خبرگزاری تسنیم، گروه فرهنگی ـ مجتبی برزگر: وقتی کریستوفر نولان سراغ «اودیسه»، منظومه حماسی هومر و یکی از مهم‌ترین میراث‌های اساطیری یونان می‌رود، فقط یک داستان سه‌هزارساله را به پرده سینما منتقل نمی‌کند؛ بلکه بار دیگر نشان می‌دهد اسطوره‌ها هنوز هم می‌توانند به سرمایه‌ای بزرگ برای صنعت سرگرمی تبدیل شوند، این فیلم که با حضور ستارگانی چون مت دیمون، تام هالند و آن هتوی ساخته شده، نمونه‌ای از بازگشت سینمای جهان به روایت‌های کهن است؛ روایتی که هر نسل می‌تواند آن را با زبان و ابزار زمانه خودش تجربه کند.
درست در همین نقطه، یک پرسش جدی پیشِ‌روی سینما و تلویزیون ایران قرار می‌گیرد: وقتی سینمای جهان برای بازآفرینی اسطوره‌های یونانی سرمایه‌گذاری می‌کند، چرا ما با شاهنامه فردوسی، افسانه‌های ایرانی، تاریخ باستان و گنجینه‌ای از قصه‌های پهلوانی، هنوز نتوانسته‌ایم جریان قدرتمندی در ساخت آثار اساطیری به وجود بیاوریم؟
مسئله فقط نداشتن یک فیلم یا سریال درباره رستم و سهراب نیست؛ مسئله این است که چرا قهرمانان و شخصیت‌های اساطیری ما در ذهن نسل جدید، به‌اندازه قهرمانان داستان‌های خارجی زنده و آشنا نیستند؟ چرا نوجوان ایرانی برای شناخت اودیسه، هرکول، آشیل و خدایان یونان امکان تماشای تولیدات متنوع جهانی را دارد، اما برای آشنایی تصویری با رستم، سیاوش، آرش، اسفندیار و دیگر شخصیت‌های اساطیری ایران، انتخاب‌های محدودی پیشِ‌روی او قرار گرفته است؟
این در حالی است که ایران از نظر ادبیات حماسی، قصه‌های پهلوانی، اسطوره‌های باستانی و روایت‌های عامیانه، یکی از غنی‌ترین منابع داستانی را در اختیار دارد. شاهنامه فقط مجموعه‌ای از شعرها و داستان‌های کهن نیست؛ جهانی از شخصیت، کشمکش، عشق، خیانت، وفاداری، قدرت، شکست و پیروزی است که می‌تواند دستمایه ده‌ها فیلم و سریال شود، با این حال، فاصله میان این ظرفیت عظیم و آنچه در سینما، تلویزیون و نمایش خانگی تولید می‌شود، همچنان قابل تأمل است.
نسل جدید هم به قهرمان نیاز دارد
یکی از اشتباهات در مواجهه با آثار اساطیری این است که آنها را صرفاً موضوعاتی تاریخی و متعلق به گذشته بدانیم؛ در حالی که اسطوره‌ها می‌توانند برای نسل امروز نیز معنا و جذابیت داشته باشند. قهرمان اساطیری قرار نیست فقط در قاب یک روایت تاریخی و با لباس‌های کهن ظاهر شود؛ او می‌تواند حامل مفاهیمی باشد که نوجوان و جوان امروز با آنها ارتباط برقرار می‌کند؛ از انتخاب و مسئولیت‌پذیری گرفته تا شجاعت، وفاداری، عدالت، مبارزه با ظلم و مواجهه با سرنوشت.
نسل جدید در معرض حجم گسترده‌ای از تولیدات تصویری جهان قرار دارد. قهرمانان کمیک، شخصیت‌های اساطیری یونان، جهان‌های فانتزی و مجموعه‌های چندفصلی خارجی بخشی از سرگرمی روزمره او شده‌اند. طبیعی است که اگر سینما و تلویزیون ایران برای روایت قهرمانان و اسطوره‌های خود برنامه‌ای نداشته باشند، این شخصیت‌ها به‌تدریج از حافظه تصویری نسل جدید فاصله می‌گیرند،
این موضوع به‌معنای رقابت صرف با هالیوود یا تقلید از شیوه تولید آثار خارجی نیست؛ اتفاقاً مسئله، ساخت جهان‌هایی است که هویت ایرانی داشته باشند و بتوانند با زبان سینما و سریال با مخاطب امروز ارتباط برقرار کنند.
تجربه‌هایی که می‌توانند ادامه پیدا کنند
البته سینما و تلویزیون ایران در این مسیر کاملاً بی‌تجربه نیستند. «هزاردستان»، «سربداران»، «امام علی(ع)»، «مختارنامه» و «یوسف پیامبر» نمونه‌هایی از تجربه‌های مهم تلویزیون در روایت تاریخ و شخصیت‌های دینی‌اند. هرچند همه این آثار اساطیری نیستند، اما نشان داده‌اند که تلویزیون می‌تواند با تکیه بر پژوهش، فیلمنامه و طراحی جهان داستانی، مخاطب را با دوره‌ها و شخصیت‌هایی فراتر از زندگی روزمره همراه کند.
کنار این مجموعه‌ها، «روزی روزگاری» امرالله احمدجو نیز نمونه قابل‌توجهی از توجه به فرهنگ بومی، شخصیت‌پردازی ایرانی و روایت قصه‌هایی است که ریشه در جغرافیا و مناسبات اجتماعی این سرزمین دارند. «شب دهم» و «پهلوانان نمی‌میرند» نیز از تجربه‌هایی هستند که هر کدام به‌شیوه خود، بخشی از ظرفیت‌های فرهنگی و تاریخی ایران را وارد جهان نمایش کرده‌اند.
اما این تجربه‌ها چرا به یک جریان مستمر تبدیل نشده‌اند؟ چرا باید موفقیت یک مجموعه تاریخی یا بومی، بیشتر به توانایی و همت چند فیلمساز وابسته باشد و پس از پایان آن، دوباره سال‌ها برای شکل‌گیری تجربه‌ای مشابه انتظار بکشیم؟
از «روزی روزگاری» تا جهان تاریخی «سلمان فارسی»
برای بررسی این مسئله به سراغ امرالله احمدجو رفتیم؛ نویسنده و کارگردانی که مخاطبان تلویزیون او را با مجموعه ماندگار «روزی روزگاری» به‌یاد می‌آورند و این روزها کنار داود میرباقری در پروژه عظیم «سلمان فارسی» حضور دارد. احمدجو در این گفت‌وگو از ظرفیت‌های کمتردیده‌شده تاریخ و فرهنگ ایران می‌گوید و معتقد است هنوز شناخت و استفاده درخوری از گنجینه اساطیری و داستانی کشورمان صورت نگرفته است.
او در اشاره به ظرافت‌های پژوهشی و تاریخی «سلمان فارسی» می‌گوید: «گریزهای ایران اساطیری به تاریخ ساسانیان خیلی روشن، خلاقانه و پژوهشگرانه است.»
به‌گفته احمدجو، در بخش‌هایی از این مجموعه با جهان بیزانس، مناسبات مذهبی و شخصیت‌های مختلفی روبه‌رو می‌شویم که روایت آنها امکان پرداختن به بخش‌هایی کمترشناخته‌شده از تاریخ را فراهم می‌کند.
او به ماجراهای سلمان در بیزانس و اختلافات میان شخصیت‌های مذهبی، از جمله برخی اسقف‌ها، اشاره می‌کند؛ روایت‌هایی که در آنها اختلاف برداشت‌های اعتقادی به تغییر موقعیت و سرنوشت شخصیت‌ها منجر می‌شود، همچنین حضور شخصیت‌های یونانی، ارمنی و عرب کنار فضای بیزانس، گستره فرهنگی و جغرافیایی این مجموعه را نشان می‌دهد.
از نگاه احمدجو، چنین رویکردی می‌تواند در مسیر جبران بخشی از کمبودهای تولیدات تاریخی و فرهنگی مؤثر باشد. او بر ضرورت ورود جدی‌تر به این عرصه تأکید دارد و معتقد است نباید از پرداختن به قصه‌های بزرگ و کمترشناخته‌شده واهمه داشت.
سلمان فارسی؛ فراتر از روایت تاریخی
اهمیت «سلمان فارسی» تنها در بازسازی یک مقطع تاریخی یا روایت زندگی یکی از شخصیت‌های شناخته‌شده تاریخ اسلام خلاصه نمی‌شود، این مجموعه با توجه به گستره داستانی خود، امکان پرداختن به تمدن‌ها، فرهنگ‌ها، مناسبات اجتماعی و اعتقادی و پیوندهای تاریخی میان سرزمین‌های مختلف را فراهم می‌کند،
به‌ویژه آنکه در روایت زندگی سلمان، مخاطب با مسیرها و جهان‌هایی مواجه می‌شود که در بسیاری از تولیدات نمایشی ایران کمتر به آنها پرداخته شده است. استفاده از شخصیت‌های متعلق به فرهنگ‌ها و سرزمین‌های مختلف و توجه به جزئیات تاریخی، می‌تواند به غنای جهان داستانی مجموعه کمک کند.
احمدجو نیز در اشاره به همین ظرفیت‌ها، بر اهمیت پژوهش و جسارت در روایت چنین قصه‌هایی تأکید دارد. از نگاه او، این نخستین قدم برای آن است که سازندگان و مدیران فرهنگی بیش از گذشته سراغ داستان‌هایی بروند که سال‌ها در منابع تاریخی و ادبی ما باقی مانده‌اند، اما هنوز به تصویر درنیامده‌اند.
مشکل سینمای ایران؛ نداشتن هویت بومی تثبیت‌شده
احمدجو در ارزیابی وضعیت سینمای ایران، یکی از مشکلات اساسی را نداشتن یک سینمای بومی تثبیت‌شده می‌داند.
او با اشاره به تجربه کشورهایی مانند ژاپن، روسیه، چین و انگلیس معتقد است آثار این کشورها حتی بدون تیتراژ و نشانه‌های ظاهری نیز قابل شناسایی‌اند؛ چراکه زبان، فرهنگ، شیوه روایت و جهان‌بینی خود را در آثارشان حفظ کرده‌اند.
این فیلمساز معتقد است ما سال‌های زیادی تحت تأثیر سینمای هند بوده‌ایم و پس از آن نیز بخشی از سینمای روشنفکرانه ایران نگاهش بیشتر به جریان‌های بیرونی معطوف شده است. در این میان، البته تجربه‌هایی شکل گرفته که توانسته‌اند به زبان و هویت ایرانی نزدیک شوند.
او از «قیصر» و «گوزن‌ها» به عنوان دو نمونه متفاوت یاد می‌کند که هر کدام به نوعی در مسیر شکل‌گیری سینمای بومی نقش داشته‌اند و نشان داده‌اند می‌توان شخصیت‌ها و جهان‌هایی خلق کرد که ریشه در جامعه و فرهنگ ایران داشته باشند.
از نگاه احمدجو، این مسیر باید استمرار پیدا می‌کرد؛ نه اینکه هر تجربه موفق به یک اتفاق منفرد تبدیل شود و سازندگان دیگر بدون داشتن یک برنامه مشخص، صرفاً به تقلید از الگوهای موجود روی بیاورند.
چرا ترکیه و کره از قصه‌های خودشان سریال می‌سازند؟
احمدجو برای توضیح اهمیت برنامه‌ریزی در صنعت سریال‌سازی، به تجربه کشورهایی اشاره می‌کند که در مقطعی تصمیم گرفتند به جای رقابت مستقیم با سینمای هالیوود، روی تولید مجموعه‌های تلویزیونی سرمایه‌گذاری کنند.
او کانادا را نمونه‌ای از این رویکرد می‌داند؛ کشوری که با توجه به گسترش شبکه‌های تلویزیونی در جهان و نیاز آنها به محتوای نمایشی، فرصت سریال‌سازی را جدی گرفت. نتیجه این برنامه‌ریزی در ادامه به تولید آثاری انجامید که حتی مخاطبان کشورهای دیگر نیز به تماشای آنها نشستند؛ نمونه‌ای مانند «قصه‌های جزیره» که در ایران هم مورد توجه قرار گرفت.
ترکیه، کره جنوبی و چین نیز در سال‌های بعد با تکیه بر تاریخ، افسانه‌ها و فرهنگ خود وارد بازار سریال‌سازی شدند. آنها به تدریج توانستند مجموعه‌های چندفصلی و طولانی تولید کنند و برای محصولاتشان در بازارهای جهانی مخاطب پیدا کنند.
احمدجو معتقد است مسئله اصلی در این تجربه‌ها فقط سرمایه‌گذاری نیست؛ بلکه مشخص بودن هدف و داشتن برنامه‌ای برای تولید، تربیت نیروی انسانی و عرضه آثار است.
او می‌گوید در ایران هنوز معلوم نیست از سینما و تلویزیون دقیقاً چه می‌خواهیم؛ آیا قرار است صرفاً محصولی تجاری تولید کنیم، هدف اصلی فعالیت فرهنگی است یا باید ترکیبی از این دو را دنبال کنیم؟ هر کدام از این رویکردها به برنامه‌ریزی، سرمایه‌گذاری و تربیت نیروی انسانی متفاوتی نیاز دارد.
مدیران و سازندگان؛ اسطوره‌سازی باید از اولویت‌های تولید باشد
در این میان، نمی‌توان تمام مسئولیت کم‌کاری در عرصه تولید آثار اساطیری را به گردن فیلمسازان انداخت. مدیران فرهنگی و مسئولان تولید در تلویزیون و پلتفرم‌ها نیز باید نسبت به این ظرفیت احساس مسئولیت کنند.
وقتی تولید آثار تاریخی و اساطیری در اولویت قرار نگیرد، طبیعی است که فیلمنامه‌نویسان و کارگردانان نیز کمتر به سراغ این حوزه بروند. از طرف دیگر، اگر سازندگان از ابتدا بدانند که برای پژوهش، نگارش و تولید چنین آثاری حمایت مستمر وجود دارد، امکان شکل‌گیری گروه‌های تخصصی و تجربه‌های تازه بیشتر خواهد شد.
نکته مهم آن است که برنامه‌ریزی برای ساخت آثار اساطیری نباید به چند پروژه عظیم و پرهزینه محدود شود. می‌توان از داستان‌های کوتاه‌تر و شخصیت‌های کمتر شناخته‌شده آغاز کرد و به تدریج جهان‌های داستانی بزرگ‌تری ساخت.
تلویزیون با سابقه و تجربه تولید مجموعه‌های تاریخی، ظرفیت مهمی برای پیشبرد این مسیر دارد. نمایش خانگی نیز می‌تواند با سرمایه‌گذاری و برنامه‌ریزی بلندمدت، به عرصه تازه‌ای برای روایت داستان‌های ایرانی تبدیل شود. اما ورود پلتفرم‌ها به این حوزه نباید صرفاً به معنای ساخت آثار پرزرق‌وبرق و پرهزینه باشد؛ قصه، پژوهش و شخصیت‌پردازی همچنان مهم‌ترین پایه‌های موفقیت هستند.
اگر مدیران و سازندگان به دنبال جذب نسل جدیدند، باید بدانند که اسطوره‌ها یکی از جذاب‌ترین منابع برای خلق جهان‌های داستانی و قهرمانان ماندگارند. نمی‌توان انتظار داشت نوجوان امروز صرفاً با توصیه و آموزش مستقیم با میراث فرهنگی خود ارتباط برقرار کند؛ او باید بتواند این میراث را در قالب یک سریال جذاب، یک شخصیت باورپذیر و یک جهان دیدنی تجربه کند.
دانشگاه‌ها نیرو تربیت می‌کنند، خروجی کجاست؟
یکی دیگر از محورهایی که احمدجو به آن اشاره می‌کند، وضعیت آموزش و تربیت نیروی انسانی است. به باور او، سالانه شمار زیادی دانش‌آموخته رشته‌های مرتبط با سینما و تلویزیون وارد جامعه می‌شوند، اما خروجی واقعی این آموزش‌ها در عرصه تولید چندان متناسب با این حجم نیست.
او معتقد است صرف علاقه‌مندی به سینما برای ساخت یک صنعت قدرتمند کافی نیست. باید میان آموزش دانشگاهی، تجربه عملی، نیازهای تولید و برنامه‌ریزی کلان ارتباط برقرار شود تا نیروهای متخصص بتوانند در پروژه‌های جدی حضور پیدا کنند.
در واقع، تولید آثار تاریخی و اساطیری تنها به نویسنده و کارگردان نیاز ندارد؛ پژوهشگر تاریخ و اسطوره، طراح لباس، طراح صحنه، مدیر جلوه‌های ویژه، سازنده دکور و گروه‌های فنی نیز باید در یک نظام حرفه‌ای کنار هم قرار بگیرند.
گنجینه‌ای که سراغش نرویم، دیگران از آن استفاده می‌کنند
یکی از تأمل‌برانگیزترین بخش‌های سخنان احمدجو، اشاره او به ظرفیت ادبیات و قصه‌های ایرانی و تأثیر آن بر جهان داستان‌پردازی غرب است.
او با تشبیهی قابل تأمل، بی‌توجهی به این گنجینه را شبیه غارتی می‌داند که در دوره‌های تاریخی در سرزمین‌های دیگر اتفاق افتاده است؛ با این تفاوت که این بار موضوع، منابع طبیعی نیست، بلکه سرمایه فرهنگی و داستانی یک ملت است.
احمدجو معتقد است غربی‌ها در استفاده از ظرفیت‌های روایی ادبیات ما، از جمله «هزار و یک شب»، توجه و بهره‌برداری جدی داشته‌اند و بسیاری از الگوهای داستانی مرتبط با تقابل خیر و شر و روایت‌های شگفت‌انگیز، در این میراث ریشه دارند.
او با تأکید بر گستردگی این گنجینه می‌گوید: «با همه ادبیاتش، آن غرب به گرد پای ما نمی‌رسد.»
این جمله بیش از هر چیز به ظرفیت‌های گسترده داستانی و ادبی ایران اشاره دارد؛ ظرفیتی که اگر به زبان سینما و تلویزیون ترجمه نشود، نمی‌تواند سهمی متناسب در جهان سرگرمی داشته باشد.
البته استفاده از اسطوره‌ها و روایت‌های کهن در سینمای جهان لزوماً به معنای اقتباس مستقیم از ادبیات ایران نیست. «اودیسه» نولان بر پایه منظومه حماسی هومر و میراث اساطیری یونان ساخته شده است؛ همان‌طور که آثار دیگر کشورها نیز بر اساس منابع فرهنگی و داستانی خودشان شکل می‌گیرند. مسئله این است که آنها میراث خود را به روایت‌های تازه تبدیل می‌کنند و ما هنوز در استفاده از ظرفیت‌های خودمان با کم‌کاری مواجهیم.
فناوری؛ فرصت سرعت‌بخشیدن به تولید آثار فاخر
در کنار مسائل محتوایی و مدیریتی، یکی از موانع جدی تولید آثار تاریخی و اساطیری، هزینه و زمان طولانی تولید است. مجموعه‌هایی که به دکورهای گسترده، طراحی لباس‌های تاریخی، جمعیت‌های زیاد، لوکیشن‌های متنوع و جلوه‌های ویژه نیاز دارند، بدون بهره‌گیری از فناوری‌های نوین، به پروژه‌هایی زمان‌بر و پرهزینه تبدیل می‌شوند.
با این حال، امروز فناوری‌های لازم برای عبور از بخشی از این محدودیت‌ها وجود دارد و نمونه استفاده از آنها را می‌توان در مجموعه «موسی» مشاهده کرد. تجربه این مجموعه نشان می‌دهد که امکان بهره‌گیری از فناوری‌های جدید در تولید آثار تاریخی و مذهبی فراهم شده است؛ ظرفیتی که نباید به یک پروژه محدود بماند و سایر سازندگان و تهیه‌کنندگان نیز می‌توانند از آن استفاده کنند.
پیش از این نیز در گزارشی در خبرگزاری تسنیم با عنوان «فقدان تکنولوژی، عامل طولانی شدن تولیدات فاخر در کشور» به فناوری تولید مجازی یا Virtual Production به‌عنوان یکی از راهکارهای کاهش زمان و هزینه تولید پرداخته شده بود؛ روشی که با استفاده از نمایشگرهای پیشرفته و محیط‌های دیجیتال، امکان خلق دکورها و پس‌زمینه‌های تاریخی را در فضای استودیویی فراهم می‌کند.
تجربه تولیدات بین‌المللی، از جمله مجموعه «حشاشین»، نیز نشان می‌دهد که فناوری تا چه اندازه می‌تواند در بازآفرینی جهان‌های تاریخی مؤثر باشد. استفاده از این امکانات در پروژه‌های داخلی می‌تواند بخش قابل توجهی از زمان آماده‌سازی دکور، جابه‌جایی گروه تولید و ساخت لوکیشن‌های متعدد را کاهش دهد و سرعت پیشبرد پروژه‌ها را افزایش دهد.
بنابراین، مسئله امروز سینما و تلویزیون ایران صرفاً نبود فناوری نیست؛ بلکه ضرورت گسترش استفاده از فناوری‌های موجود و انتقال تجربه پروژه‌هایی مانند «موسی» به سایر تولیدات است. وقتی چنین امکانی در یک مجموعه به کار گرفته شده، سایر سازندگان نیز می‌توانند با بهره‌گیری از آن، مسیر تولید آثار تاریخی و اساطیری را کوتاه‌تر و کم‌هزینه‌تر کنند.
البته فناوری جایگزین پژوهش تاریخی، فیلمنامه قدرتمند، طراحی هنری و کارگردانی حرفه‌ای نیست؛ اما می‌تواند یکی از مهم‌ترین موانع اجرایی تولید آثار فاخر را برطرف کند. امروز به‌جای انتظار برای ورود فناوری، باید از ظرفیت‌های موجود استفاده کرد تا ساخت آثار بزرگ تاریخی و اساطیری با سرعت بیشتری پیش برود.
مسئله فقط یک «سلمان فارسی» دیگر نیست
شاید مهم‌ترین نکته در این بحث آن باشد که نباید تمام انتظارها را به چند پروژه بزرگ و استثنایی گره زد. ساخت مجموعه‌هایی مانند «سلمان فارسی» یا «مختارنامه» به دلیل گستردگی تولید و پیچیدگی‌های تاریخی، نیازمند زمان و امکانات فراوان است؛ اما این موضوع نباید به معنای توقف سایر تولیدات تاریخی و اساطیری باشد.
می‌توان در کنار پروژه‌های بزرگ، سراغ داستان‌های کمتر شناخته‌شده، افسانه‌های ایرانی، شخصیت‌های شاهنامه، روایت‌های محلی و قصه‌های پهلوانی رفت. همه این آثار لزوماً به بودجه‌های کلان و دکورهای عظیم نیاز ندارند. برخی از آنها با یک فیلمنامه قدرتمند، طراحی هوشمندانه و شناخت درست از فرهنگ بومی می‌توانند به مجموعه‌هایی جذاب و ماندگار تبدیل شوند.
تأکید احمدجو بر ضرورت شکل‌گیری سینمای بومی و فاصله گرفتن از سلیقه‌گرایی نیز در همین نقطه اهمیت پیدا می‌کند. تا زمانی که سیاست تولید در سینما و تلویزیون بر اساس برنامه‌ای روشن و مستمر شکل نگیرد، موفقیت‌ها همچنان به تلاش‌های فردی وابسته خواهند بود.
ایران برای ساخت آثار اساطیری و تاریخی نه با کمبود قصه روبه‌روست و نه با فقر شخصیت و موقعیت دراماتیک. آنچه بیش از همه نیاز داریم، شناخت این گنجینه، جسارت ورود به آن، سرمایه‌گذاری هدفمند، فناوری مناسب و برنامه‌ریزی برای تداوم تولید است.
جهان اساطیر خود را بارها به تصویر می‌کشد و هر نسل را با روایت تازه‌ای از قهرمانانش آشنا می‌کند. ما نیز اگر قرار است شاهنامه و تاریخ و افسانه‌های ایرانی فقط در کتابخانه‌ها و کتاب‌های درسی باقی نمانند، باید آنها را به جهان تصویر بیاوریم. اسطوره‌های ایرانی منتظر کشف شدن نیستند؛ منتظرند مدیران و سازندگان، بالاخره اهمیت روایت تصویری آنها را جدّی بگیرند.