به گزارش خبرگزاری تسنیم، آمریکا با سخنرانی وزیر خارجه خود رویکرد رسمی‌اش را در جهان اعلام کرد. در این رویکرد قدرت و برتری‌جویی جایگاهی محوری دارد و مارک روبیو با بازخوانی تاریخ یونان باستان قصد احیای آن را داشت. از این منظر، دکتر سید علی‌رضا عالمی، استاد گروه مطالعات تمدنی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، سخنرانی روبیو را نشانه‌ای مهم در فهم رویکرد تمدنی آمریکا ارزیابی کرد. موضوعی که با عنوان «تکوّن تاریخی تمدن» در نشستی از پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی برگزار شد و به رقابت دو گفتمان تمدنی هانتیگتون و فوکویاما در سیاست خارجی آمریکا اشاره دارد. دکتر عالمی معتقد است برای فهم این مانیفست آمریکایی باید ابتدا به تعریف تمدن و قرائت‌های متفاوت از آن پرداخت و سپس علت انتخاب روبیو در مکان سخنرانی را تشریح کرد.
تمدن را در کدام بستر تعریف کنیم؟
سخنران نشست در ابتدای بحث، فقدان تعریف مشترک از تمدن در محافل علمی ایران را یکی از آسیب‌های جدی مطالعات تمدنی دانست و گفت: «هنوز ما در خصوص اینکه تمدن چیست، به یک توافقی نرسیدیم. چطور می‌توانیم تمدن را تحلیل کنیم و فضاهای تمدنی را مورد توجه علمی قرار دهیم؟» به اعتقاد دکتر عالمی، کاربرد گسترده واژه تمدن در رسانه، سیاست‌ورزی و محیط‌های دانشگاهی، لزوماً به معنای شکل‌گیری فهمی دقیق و علمی از این مفهوم نیست. از این منظر، برای تحلیل سیاست خارجی آمریکا و درک مبانی فکری سخنرانی روبیو، ابتدا باید مشخص شود که تمدن در چه چارچوبی تعریف می‌شود. زیرا تفاوت در تعریف تمدن، به تفاوت در فهم تاریخ، پیشرفت، هویت و جایگاه انسان در تحولات اجتماعی می‌انجامد.
در این چارچوب، دو پارادایم اصلی قابل تشخیص است: رویکرد وضعیتی و رویکرد برساختی یا هویتی. در رویکرد وضعیتی، تمدن به وضعیتی گفته می‌شود که یک جامعه یا مجموعه‌ای از جوامع در دوره‌ای تاریخی و بر اساس معیارهایی از پیشرفت به آن دست پیدا می‌کنند. در این تلقی، تمدن عارض بر جامعه است و با سنجش سطح پیشرفت جوامع می‌توان درباره متمدن‌بودن یا نبودن آن‌ها داوری کرد. تمدن در این نگاه، بیشتر نتیجه حرکت تاریخی جامعه است و شاخص‌های پیشرفت، معیار اصلی تشخیص آن به شمار می‌روند. اما در رویکرد برساختی، تمدن صرفاً وضعیتی نیست که در یک دوره تاریخی حاصل شود، بلکه کلیتی معنادار، هویتمند و نظام‌وار در حیات انسانی است. چنین کلیتی بر پایه فهم‌های بنیادین از هستی، انسان و معرفت شکل می‌گیرد و در نظامی شناختی، هویتی و زیستی تحقق خارجی پیدا می‌کند.
دکتر عالمی درباره تفاوت این دو رویکرد توضیح داد: «در رویکرد وضعیتی، تمدن در تاریخ است؛ ولی در رویکرد برساختی، این تاریخ است که در تمدن تحقق پیدا می‌کند.». این تمایز، به معنای تفاوت در جایگاه انسان و نسبت تمدن با پیشرفت نیز هست. در رویکرد وضعیتی، پیشرفت می‌تواند معیار کافی برای رسیدن به وضعیت تمدنی تلقی شود اما در رویکرد برساختی، پیشرفت به‌تنهایی شرط کافی نیست و باید در چارچوب یک هویت و نظام معنایی مشخص قرار بگیرد.
از نگرش ایشان، در تلقی وضعیتی، نقش نخبگان و شخصیت‌های برجسته در پیشبرد جامعه برجسته‌تر است و بخش بزرگی از جامعه در موقعیت پیروی قرار می‌گیرد؛ درحالی‌که رویکرد برساختی بر نقش فعال انسان‌ها در شکل‌دادن به هویت تمدنی تأکید دارد. افزون بر این، نسبی‌بودن معیارهای پیشرفت ارزیابی آسیب‌شناسانه تمدن را در رویکرد وضعیتی دشوار می‌کند. زیرا ممکن است جامعه‌ای از برخی شاخص‌های پیشرفت برخوردار باشد اما در سطح هویت، معنا و نظام ارزشی با بحران مواجه شود.
دکتر عالمی با اشاره به حضور این دو رویکرد در اندیشه سیاسی غرب، فرانسیس فوکویاما را به رویکرد وضعیتی و ساموئل هانتینگتون را به رویکرد برساختی نزدیک دانست. از این منظر، اختلاف بر سر تعریف تمدن صرفاً یک بحث نظری و دانشگاهی نیست بلکه می‌تواند به مبنای رقابت در سیاست‌گذاری و جهت‌گیری‌های کلان دولت‌ها تبدیل شود.
چرا روبیو آتن را انتخاب کرد؟
سخنران نشست، انتخاب آتن برای ایراد سخنرانی را یکی از عناصر مهمی دانست که در تحلیل آن باید مورد توجه قرار گیرد. دکتر عالمی ضمن اشاره به سخنرانی روبیو در محوطه پِنیکس، گفت این مکان، محلی بود که در یونان باستان گردهمایی شهروندان آتنی و بحث درباره مسائل سیاسی، اجتماعی و نظامی در آن برگزار می‌شد. در پس‌زمینه سخنرانی نیز آکروپولیس قرار داشت؛ مجموعه‌ای مرتفع که معابد و بناهای مهم آتن در آن ساخته شده بود و جایگاهی نمادین در حیات مذهبی و تمدنی یونان داشت.
در ادامه وی تشریح کرد که روبیو بارها از پارتنون، معبد آتنا و یکی از نمادهای شناخته‌شده تمدن یونان باستان یاد کرد. مجموعه این ارجاعات تاریخی نشان می‌دهد که سخنرانی در بستری نمادین طراحی شده است. بستری که قرار است پیوند میان میراث یونان، هویت اروپایی و قدرت معاصر آمریکا را به نمایش بگذارد. بااین‌حال، سخنران نشست یادآور شد که نباید مفاهیم تمدنی یونان باستان را بدون توجه به زمینه تاریخی و معنای اصلی آن‌ها تحلیل کرد. به گفته دکتر عالمی، در متون مهم یونانی از جمله «سیاست» ارسطو و «جمهوری» و «قوانین» افلاطون، مفهوم تمدن به معنای رایج امروزی به کار نرفته است. مفاهیم محوری در این متون، شهر یا «پولیس»، شهروند یا «پولیتیس» و نظام شهروندی یا «پولیتیا» هستند. در این تلقی، شهروندی آتن مفهومی همگانی و برابر نبود. زنان حقوق شهروندی نداشتند و صرف زندگی در آتن نیز برای شهروند شناخته‌شدن کافی نبود. درواقع، شهروندی با معیارهایی محدودکننده و جایگاهی متمایزکننده تعریف می‌شد و نمی‌توان تصور امروزی از شهروندی را به یونان باستان تعمیم داد.
دکتر عالمی با اشاره به این زمینه تاریخی، نوعی برتری‌جویی را در مفهوم شهروندی یونانی قابل مشاهده دانست؛ برتری‌جویی‌ای که در روایت روبیو از تمدن غرب نیز نشانه‌هایی از آن دیده می‌شود. در این روایت، تمدن بیش از آنکه به ایجاد وضعیتی مشترک و برابر برای همه جوامع مربوط باشد، با پرورش توانایی‌های برتر، رقابت و پیشی‌گرفتن از دیگران پیوند می‌خورد. در ادامه، استاد پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی به سابقه مفهوم تمدن در اندیشه اسلامی اشاره کرد و میان کاربرد واژه تمدن و طرح مباحث تمدنی تمایز گذاشت.
به گفته ایشان، فارابی در آثاری مانند «آراء اهل مدینه فاضله»، «سیاست مدنیه»، «کتاب المله» و «تحصیل السعاده» به مباحثی پرداخت که می‌توان آن‌ها را در شمار مطالعات تمدنی قرار داد؛ هرچند خود فارابی لزوماً از واژه تمدن استفاده نکرد. در مقابل، ابن‌مسکویه در کتاب «تهذیب‌الاخلاق» مفهوم تمدن را به‌صراحت به کار برده است. دکتر عالمی با استناد به عبارت ابن‌مسکویه درباره نیاز انسان به همکاری و اجتماع، تأکید کرد که در این تلقی، تمدن به اجتماع انسانی و همکاری میان انسان‌ها ارتباط دارد. اجتماعی که می‌تواند در شهر، روستا یا حتی در محیطی دور از مراکز شهری شکل بگیرد. از این روی، این تفاوت مفهومی اهمیت دارد؛ زیرا در یک تلقی، تمدن با موقعیت و جایگاه جامعه در مسیر پیشرفت تعریف می‌شود و در تلقی دیگر، معنا، هویت و روابط انسانی مبنای شکل‌گیری تمدن قرار می‌گیرد.
روبیو، یونان باستان را چگونه تعریف کرد؟
بخش مهمی از سخنرانی روبیو به معرفی یونان باستان به‌عنوان خاستگاه هویت تمدنی غرب اختصاص دارد. در این راستا، روبیو در یکی از عبارت‌های محوری سخنرانی خود گفت: «یونانیان صرفاً تاریخ را شکل ندادند؛ آنان خود تاریخ را به ما بخشیدند.». دکتر عالمی، این عبارت را نشانه‌ای از نگاه برساختی به تمدن دانست. در این برداشت، یونان دوره‌ای تاریخ گذشته نیست و بخشی از هویت زنده غرب است که تاریخ بعدی در امتداد آن معنا پیدا می‌کند. در این تمدن نیز، جایگاه انسان در جهان تعریف می‌شود.
بنابر نظر دکتر عالمی این بیان، تاریخ را از مجموعه‌ای از وقایع منفصل به روایتی هویتی تبدیل می‌کند. روایتی که در آن، گذشته یونان، تجربه روم، مسیحیت اروپایی، اروپا و در نهایت آمریکا، اجزای یک پیوستار تمدنی معرفی می‌شوند. سخنران نشست تأکید کرد که در چنین روایتی، مسئله صرفاً افتخار به میراث تاریخی نیست. هدف، تعریف یک هویت مشترک برای آمریکا و اروپا و فراهم‌کردن مبنایی برای کنش سیاسی در زمان حاضر است. به بیان دیگر، تاریخ در اینجا نقش یک منبع مشروعیت را ایفا می‌کند؛ منبعی که می‌تواند جهت‌گیری امروز آمریکا و ادعای رهبری جهان را در قالب دفاع از تمدن غرب توضیح دهد.
در این چارچوب، سخنان روبیو درباره دولت‌شهرهای یونان نیز اهمیت پیدا می‌کند. روبیو دولت‌شهر کلاسیک یونانی را «عرصه‌ای برای مردان بزرگ» معرفی می‌کند؛ عرصه‌ای که در آن، افراد توانایی‌های خود را در رقابت می‌آزمودند و برای رسیدن به بهترین، نیرومندترین و زیباترین جایگاه تلاش می‌کردند. از نگاه دکتر عالمی، تأکید بر «مردان بزرگ»، «بهترین»، «نیرومندترین» و «کمال»، در کنار انتقاد از تلاش برای یکسان‌سازی انسان‌ها، تصویری مشخص از تمدن مطلوب ارائه می‌دهد. در این تصویر، تمدن با پرورش توانایی‌های برجسته و امکان رقابت پیوند می‌خورد، نه با کاهش تفاوت‌ها برای دستیابی به وضعیتی یکسان.
در ادامه سخنران گفت بی‌جهت نبود که روبیو در انتقاد از آنچه گرایش‌های مسلط در جهان معاصر می‌داند، اظهار داشت: «این روزها ما بیش از اندازه در حال ساختن به سمت پایین هستیم. معیارهای خود را چنان طراحی می‌کنیم که هیچ‌کس بازنده نشود.». دکتر عالمی درباره این تعبیر تشریح کرد که وزیر خارجه آمریکا می‌خواست بگوید جوامع بیش از آنکه به توانایی‌های بهترین‌ها توجه کنند، خود را با آسایش ضعیف‌ترین‌ها مشغول کرده‌اند و برجسته‌ترین دستاوردهای اجتماعی را در سطح متوسط و معمولی محدود می‌کنند.
به‌عبارتی دیگر، روبیو نگرش وضعیت برابر برای همه را نقد می‌کرد و با ارجاع به سازندگان پارتنون، از الگویی سخن می‌گفت که در آن انسان‌ها برای پیشی‌گرفتن از دیگران و نزدیک‌شدن به کمال تلاش می‌کنند. به اعتقاد دکتر عالمی، این گزاره‌ها را باید در چارچوب رقابت میان دو تلقی از تمدن فهم کرد؛ تلقی‌ای که تمدن را به دستیابی به سطحی از پیشرفت عمومی پیوند می‌دهد و تلقی‌ای که بر هویت متمایز، قدرت و پرورش توانایی‌های برتر تأکید می‌کند.
چرا روبیو تأکید بر آمادگی برای هزینه دارد؟
در ادامه سخنرانی، روبیو از بحث درباره میراث یونان به مسئله قدرت و کشورداری می‌رسد. به نظر دکتر عالمی، این گذار یکی از نقاط مهم پیوند میان روایت تاریخی و اهداف سیاسی سخنرانی است. وی گفت روبیو تأکید می‌کند که یونانیان باستان، باوجود آرمان‌های بلند، نسبت به واقعیت منافع ملت‌ها و ضرورت دیپلماسی آگاه بودند؛ اما درعین‌حال می‌دانستند که کشورداری در شرایط شکست دوراندیشی و دیپلماسی، به توانایی استفاده از زور نیاز دارد.
دکتر عالمی افزود این عبارت فراتر از یک توصیه نظامی است. مسئله فقط برخورداری از ابزار قدرت نیست بلکه ساختن تصویری معتبر از اراده استفاده از قدرت نیز اهمیت دارد. در چنین برداشتی، بازدارندگی زمانی شکل می‌گیرد که طرف مقابل، هم توانایی و هم آمادگی برای به‌کارگیری آن را جدی تلقی نماید. از این جهت، سخنران گفت روبیو این برداشت از سیاست را به دونالد ترامپ پیوند می‌زند و از امید به احیای سیاست کلاسیک کشورداری سخن می‌گوید؛ نه صرفاً برای آمریکا، بلکه برای «تمام تمدن ما».
سخنران نشست بر اهمیت این عبارت تأکید کرد؛ زیرا در این بخش، موضوع از منافع ملی آمریکا فراتر می‌رود و به منافع تمدن غرب گسترش پیدا می‌کند. در این چارچوب، بازسازی قدرت آمریکا بخشی از پروژه‌ای بزرگ‌تر برای احیای اقتدار تمدنی غرب معرفی می‌شود. این نگاه در روایت روبیو از سقراط و مقاومت سیصد اسپارتی نیز ادامه پیدا می‌کند. روبیو سقراط را نمونه انسانی معرفی می‌کند که برای جست‌وجوی حقیقت حاضر به پرداخت بهای سنگین بود و مقاومت اسپارتی‌ها در برابر سپاه ایران را نمادی از وفاداری به آرمان، وظیفه و آمادگی برای فداکاری می‌داند.
دکتر عالمی معتقد است در این روایت، قهرمانی، شرافت و وظیفه در بستر یونان شکل گرفته‌اند و در ادامه، تخیل اخلاقی غرب را تحت تأثیر قرار داده‌اند. وی افزود روبیو با تأکید بر آمادگی برای پرداخت هزینه، این تصور را باطل می‌پندارد که حفظ رفاه و آسایش مادی باید در همه شرایط بر آرمان‌ها مقدم باشد. در منطق ارائه‌شده از سوی روبیو، قدرت تمدنی با آمادگی برای تحمل هزینه و دفاع از هویت پیوند دارد؛ حتی اگر چنین دفاعی با خطر شکست یا مرگ همراه باشد.
استاد پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی گفت از این روی، روبیو جهت درستی ادعای خود به قیام یونانیان در سال 1821 اشاره کرد که برای بازیابی استقلال از سلطه عثمانی دست به این اقدام زدند. روایتی که در آن، تجربه تاریخی یونان به تصویری از هویت آمریکایی تبدیل می‌شود و روبیو تصریح کرد: «تاریخ یونان صرفاً تصویری گذرا از نخستین شکل نهادهای ما به دست نمی‌دهد. تاریخ یونان تصویری از خود ما را به نمایش می‌گذارد.»
از نگاه روبیو، بحران امروز غرب چیست؟
یکی از نکات مهم در تحلیل سخنرانی روبیو، آن چیزی است که در روایت از بحران غرب غایب است. در این سخنرانی، برخلاف بسیاری از تحلیل‌های رایج درباره رقابت قدرت‌های جهانی، نام چین و روسیه به‌عنوان رقبای تمدنی غرب برجسته نمی‌شود. روبیو به‌جای تمرکز بر قدرت‌های بیرونی، بخش مهمی از بحران غرب را به تحولات درونی این تمدن نسبت می‌دهد.
سخنران نشست، این مسئله را یکی از نشانه‌های مهم رویکرد تمدنی روبیو دانست و توضیح داد که در این چارچوب، تهدیدهای اصلی غرب به تغییرات فکری و ارزشی درون جوامع غربی بازمی‌گردد. در این خوانش، جهان‌گرایی، جهان‌وطنی و ایدئولوژی‌های برابری‌خواه و ضد رقابت، از جمله جریان‌هایی هستند که می‌توانند هویت تاریخی غرب را تضعیف کنند. دکتر عالمی تشریح کرد نقد روبیو به تلاش برای ایجاد جهانی عاری از خطر و شکست و مخالفت با یکسان‌سازی معیارها، در همین چارچوب معنا پیدا می‌کند.
در ادامه وی گفت اسلام‌گرایی انقلابی با محوریت ایران، مهم‌ترین رقیب بیرونی تمدنی غرب در روایت روبیو است. به گفته سخنران، این نکته اهمیت دارد که روبیو در میان بازیگران و کشورهای غیرغربی، مشخصاً به ایران اشاره می‌کند و از «ملاهای افراطی ایران» سخن می‌گوید.
در تحلیل دکتر عالمی، این اشاره نشان می‌دهد که ایران در روایت روبیو به یک رقیب نظامی یا سیاسی ساده متصور نمی‌شود؛ درواقع، ایران در جایگاه نماینده یک صورت‌بندی هویتی و تمدنی قرار می‌گیرد که با ادعای رهبری غرب تعارض دارد. از این منظر، تقابل مطرح‌شده در سخنرانی را نمی‌توان تنها در چارچوب منازعات منطقه‌ای یا اختلافات بر سر برنامه هسته‌ای و توان موشکی ایران توضیح داد.
در ادامه ایشان همچنین میان تمدن و امپراتوری تمایز گذاشت و تأکید کرد که افزایش قدرت اقتصادی یا نظامی یک کشور، به‌تنهایی به معنای شکل‌گیری یک پروژه تمدنی نیست. در این چارچوب چین و روسیه ممکن است در جایگاه قدرت‌های بزرگ یا امپراتوری‌های رقیب قرار بگیرند، اما مسئله روبیو بیش از آنکه رقابت با این قدرت‌ها باشد، مواجهه با هویتی است که برای نظم و اقتدار تمدنی غرب بدیل ارائه می‌کند. عالمی بر همین اساس، هشدار داد که تحلیل‌های مربوط ب سخنرانی روبیو نباید در سطح ارجاع‌های تاریخی یا واکنش‌های احساسی به یادآوری جنگ‌های ایران و یونان باقی بماند. به اعتقاد سخنران، مسئله اصلی در این سخنرانی، صورت‌بندی یک روایت تمدنی برای توضیح سیاست خارجی آمریکا و تعیین جایگاه رقیبان در آن است.
آیا روبیو افول آمریکا را اجتناب‌ناپذیر تعریف کرد؟
سخنران نشست در جمع‌بندی بحث خود، دال مرکزی سخنرانی روبیو را پیوند میان بازسازی هویت تمدنی غرب و احیای قدرت آمریکا دانست. در این تلقی، آمریکا زمانی می‌تواند جایگاه خود را در رأس نظم جهانی حفظ کند که هویت تمدنی غرب بازسازی شود در غیر این صورت، افول قدرت آمریکا نیز اجتناب‌ناپذیر خواهد بود. به گفته سخنران، این صورت‌بندی با رویکردی که هانتینگتون در نظریه برخورد تمدن‌ها مطرح کرده بود، نسبت دارد. اما در سخنرانی روبیو جابه‌جایی مهمی نیز مشاهده می‌شود و آن، تأکید بر قدرت به‌عنوان یکی از محورهای اصلی بازسازی تمدنی است.
دکتر عالمی در این زمینه تشریح کرد که در روایت هانتینگتون، فرهنگ جایگاهی محوری در تعریف تمدن و مرزبندی میان تمدن‌ها دارد؛ اما در سخنرانی روبیو، قدرت، رقابت، اراده و آمادگی برای استفاده از زور، نقشی برجسته پیدا می‌کنند. این تغییر را می‌توان در تأکید بر ضرورت بازسازی قدرت آمریکا، نقد جهان‌گرایی و پیوندزدن هویت غرب با توانایی اعمال اقتدار مشاهده کرد.
سخنران نشست این تغییر را نشانه‌ای از تحول در مبانی فکری سیاست خارجی آمریکا دانست؛ تحولی که به اعتقاد سخنران، در سیاست‌های دولت ترامپ نیز نمود پیدا کرده است. از این منظر، رفتار تهاجمی آمریکا را نه در تصمیم‌های مقطعی یا ویژگی‌های شخصیتی رئیس‌جمهور این کشور، بلکه باید آن را در چارچوب مبانی فکری و روایت تمدنی مورد توجه قرار داد.
دکتر عالمی با اشاره به واکنش فرانسیس فوکویاما به این سخنرانی گفت که انتقادها و نگرانی‌های مطرح‌شده از سوی مدافعان رویکرد وضعیتی، می‌تواند نشانه‌ای از جدی‌بودن این جابه‌جایی فکری باشد. در این برداشت، سخنرانی روبیو تلاشی برای اعلام یک جهت‌گیری سیاسی و تمدنی به مخاطبان داخلی و خارجی آمریکا است. بااین‌حال، سخنران نشست تأکید کرد فهم این تحول مستلزم بازنگری در نحوه مواجهه محافل علمی و سیاست‌گذاری ایران با مفهوم تمدن است. به اعتقاد وی، علی رغم آنکه بخشی از سیاست خارجی آمریکا به سمت رویکرد برساختی و کنش آگاهانه تمدنی حرکت می‌کند، در ایران همچنان تمدن گاه به‌مثابه وضعیتی مطلوب تصور می‌شود که در طول زمان و با انباشت پیشرفت‌ها شکل خواهد گرفت.
به این ترتیب، سخنرانی آتن را باید نه فقط بازخوانی گذشته غرب، بلکه تلاشی برای صورت‌بندی آینده سیاست خارجی آمریکا دانست؛ تلاشی که در آن، بازسازی تمدن غرب به مسئله‌ای راهبردی برای حفظ قدرت و رهبری جهانی آمریکا تبدیل می‌شود.