارها هستند. در ادامه نیز از دیپلماسی و دوراندیشی دفاع میکند اما تأکید دارد که اگر این ابزارها به نتیجه نرسند، قدرت و اراده استفاده از آن باید وجود داشته باشد.
در این روایت بازدارندگی بدون توانایی واقعی و آمادگی برای بهکارگیری قدرت معنایی ندارد. در خوانش رتوریکی سخنرانی روبیو تأکید بر مفاهیمی مانند «تیموس» نیز اهمیت دارد؛ مفهومی که در سنت یونانی به نیروی حیاتبخش، شور، شجاعت و غرور اشاره میکند. وزیر خارجه آمریکا با برجستهکردن این مؤلفه، غرب را تمدنی معرفی میکند که برای خروج از وضعیت افول، باید دوباره اراده و نیروی حیات خود را بازیابد. در این چارچوب، عقلانیت و لوگوس بهتنهایی برای احیای تمدن کافی نیستند و باید با شور، شکوهطلبی و آمادگی برای فداکاری همراه شوند. ارجاع به آشیل و قهرمانان جنگاور نیز در همین راستا قرار میگیرد. درواقع، در روایت روبیو بیش از آنکه به بازگشت به تأمل فلسفی سقراطی وابسته باشد، به بازیابی روحیه جنگاوری و قدرت نیاز دارد. بنابراین، اهمیت این سخنرانی در آن است که مخاطب اصلی آن صرفاً ایران نیست.
روبیو در درجه نخست با مخاطبان اروپایی و افکار عمومی غرب سخن میگوید و آنان را به بازسازی هویت تمدنی و تجدید حیات قدرت فرامیخواند. با این حال، ایران در این روایت جایگاهی فراتر از یک رقیب سیاسی یا نظامی دارد. اسلام و ایران بهعنوان رقیبی هویتی و تمدنی تصویر میشوند؛ رقیبی که نهفقط در موازنه قدرت بلکه در تعریف نظم مطلوب جهان با غرب اختلاف دارد. در این تصویر، سخنرانی آتن را میتوان تلاشی برای پیوندزدن بازسازی هویت غرب با احیای قدرت آمریکا و مشروعیتبخشیدن به نقش رهبری جهانی این کشور دانست.
حال، نوبت بازگشت به پرسش آغازین این یادداشت است. آنچه کودتای 28 مرداد، حمایت از حکومت پهلوی، تحریم، جنگ و سخنرانی تمدنی روبیو را به یکدیگر پیوند میدهد، صرفاً اشتراک در بازیگران یا ابزارهای سیاسی نیست؛ بلکه تداوم تلاشی برای حفظ برتری و محدودکردن امکان ظهور نظمی مستقل در برابر قدرت مسلط است. این همان نقطهای است که مرور تاریخ روابط ایران و آمریکا را به مسئلهای فراتر از ثبت وقایع تبدیل میکند. خصومت با ایران را نمیتوان تنها با اختلاف بر سر رفتار یک دولت یا سیاستهای مقطعی توضیح داد؛ باید آن را در نسبت با منطق استیلاجویی و تلاش برای تثبیت برتری تمدنی نیز فهم کرد.
یادداشت از: فائزه سادات حسینی

