گروه دفاعی خبرگزاری تسنیم- اقتدار موشکی امروز ایران، حاصل دهه‌ها کار بی‌سروصدای آزمایشگاهی، شب‌بیداری نخبگانی که خط‌مشی‌شان را آفتاب نمی‌دید و تصمیم‌های جسورانهٔ مدیرانی است که حاضر بودند برای یک پرتاب، آبروی خود را گرو بگذارند. نام شهید سرلشکر حاج حسن طهرانی‌مقدم در تارک این حماسه می‌درخشد، اما پشت این نام، مردانی ایستاده‌اند که جزئیات فنی مسیر را از نزدیک زیسته‌اند؛ از رمزگشایی حافظهٔ رایانه پرواز موشکی که از چین خریده بودیم، تا ابداع سلاحی که تا آن روز در هیچ ارتش جهان نمونه نداشت.
برای بازخوانی ناگفته‌های این مسیر، پای صحبت مهندس حمید اسفندیاری، از مسئولان باسابقهٔ فنی و خودکفایی سازمان جهاد خودکفایی نیروی هوایی سپاه و همراهان دیرین شهید تهرانی‌مقدم نشسته‌ایم. او در سال‌های دفاع مقدس هم رزمنده بود و هم دانشجوی مهندسی کامپیوتر دانشگاه علم و صنعت.
آنچه پیش‌روی شماست، متن تفصیلی این گفت‌وگوی چندساعته است که در آن همهٔ بخش‌ها -از پروژهٔ سرنوشت‌ساز ذوالفقار 73 تا دستیابی به کاوشگر اپتیکی موشک ماوریک، از شب‌های پرتنش در آزمایشگاه مجیدیه تا شکار بالستیک در آب‌های آرام ارومیه، و از فرازوفرودهای ساخت پرتابگرها تا متن دست‌نوشتهٔ نامهٔ تاریخی حاج حسن آقا به سردار شهید احمد کاظمی- روایت شده است.
آغاز آشنایی؛ از دادستانی انقلاب تا جهاد خودکفایی هوافضا
تسنیم: جناب مهندس، ضمن تشکر از وقتی که در اختیار گروه دفاعی تسنیم گذاشتید؛ لطفاً بفرمایید نقطهٔ آغاز آشنایی شما با شهید طهرانی‌مقدم و ورودتان به حوزهٔ موشکی از کجا و چه سالی رقم خورد؟
اسفندیاری: بسم‌الله‌الرحمن‌الرحیم. خدمت شما عرض کنم که ما حاج آقا را تقریباً از سال‌های 69 و 70 شناختیم و از سال‌های 70 و 71 آشنایی‌مان جدی‌تری شد. بنده در ایام جنگ هم جبهه می‌رفتم و هم درس می‌خواندم؛ دانشجوی رشتهٔ مهندسی کامپیوتر دانشگاه علم و صنعت بودم. آن موقع هنوز کامپیوتر در ایران جا نیفتاده بود؛ تا مدتی اصلاً استاد نداشتیم، دانشجو گرفته بودند اما استاد نبود! بعد از دو سال که دروس پایه تمام شد، گفتند حالا بیایید گرایش پیدا کنید؛ سخت‌افزار و نرم‌افزار. هر کس نمراتش بهتر بود به سخت‌افزار می‌رفت که ما هم رفتیم سمت سخت‌افزار، ولی نان بیشتر در نرم افزار بود.
از نظر ورود سازمانی به سپاه، من پیش از آن در بخش‌های فنی دادستانی انقلاب بودم. یکی از دوستان بسیار نزدیکم از دادستانی به مجموعهٔ دیگری رفت و مدتی بعد به من پیشنهاد داد که به آنجا ملحق شوم. پس از حدود دو سال خدمت در دادستانی، به سپاه منتقل شدم. با پایان جنگ و در پی خریدهای انجام‌شده، موشک‌های سامانه‌ای از چین خریداری شده بود؛ به‌ویژه موشکی با نام B610 یا همان تندر 69 با برد حدود 150 کیلومتر که عدد 69 به احتمال قوی به سال خرید آن اشاره دارد.
این موشک در حقیقت همان موشک B610 چینی است که در ایران تندر 69 نامگذاری شده است
در آن مقطع اعلام کردند تمام نیروهایی که در دانشگاه رشته‌های فنی و مهندسی خوانده‌اند، بدون نیاز به هماهنگی با مسئولان پیشین، پرونده‌هایشان مستقیماً به بخش موشکی نیروی هوایی سپاه منتقل شوند. پروندهٔ ما هم به‌طور خودکار منتقل شد و ما از خدا خواسته از این فرصت استقبال کردیم. پس از فراغت از تحصیل، مستقیماً وارد سازمان جهاد خودکفایی هوافضا شدیم.
«ذوالفقار 73»؛ رمزگشایی و ولادت مهندسی معکوس رایانه پرواز در ایران
تسنیم: ماجرای موشک تندر 69 (B610) و کلید خوردن پروژهٔ سرنوشت‌ساز «ذوالفقار 73» چه بود؟
اسفندیاری: موشکی که خریده بودیم در حد B610 بود و بردش 150 کیلومتر بود، اما ما بر اساس نیازهای عملیاتی دنبال برد 180 کیلومتر بودیم. به چینی‌ها گفتیم این 30 کیلومتر برد را برای ما اضافه کنید؛ قبول نکردند. بعد رفتیم از ژاپنی‌ها خواستیم و آن‌ها ارقام فوق‌العاده بالایی گفتند. اینجا بود که حاج آقا با شجاعت وارد میدان شد و پروژه‌ای تحت عنوان «ذوالفقار 73» در سال 1373 تعریف کرد. آن زمان هنوز سازمان به شکل بعدی‌اش مستقل نشده بود و ایشان از موضع مسئول موشکی سپاه از دور این پروژه را پیش می‌برد.
تیمی برای این پروژه تشکیل شد؛ از بچه‌های سازمان جهاد و یکی دو نفر از بچه‌های صنعت که به دعوت ما آمدند و کمک کردند. کار مطالعاتی روی مجموعهٔ هدایت و کنترل آغاز شد. آن موشک کامپیوتر پرواز داشت، آی‌ام‌یو (IMU) داشت و مجموعهٔ هدایت و کنترلش بر پایهٔ پردازنده‌های 886 و 8088 اینتل بود. مستندات نرم‌افزاری در دست نبود. بچه‌ها با دانلود نرم‌افزار از EPROM کامپیوتر پرواز، نخستین بار در جمهوری اسلامی ایران بر نرم‌افزار هدایت و کنترل یک موشک مسلط شدند و مهندسی معکوس را محقق کردند.
یادم نمی‌رود که مهندس ر.ح که از نخبگان ما بود و هنوز هم هست، یک هفته تا ده روز پای دستگاه مستقر شد و شب و روز، حتی با لباس راحتی، در محل کارش در مجیدیه ماند تا بتواند این نرم‌افزار را دیکود کند و کد را بفهمد؛ کد زبان ماشین را به زبان C تبدیل کردند و الگوریتم‌ها و همهٔ منطق برنامه را استخراج کردند.
این کار منشأ مهم‌تری هم داشت: آن موقع رم کامپیوترها یک یا دو کیلوبایت بود؛ الان صحبت از ترابایت است. در آن حافظهٔ چندکیلوبایتی، پیدا کردن حتی یک بایت خالی برای افزودن کد جدید، یک کار طاقت‌فرسای علمی بود. با این حال بچه‌ها با شب‌بیداری و کار مطالعاتی، تغییرات لازم را انجام دادند و ما را برای تست آماده کردند.
تست چهارم و عبور از سختی‌گیری سردار جلالی
تسنیم: تست‌های عملیاتی ذوالفقار 73 چگونه پیش رفت؟ آیا از همان ابتدا موفق بودید؟
اسفندیاری: خیر؛ کار پژوهشی با شکست و آزمون همراه است. تست اول را انجام دادیم و ناموفق بود. تست دوم با یک سری اصلاحات انجام شد و هر بار یک سری ایراد مشخص می‌شد، ولی در مجموع رو به جلو بودیم. تست سوم هم به شکست انجامید.
آن زمان سردار جلالی فرمانده نیروی هوایی سپاه بودند؛ فردی ارتشی، بسیار منضبط، مقرراتی و دقیق. موشک‌ها هم بسیار گران‌قیمت بودند؛ حدود یک میلیون دلار برای هر موشک. ایشان بعد از تست‌های ناموفق سخت گرفتند و فرمودند: «امکان ندارد موشک دیگری برای تست به شما بدهم؛ این موشک‌ها بیت‌المال است.»
مدتی طول کشید تا توضیح دهیم که ایراد مشخص شده و این تست، تست آخر خواهد بود. از ما تضمین خواستند. حاج آقا و بچه‌های فنی جواب دادند: «ما گردنمان را گرو می‌گذاریم که این تست حتماً موفق می‌شود.» برنامه ریخته شد و بچه‌ها به میدان رفتند و یکی از بچه‌ها هم به سمت هدف رفت.
برای این تست، برد 180 کیلومتر را هدف‌گذاری کردیم و با حمد و عنایت الهی کار با دقت انجام شد. فیلم آن تست هنوز در آرشیو سازمان موجود است؛ آن دیده‌بان پشت بی‌سیم چنان با تمام توان «الله‌اکبر» گفت که گلویش داشت پاره می‌شد چون دیده بود موشک به همان هدفی که تعیین کرده بود خورده است.
این کار الگویی برای همهٔ کارهای موشکی شد. تسلط به دانش هدایت و کنترل و دقت، از همان‌جا شروع شد. قبل از آن خطای موشک‌های شهاب و نسل‌های قبل گاهی زیر هزار متر نبود، ولی موشک تندر 69 خطای ادعایی زیر 200 متر و در واقع حدود 400 متر را محقق کرد و همان موشک، مبنا و سنگ‌بنای دقت موشکی ایران شد.
موشک فاتح 110 نخستین موشک بالستیک بود که بالکهای هدایت و کنترل آن بجای انتهای موشک روی کلاهک آن قرار داده شد
این مسیر در نهایت منجر به همان بحث تبدیل زلزال به فاتح شد که اسمش در آن پروژهٔ تحقیقاتی ابتدا «مرصاد» بود و بعد که به صنعت منتقل شد، فاتح نام گرفت و بعدها به «فاتح 110»، «خلیج فارس»، «هرمز» و بقیهٔ خانوادهٔ بزرگ‌تر رسید.
ایده غیرممکن «پروژه قدر»؛ چرا بالستیک به جنگ ناوهای آمریکایی آمد؟
تسنیم: موشک بالستیک ذاتاً برای اهداف ثابت زمینی ساخته شده است. چه شد که حاج حسن طهرانی‌مقدم به فکر بالستیک ضد اهداف متحرک دریایی افتاد؟
اسفندیاری: این ایده به موازات موفقیت ذوالفقار 73 شکل گرفت؛ یعنی در همان بازهٔ یک سال دو سال بعد، وقتی مستقر شدیم، تقریباً در سال‌های 1374 و 1375 این پیشنهاد آمد که ایده‌اش از خود حاج آقا بود.
خب ما به تسلط رسیدیم، کامپیوتر پرواز تولید کردیم، هدایت و کنترل را مهندسی معکوس کردیم و همهٔ المان‌ها را روی میز آورده بودیم. تهدیدی که آن روز متوجه کشور بود، حضور مستکبرانهٔ ناوهای آمریکا در خلیج فارس و آب‌های منطقه بود. از زمان جنگ نفتکش‌ها و جنایت ساقط کردن هواپیمای مسافربری ایران، حاج آقا این تهدید را عمیقاً حس می‌کرد.
حاج حسن آقا می‌گفت: «من می‌خواهم موشکی داشته باشیم که روی اهداف متحرک دریایی قفل کند، هدف را تعقیب کند و به هدف اصابت کند.» یادم هست اسم این پروژه را با توجه به اهمیتش «پروژه قدر» گذاشتیم.
تسنیم: سؤال جدی همین‌جاست؛ چرا به جای این همه پیچیدگی، روی موشک‌های کروز تمرکز نکردید؟
اسفندیاری: کروز یک سری قابلیت‌ها، مشخصات و در مقابل یک سری محدودیت‌ها دارد و بالستیک هم یک سری قابلیت‌ها و مشخصات و محدودیت‌ها. نگاه کنید؛ در کروز اگر بخواهید برد بلند بروید، سرجنگی معمولاً سبک می‌شود؛ نهایتاً 100 یا 200 کیلو می‌شود و آن انتظاری که ما از قدرت تخریب داریم، کروز به ما نمی‌دهد.
دلیل اصلی این بود که کروز توسط پدافند نزدیک ناوها قابل رهگیری است. اما بالستیک با آن شتاب و شدتی که فرود می‌آید، بدنه ناو را می‌شکافد. حتی اگر کلاهک هم منفجر نشود، با همان انرژی جنبشی و با وزن بالایی که دارد به ناو برخورد کند از آن طرف ناو بیرون می‌زند. این مهم بود و یکی از دلایلش همین بود.
ما به این نتیجه رسیدیم که باید سلاحی ساخته شود که خواب را از چشمان این ناوها برباید؛ سلاحی که با سرعت بالا و زاویهٔ تند از جو وارد شیرجه می‌شود و آنقدر قدرت ورودش بالاست که راحت می‌تواند هدف را بزند. بعدها که بحث مانورپذیری و روش‌های امروز هم به آن اضافه شد، بحث غیرقابل پدافند شدن هم در این دیدگاه دیده شده بود. جرقه‌اش زده شد و حاج آقا گفت این پروژه را می‌خواهم.
از توپ 57 اتوماتیک تا کاوشگر فونیکس؛ زیرسازی پردازش تصویر در ایران
تسنیم: برای موشکی که با سرعت مافوق صوت فرود می‌آید، نصب سامانهٔ اپتیکی و تعقیب هدف متحرک نیازمند چه زیرساخت‌هایی بود؟
اسفندیاری: ما در کشور هیچ تجربه‌ای دربارهٔ پردازش تصویر (Image Processing) و کاوشگرهای اپتیکی نداشتیم. اصلاً نمی‌دانستیم در آن سرعت و آن دما، چه شیشه‌ای باید استفاده شود که نسوزد یا ذوب نشود.
برای درک این علم یک مسیر میان‌بر طراحی کردیم. بنده هم‌زمان در ساختار جهاد پروژه‌ای برای اتوماتیک کردن توپ‌های ضدهوایی 57 میلیمتری داشتم. توپ‌های 57 روسی دو کاربر داشتند که به‌صورت دستی سمت و ارتفاع را تنظیم می‌کردند و دقت بسیار پایینی داشت. گفتیم این دو کاربر زیاد است؛ بیاییم یک کاربر با یک جوی‌استیک (Joystick) الکترونیکی زاویه و تیراندازی را کنترل کند. با همکاری مهندس حیدری سامانه‌ای ساختیم و آزمایش‌های مکرری در جادهٔ قم -پادگان یا مهدی (عج)- انجام دادیم و موفق شدیم.
توپ پدافند هوایی 57 میلیمتری S-60 ساخت شوروی سابق
بعد گفتیم باید این سامانه را به ردگیر اپتیکی (Tracker) مجهز کنیم تا روی هدف هوایی متحرک قفل و آن را دنبال کند. هدف واقعی ما از این پروژه، یادگیری فناوری رهگیری تصویری برای پروژهٔ موشکی «قدر» بود! در میان شرکت‌های داخلی جستجو کردیم و به مهندس کارگر رسیدیم که در بخش خصوصی روی دوربین‌های مداربسته کار می‌کرد. با ایشان قراردادی به ارزش حدود 14 میلیون تومان -که در سال 1374 و 1375 مبلغ قابل توجهی بود- منعقد کردیم. در جلسات منظم از منطق برنامه، لبه‌های تصویر و الگوریتم‌های پردازش تصویر سؤال می‌کردیم و با تلاش ایشان و بچه‌های فنی ما، این دانش برای نخستین بار وارد مجموعه شد و روی توپ 57 نصب و تست شد.
تسنیم: شنیده‌ایم در این مسیر به سراغ کاوشگر موشک‌های قدیمی نیروی هوایی هم رفتید.
اسفندیاری: برای این پروژه دقیق ترین موشکی که در اختیار داشتیم موشک تندر 69 بود که باید روی آن جستجوگر اپتیکی نصب می‌کردیم. گفتیم برای اینکه میان‌بر بزنیم و زودتر به نتیجه برسیم، بهتر است ببینیم در دنیای امروز چه موشک‌ها، راکت‌ها و مهمات اپتیکی وجود دارد و شاید ما هم مشابهش را داشته باشیم. گشتیم و دیدیم موشک ماوریک را داریم؛ موشکی که جستجوگرش اپتیکی است و خلبان بوسیله آن هدف را جستجو و روی آن قفل می‌کند.
موشک AGM-65 ماوریک، نوعی موشک هوا به زمین با هدایت اپتیکی آمریکایی است که جزو تسلیحات اصلی جنگنده F-4 است
حقیقت آنکه بازیابی این کاوشگر بسیار سخت بود. با رایزنی و ارتباطی که برقرار شد و نامه‌هایی که حاج آقا نوشتند، این پروسه شش ماه تا هشت ماه یا حتی بیشتر طول کشید تا توانستیم دو تیر موشک ماوریک را تحویل بگیریم. برد خود موشک قدر برای ما مطرح نبود؛ بحث ما اپتیک کردنش بود. بچه‌ها اپتیک ماوریک را روی دماغهٔ موشک جاگذاری کردند. ما خود موشک را بررسی و مطالعه کردیم، لرزشگیر و دوربینش را دیدیم و به نحوهٔ انتقال تصویرش پی بردیم و کد کردیم و برای سکوی زمینی فرستادیم. همهٔ تحلیل‌های پروازی و سیمولیشن‌ها انجام شد و همهٔ کارهای مطالعاتی و علمی نشان داد که این سیستم اپتیکی می‌تواند بدون مشکل پرواز کند.
یک محدودیت هم داشتیم که بعداً برایمان مشکل ایجاد کرد: آن لرزشگیر و دوربین ما فقط تا حدود 16 یا 20 درجه زاویه دید داشت و از آن پایین‌تر محدودیت فیزیکی داشت. این موضوع در تیر آخر برای ما مسئله‌ساز شد.
7 شکست در چابهار و انتقال آزمایش‌ها به دریاچه ارومیه
تسنیم: تست‌های میدانی را از کجا شروع کردید؟
اسفندیاری: از چابهار. برای بار اول به خاطرم هست آن موقع حسن‌آقا از سازمان جهاد نیروی هوایی رفته بود و آقای صالح‌نژاد مسئول ما بود و قرار شد برای آزمون، هدفی را در آب‌های آن منطقه قرار دهیم.
وقتی وارد عمل شدیم، با یک پدیدهٔ ساده اما آزاردهنده مواجه شدیم: هدف ما در دریا یک بارج بادی بود که در دریا کار گذاشتیم، اما امواج دریا آنقدر سنگین بود که اهداف مستقر ما را جابه‌جا می‌کرد. چند روز کار کردیم و پرتابی در نهایت انجام نشد؛ حتی بار اول با مشکل کنترل آی‌ام‌یو هم روبه‌رو شدیم. یک مرحلهٔ دیگر هم به جنوب رفتیم و آنجا هم کار کردیم.
شرایط سخت بود و احساس می‌کردیم که اگر این کار در دریا ادامه پیدا کند، هر بار به دلیل همین مسئلهٔ امواج و جابه‌جایی هدف، پرتاب موفقی نخواهیم داشت.
تسنیم: پس چه تصمیمی گرفتید؟
اسفندیاری: گفتیم حالا ما کارهای آزمایشگاهی و تحقیقاتی‌مان را در یک محیطی انجام دهیم که هم آرام باشد و هم امن. در آن مقطع متوجه شدیم بهترین جا برای این نوع تست، دریاچه ارومیه است. آنجا محلی است که سطح آن خالی از محیط پرتلاطم، آرام و کم‌موج است. یعنی جزو بهترین جاهایی است که شما می‌توانید در آن طرح محیط‌های قایقی و شناوری خودتان را بریزید و آنجا اگر هم خطایی پیش بیاید، به ساحل و تأسیسات مستقر در آن محدودهٔ خشکی سرایت نمی‌کند و خسارت‌آفرین نمی‌شود، چون آسیبش به کسی نمی‌رسد.
با کسی که آنجا مسئول بود هم صحبت کردیم. در آن دریاچه صرفاً کار محلی انجام داده بودیم و در انزوا بودیم، اما پشت خط را داشتم که همه‌چیز را پوشش می‌داد. بنابراین گفتیم ما در چارچوب و ترتیب محیط آزمایشگاهی و تحقیقی، اهداف را در دریاچه ارومیه بزنیم. این مسئله را با حاج آقا و بچه‌های فنی مطرح کردیم؛ زیرساخت‌هایی که ما آماده کرده بودیم همه‌جا بودند و از تهران هم نیروهای تیپ ما کاملاً به‌روز مستقر شدند و همه‌چیز آماده شد. اینجا بود که مرحلهٔ جدیدی از تست‌های ما آغاز شد؛ همان مسیری که به اصابت نهایی در آن دریاچه انجامید.
حماسه ارومیه؛ ثبت نخستین اصابت بالستیک به هدف دریایی در جهان
تسنیم: رسیدن به شلیک نهایی در ارومیه چطور انجام شد؟ ظاهراً مجوزهای پرتاب نیز به سادگی صادر نمی‌شد.
اسفندیاری: بله؛ این کار خیلی مقدمه دارد. برای پرتاب و شلیک یک شورایی بود و باید سردار نقدی که آن موقع معاونت آماد ستاد کل بود اجازه می‌داد و ستاد کل هم باید نظرش را می‌گفت. مثل همان بحث ذوالفقار 73، به سختی مجوز این تست را گرفتیم. می‌گفتند «نمی‌شود و جواب نمی‌دهد». ما دو موشک را آماده کرده بودیم و مجوز گرفتیم و رفتیم.
قبل از این پرتاب، یک پرتاب دیگر نظیر همان را در ارومیه انجام داده بودیم. برای هدف مستقر در دریاچه، ما نه خودمان به سمت هدف رفتیم، بلکه بچه‌های نیرو را فرستادیم. هدف بارج بادی بود که بادش می‌کردیم؛ مثلاً 5 متر در 1 متر بود، یک محدودهٔ 200 متر مربعی را آماده کردیم، اینها را به هم لینک و کلاف کردیم، هدف را در دریاچه ارومیه نصب کردیم و رفتیم برای شلیک.
شلیک کردیم،همهٔ مراحل انجام شد، اما موشک برای اینکه ببیند هدف کجاست، در حد چند ثانیه -شاید 20 تا 30 ثانیه- فرصت داشت. همان محدودیت زاویهٔ اپتیک که گفتم اینجا کار دستمان داد؛ محدودیت 16 تا 20 درجه بود و آن زاویهٔ محدود و آن زمان کوتاه باعث شد کاوشگر هدف‌های ما را به قول خودمان در آن حد نبیند.
تسنیم: پس چه اتفاقی افتاد که مسیر عوض شد؟
اسفندیاری: بعد از دو تست ناموفق، یک روز حاج آقا در سازمان بود و صحبتش با بچه‌ها این بود که پروژه را با توجه به اتفاقاتی که در خلیج فارس و مشکلاتی که در دریای عمان داشتیم، فعلاً در محیط آرام و امن ادامه دهیم. مدتی کار را در سکوت پیش بردیم و یک سال تا یک سال و نیم طول کشید.
بالاخره روز تست فرا رسید. آن روزها مهدی ث و بچه‌های دیگر مثل آقای سیستانی در منطقه بودند. من با یک نفر یا دو نفر از بچه‌ها صبح زود به داخل دریاچه رفتیم، هدف را یک بار دیگر چک کردیم، جی‌پی‌اس زدیم و برگشتیم. کنار ساحل وسایل را چیدیم؛ دوربین، مانیتور و گیرنده را آماده کردیم و من هم یک دوربین صحرایی داشتم که از آنجا هدف را ببینم.
آسمان تقریباً نیمه‌ابری بود و همه‌جا ابر بود. چون سیستم ما ویژوال بود، ابر برای ما مانع بود و اگر هوا ابری بود نمی‌توانست قفل کند و ببیند. صحبت کردیم و قرار گذاشتیم من هر موقع که در محدودهٔ دریاچه فضا مناسب شد و ابر کنار رفت، اطلاع دهم و عملیات را شروع کنیم. حوالی ساعت 9 بود که فضا باز شد و من به مهدی زنگ زدم و گفتم عملیات را شروع کنند.
موشک قدر 87 اولین موشک بالستیک ضد کشتی ایران و جهان
مهدی و بچه‌ها کارها را انجام دادند و ما شلیک کردیم. تصویر را در همان لحظه می‌دیدیم؛ فاز لانچ و جدایش به خوبی انجام شد و موشک رفت بالای ابرها. یک لحظه که به سمت بالا نگاه کردیم، گفتیم نکند به سوی ترکیه برود و همه‌چیز از دست برود. چند ثانیه گذشت و موشک روی منطقهٔ دریاچه آمد. سر دوربین پایین آمد، پایین‌تر آمد، پایین‌تر آمد و یک‌دفعه آن فضای پاک و بدون لکه را دیدم؛ هدف هم وسط بود و پیدا شد. موشک روی هدف قفل کرد و آمد به هدف نشست. من از خوشحالی آنقدر الله‌اکبر گفتم که گلویم پاره شد. بچه‌ها آن روز زحمت بی‌نظیری کشیدند. این کار انجام شد و این موشک به تولید رسید؛ بعدها روی خلیج فارس و روی فاتح 110 و نسل‌های بعدی رفت و همان تجربه برای ما شد یک نقطهٔ عطف.
تسنیم: یعنی جهان تا آن روز چنین چیزی ندیده بود؟
اسفندیاری: خیر، این اولین بار در دنیا بود. البته قبلا پروژه هایی اجرا کرده بودیم که برای اولین بار در دنیا رخ داده بودند مانند هدایت موشک فاتح 110.
اکثر موشک‌ها در دنیا تیل کنترل هستند؛ یعنی بالکهای کنترلی در انتهای موشک قرار دارند. اما در موشک فاتح 110 ما یک کانارد بالا و روی قفسهٔ هدایت آوردیم، یعنی موشک از آنجا هدایت می‌شد. خود روس‌ها هم باورشان نمی‌شد که این کار شدنی است.
نگاه شهید طهرانی مقدم؛ از حذف صبحگاه تا سجده بر خاک پس از موفقیت
تسنیم: این تغییر فضا چقدر در عملکرد بقیه مأموریت‌ها اثر گذاشت؟
اسفندیاری: اثرش چشمگیر بود. نمونه‌اش همین بود که وقتی مأموریت دیگری پیش آمد، مدیران مجبور شدند روش‌شان را عوض کنند و با ما همراه شوند. حتی یک بار هم بنده به‌عنوان مدیر مسکن شدم و کمک کردم که همهٔ اینها با هماهنگی یک نفر پیش برود. اما اینها همه صوری بود و اصل قضیه جاهایی حل می‌شد که حاج آقا با بهترین روش ممکن کار می‌کرد.
با حضور حاج حسن آقا در سازمان، کلیهٔ شیفت‌ها برچیده شد. آنموقع وقتی خود ایشان هم مسئول بود، تنظیم می‌کرد که اگر یکی از بچه‌های فنی در عملیات اسلحه به دست شد، چه اتفاقی می‌افتد. صبحگاه و شامگاه را حذف کردیم؛ حضور در مانورها و موضوعاتی از این دست که در محیط تحقیقاتی واقعاً لازم نبود را حذف کرد. من خودم در این جلسات را می‌رفتم، دفاع می‌کردم، نامه می‌نوشتم و توضیح می‌دادم تا بالاخره این سختگیری‌ها یواش‌یواش کم شد و در زمان حاج حسن آقا درست شد؛ یعنی کلاً فضا و زمانی که باید برای محیط تحقیقاتی باشد، فراهم شد.
نکتهٔ ارزشمند دیگر این بود که ایشان خودش یک نفر عملیاتی بود و کاملاً دیدگاه‌های پیچیدهٔ نظامی را می‌فهمید. حاج حسن آقا از یک طرف در جزئیات، شیک‌پوش‌ترین سردار جمهوری اسلامی بود و در همان حال خاکی‌ترین سردار جمهوری اسلامی. چون هر موفقیتی پیدا می‌کرد، به خاک می‌افتاد و سجده می‌کرد.
تسنیم: از این ویژگی‌ها خاطرهٔ مشخصی دارید؟
اسفندیاری: بله. ایشان هر سال قلهٔ دماوند را صعود می‌کرد و پس از آنجا که برمی‌گشت، می‌آمد سر کار. یادم می‌آید در دورانی که در دانشگاه پردیس بودیم، می‌رفتیم تا آن بالا، به تپهٔ شمال پردیس تهران؛ آنجا هم سجده می‌افتاد و می‌گفت اگر خدا نمی‌خواست، تا اینجا هم نمی‌توانستم بیایم. یا مثلاً در کرج، در کلکچال یا در دارآباد و در مسیرهایی که یک ساعت راه رفتن داشت، همان‌جا خم می‌شد. یعنی هر کار کوچکی هم که انجام می‌داد، اگر عنایت خدا نبود، انجام نمی‌شد. این نگاه، در رفتارش جاری و ساری بود.
«هر تیر موشک، یک لانچر»؛ درس کوزوو و ریشه خودکفایی در پرتابگرها
تسنیم: در کنار فناوری موشکی، یکی از چالش‌های اصلی ساخت پرتابگرها بود. ماجرای مدیریت این بخش و ارتقای پرتابگرها چه بود؟
اسفندیاری: ببینید یکی از مهم‌ترین دیدگاه‌های ایشان این بود که بعد از جنگ کوزوو به این نتیجه رسید که ما باید هر تیر موشک را با یک لانچر آماده کنیم. یعنی برای هر تیر موشک یک لانچر اختصاصی داشته باشیم. او با عینک و باور و خروج از وابستگی کار می‌کرد.
دلیلش این بود که در جنگ کوزوو مشخص شد نیروها بی‌درنگ بعد از شلیک مورد حمله قرار می‌گیرند.ا اگر دشمن آمریکا و اسرائیل باشد که با آن همه تجهیزات ماهواره‌ای و راکتی رادارگریز می‌آید و تو را می‌بیند و می‌زند، تو باید برای هر تیر موشکت یک لانچر داشته باشی. این همان منطقی است که امروز آمریکا و اسرائیل را زمین‌گیر کرده: هر تیر موشک، یک لانچر. چه متحرک و چه ثابت.
تسنیم: پرتابگر B610 در چه وضعیتی بود و چه تحولی پیدا کرد؟
اسفندیاری: پرتابگر فاتح برگرفته از همان پرتابگر B610 بود که آن را ارتقا دادیم. برای روشن شدن موضوع بگویم پرتابگر B610 فقط یک خودرو نبود؛ پنج یا شش تجهیز مختلف داشت: آی‌ام‌یو داشت، ای وی داشت، خودرو تغذیه داشت، و لانچر آن کششی بود، یعنی باید آن را می‌کشیدیم و خودکششی نبود. یک سایت پرتاب شامل پنج یا شش خودرو می‌شد و برپا کردنش یک هفته طول می‌کشید.
یکی از کارهایی که در سازمان انجام شد و جزو پروژه‌های مهم ما بود این بود که لانچر را از حالت کششی خارج کردیم و روی خودروی متحرک سوار کردیم. این یکی از پروژه‌هایی بود که در سازمان انجام شد و ما اولین بار با آن پرتاب هم کردیم. منطق آن هم همان‌جا شروع شد که لانچر را متحرک کنیم.
تسنیم: و برای حزب‌الله؟ شنیده‌ایم لانچرهای ثابت فاتح هم در همین مسیر تولید شدند.
اسفندیاری: بله. ما شاید خودمان داخل ایران دو لانچر نداشتیم، ولی دست حزب‌الله را پر کرده بودیم از همین لانچرهای ثابت پرتاب فاتح. با دستور و ارادهٔ حاج حسن آقا که اعتقاد راسخ داشت که خط مقدم آنجاست، ما تعداد انبوهی لانچر تولید کردیم و این دقیقاً همان جایی است که پا به حیطهٔ «تولید بدون کارخانه» می‌گذاریم.
تسنیم: یکی از بخش‌های درخشان مدیریت شهید تهرانی‌مقدم، نامهٔ تاریخی به فرماندهٔ وقت نیروی هوایی سپاه بود. از آن نامه و چهار درخواستش بگویید.
اسفندیاری: این یکی از روشن‌ترین نمونه‌های تحرک مدیریتی حاج حسن آقا بود. در آن زمان، سازمان‌های تولیدی سنتی برای ساخت لانچره، تعداد زیادی کارگر داشت. شرایط پس از جنگ و نیاز جبههٔ مقاومت باعث شد ساختار پاسخگو نباشد. من موافقم که شهید تهرانی‌مقدم کاری کرد که در ادبیات صنعتی دنیا نامش «تولید بدون کارخانه» است. کارهایی که خارج از روال اداری و پادگانی انجام می‌شود و کار را از سیستم بروکراسی آزاد می‌کند.
تسنیم: برای تأمین پرتابگرهای شهاب چه ماجرایی پیش آمد؟ شنیده‌ایم سراغ یک شهید و فردی ماندگار رفتید.
اسفندیاری: یک نمونه‌اش مربوط به من می‌شود. یک زمانی باید برای شهاب لانچر می‌ساختیم. من رفتم پیش یکی از بچه‌های صنعت که خودش صاحب کار و همه او را می‌شناختند. صحبت کردم و گفتم من به تعدادی از این پرتابگرها برای شهاب‌هایم نیاز دارم. گفت: «ما خودمان را بکشیم، سالی دو تا بیشتر نمی‌توانیم بسازیم.» برای خودش هم چند بار توضیح دادم که واقعاً راهی ندارم و نیاز، فوری است.
شهید طهرانی مقدم می‌گفت هر چی من اصرار می‌کردم او باز می‌گفت نمی‌شود. آخر به شهید طهرانی مقدم گفته بود: «حاج آقا، اصلاً می‌دونی چیه؟ لانچر می‌خوای برو از سوپری سر کوچه بگیر» خلاصه بلند شد و گفت که تصمیم می‌گیرد.
اما شهید مقدم ظرف شش ماه، 12 لانچر شهاب تولید کرد. اگر بخواهم نتیجه‌اش را بگویم این است که آن کارهایی که وزارت دفاع به‌راحتی از عهده‌اش برنمی‌آمد را حاج حسن انجام می‌داد و آن قوانین بروکراسی و روند اداری را درهم‌شکست.
تسنیم: ماجرای انتقال دانش به بخش خصوصی و سه لانچر فاتح چه بود؟
اسفندیاری: ما با برادران دیگری مثل آقای اخلاقی قرارداد امضا کردیم که سه دستگاه از این پرتابگرها را تولید کنیم و سه دستگاه را با دانش و مدارک، انتقال دانش دهیم به آن‌ها برای تولید. یعنی قرار شد خودشان هم تولید کنند. این علاوه بر خود موشک‌هایی بود که با ایشان قرارداد داشتیم. ما به کمک بچه‌های خودمان کار را دنبال کردیم تا به نتیجه رسید.
من رفتم سراغ یکی از بچه‌ها که می‌دانستم این کار را می‌تواند انجام دهد -همان که روی فاتح متحرک کار کرده بود- و به او گفتم بیا با هم این کار را انجام دهیم. با او قرارداد بستم و پول را هم جابه‌جا کردم و گفتم برو شروع کن. شروع کرد و ظرف سه ماه ساخت انجام شد؛ حاج حسن آقا هم هفتگی از من پیگیری می‌کرد و بعضاً با من می‌آمد و می‌رفتیم و کارگاهی را که کار در آن انجام می شد را با هم می‌گشتیم و بررسی می‌کردیم.
در ماه سوم یا چهارم بود، شب عیدی بود، قرار شد مونتاژ کنیم. گفتیم جا نداریم. حاج آقا گفت جا برای مونتاژ نیست ولی دو تا سالن هست که در و دیوار ندارد. یکی از دوستان مسئول حمل‌ونقل بود و آن سالن‌ها را با پیگیری شخصی به ما داد و ما وسایل را آنجا ریختیم و شروع کردیم به مونتاژ. یک ماه شبانه‌روز آنجا بودم؛ شب عید هم گفتم به بچه‌ها بیایید و مونتاژ کنیم. بالاخره با همت بچه‌ها کار انجام شد و ظرف شش ماه سه لانچر به فرماندهی تحویل داده شد.
تسنیم: پرداخت‌ها و انگیزهٔ پرسنل فنی در این بین چه می‌شد؟
اسفندیاری: نکتهٔ مهمی است. مثلاً تله‌متری را ما با صنعت قرارداد می‌بستیم و مبلغ قرارداد ما با آن‌ها 12 میلیون بود. در آن مقطع این مبلغ چند برابر یک قرارداد معمولی می‌شد، اما بچه‌های خود ما حقوق‌های بسیار کم می‌گرفتند؛ یکی 30 هزار تومان، یکی 50 هزار تومان. مدیر شرکت پیمانکار هم همان‌قدر دریافت می‌کرد.
بارها به مسئولی که جای حسن آقا آمده بود گفتم که این بچه‌ها دارند این خدمات را می‌دهند، آن هم در کار تولید و کار تکراری. کار تحقیقاتی که تمام شد، می‌رسد به کار تولیدی و کار تکراری؛ وقتی کار تکراری شد، یک ذره دقت انسان می‌آید پایین، چون تکراری است. لذا باید بیشتر کنترل شود، بیشتر حواسش باشد، انگیزه داشته باشد و خسته نشود. من می‌گفتم یک تشویقی، یک اضافه‌کاری ویژه‌ای بدهیم؛ مثلاً از آن 12 میلیون، دو میلیونش را به این بچه‌ها بدهیم تا راه بیفتند. ولی همیشه می‌گفتند بخشنامه می‌گوید بیش از این نمی‌شود.
با این حال همهٔ بچه‌ها، پرسنل متعهد و اعتقادی بودند. آن‌ها در آن مقطع هیچ‌وقت کار را زمین نگذاشتند و ما کار را انجام دادیم. همین بچه‌هایی که با آن‌ها این‌طور رفتار شده، شش نفرشان امروز شب و روز در خدمت همین نظام‌اند و در بحث پدافند و مقابله با همان اف 35 که امروز از آن حرف می‌زنیم، مشغول کارند. همهٔ ماجرا همان تفاوت میان محیط تحقیقاتی و ساختار پادگانی است؛ ساختاری که آدم فنی و دانشمند را با کار تکراری و بخشنامه می‌سنجد، در حقیقت او را نادیده می‌گیرد و او را به سمت دیگر می‌راند.
تسنیم: اشاره کردید که در پروژه‌های لانچر، خود حاج حسن آقا وارد جزئیات فنی می‌شد. دربارهٔ ماجرای سفارش‌های بزرگ توضیح بیشتری می‌دهید؟
اسفندیاری: بله، یکی از درخشان‌ترین لحظات عمر کاری من همین بود. یک مقطع بود که حاج آقا گفت: «حمید، من 10 لانچر می‌خواهم؛ سه ماهه.» از خودش پرسیدم که موضوع چیست؟ گفت: «لبنان و سوریه درگیر هستند و اینها باید تحویل حزب‌الله شود.» گفتم حاج آقا خودتان در جریان هستید که در این مدت نمی‌شود این تعدا دلانچر تولید کرد. گفت: «نه، من کار ندارم؛ با خودت طرفم.»
گفتم بسم‌الله. آن روز با جسارتی که خودم هم باورم نمی‌شود، قراردادی بستم با تمام آن ریسکی که آدم را می‌ترساند. در قرارداد، دو برابر مبلغ قرارداد را به عنوان تضمین به شکل چک از من گرفتند و من پذیرفتم. سه ماه، 10 لانچر؛ دو ماه ساخت و یک ماه مونتاژ و تست عملیاتی. یعنی خودت می‌روی برای پرتاب و تست می‌کنی و اگر خطا خورد، باید پاسخگو باشی. باور کرده بودم که محاسبات فنی ما درست است.
موشک فاتح 110 در یکی از پایگاه‌های حزب الله لبنان قبل از پرتاب به سمت اسرائیل در جریان نبرد طوفان الاقصی
از بچه‌های خود سازمان برای کمک استفاده کردیم و در حقیقت خارج از وقت اداری کار می‌کردیم. کار به جایی رسید که حاج آقا گفت: «من باید پنجشنبه و جمعه بچه‌ها را هم به کار بگیرم.» گفت همین‌جا بود که یک سازوکاری درست کنیم که حق و حقوق کافی برای بچه‌ها تعیین شود تا کار ادامه پیدا کند. حتی به من گفت که برای این کار نامه‌ای هم برای اخذ مجوز بنویسم و ما آن را نوشتیم.
این پروژه به نتیجه رسید و محموله تحویل شد و خودمان پرتاب را انجام دادیم. بعد از آن حضرت آقا تشریف آوردند و در پایگاه فتح رونمایی شد، جایی که ما آن تجهیزات را ارائه دادیم و توضیح دادیم که اینها را ما انجام دادیم و قرار است دانش را به وزارت دفاع منتقل کنیم. آنوقت آقای شمخانی وزیر دفاع بود که همراه حضرت آقا برای بازدید آمده بود؛ وقتی من این گزارش را دادم بعدا خیلی به او برخورده بود که یک فرد کم سن و سال باید دانش ساخت پرتابگر را به وزارت دفاع منتقل کند.
من واقعاً هر وقت به این بخش ماجرا فکر می‌کنم، متعجب می‌شوم؛ اینکه کسی مثل حاج حسن آقا هر شب با همان بچه‌ها کار می‌کرد و کارهایی که با آن ساختار اداری و بخشنامه‌های چندصد هزار نفره پیش نمی‌رفت، در عرض چند ماه انجام شد.
عرض کنم که در همان سازمان و با همان بچه‌ها، قرارداد سه لانچر به دست یک مدیر اداری دیگر بسته شده بود و تا تحویل آن سه دستگاه، پنج سال طول کشید. حالا در همان سازمان و با همان پرسنل، سفارش 10 لانچر در سه ماه عملی شد. تفاوت اصلی این بود که در مورد اول هیچ‌کس خودش را مسئول نمی‌دانست و کار به روال اداری سپرده شد؛ اما در مورد دوم، یک نفر پشت کار ایستاد، ریسک را پذیرفت و با همان بچه‌های فنی کار را به سرانجام رساند.
تسنیم: یکی از مباحثی که کمتر به آن پرداخته شده، ساخت سامانهٔ ناوبری داخلی بود. ماجرای آن چیست و چرا شهید تهرانی‌مقدم بر آن تأکید می‌کرد؟
اسفندیاری: اصل مسئله این بود که در جنگ با آمریکا، نمی‌شود به GPS اتکا کرد. هر وقت داریم با آمریکا وارد جنگ می‌شویم، او در دسترسی ما به سیگنال ماهواره‌ای اخلال ایجاد می‌کند. در همان سال‌ها همه به سمت GPS رفتند، اما ما دیدیم که این وابستگی یک بدبختی بزرگ است؛ پس باید یک سامانهٔ ناوبری اینرسیایی دقیق داشته باشیم.
آن INS دقیقی که با پیگیری و حمایت حاج آقا ساخته شد، دقیقاً به همین دلیل اهمیت داشت. برای بچه‌های حزب‌الله هم این مسئله حیاتی بود؛ در زمانی که GPS در اختیار ما نباشد و دشمن آن را مختل کند، INS دقیق در دسترس آن‌ها برای هدف‌گیری قرار می‌گیرد. حالا اگر با پاکستان یا افغانستان طرف باشیم و همان کشورهای همسایه، کسی نمی‌آید سیگنال GPS ما را مختل کند؛ اما وقتی با خود آمریکا درگیریم، این اتفاق قطعاً می‌افتد. همین انگیزه بود که برای ما و برای حزب‌الله تعیین‌کننده شد. سرِ این INS دقیق واقعاً زحمت کشیده شد و حتی بهایش را با چند شهید پرداختیم. جمع‌بندی این کار آن بود که ما باید ناوبری دقیقی داشته باشیم و این کار را برای همین انجام دادیم.
تسنیم: به عنوان سؤال آخر، فکر می‌کنید این دانشی که در همان سال‌ها پایه‌گذاری شد به کجا رسیده است؟
اسفندیاری: این فناوری را ما در دههٔ 80 و اواسط این دهه به دست آوردیم. اکنون به نظرم شما خودتان هم می‌دانید که ما به یک بلوغی رسیده‌ایم که باید بتوانیم به‌طور معناداری عمل کنیم.
اما نگذارید این جمله حرف کلیشه‌ای تلقی شود. از نظر خود من مسئلهٔ فنی مهمی در این حوزه مانده است: موشک هر چه بردش بالاتر برود، ارتفاع سقف پروازش بالاتر می‌رود؛ هر چه سقف پرواز بالاتر، سرعت اصابت به جو بالاتر و سرعت اصابت بالاتر، دما و فشار بالاتر می‌شود. الان دقیقاً همین‌جاست که برای همان شدت برخورد با جرم، ما در آن زمان به دنبال نوعی کربن و گرافیت بودیم که بتواند هم استحکام لازم را داشته باشد و هم نسوزد و هم خود را در مقابل حرارت حفظ کند. و همین‌جا است که یک محدودیت دیگر خودش را نشان می‌دهد: کدام شیشه است که بتواند این حرارت را تحمل کند و در عین حال تصویر شفافی هم به ما بدهد؟
مسئلهٔ اپتیک و بقای آن در سرعت‌ها و دماهای بالا، چالشی جهانی است و نه فقط ما؛ اما ما به هر حال باید آن را در نسل‌های بعدی خودمان حل کنیم. اصل قضیه این است که همان تکنیک و توانمندی بنیادین را در آن تست‌های ارومیه ساختیم و بعدها وارد نسل‌های بعدی شد؛ از فاتح 110 تا خلیج فارس و هرمز.
تسنیم: از فرصتی که در اختیار گروه دفاعی تسنیم گذاشتید، صمیمانه سپاسگزاریم.
اسفندیاری: بنده هم از زحمات شما و گروه‌تان قدردانی می‌کنم. امیدوارم نسل جوان ما این تجربه‌ها را بخواند و بیاموزد که هیچ کاری با اراده و تلاش و اخلاص نشدنی نیست.