به گزارش خبرنگار فرهنگی خبرگزاری تسنیم، در نشست خبری چهارمین جایزه ملی آهنگسازی روح‌الله خالقی، داوران و برگزارکنندگان این رویداد از ضرورت تداوم فعالیت‌های مستقل فرهنگی، اهمیت پارتیتورنویسی علمی، آرشیو و اجرای آثار برگزیده و لزوم حمایت مالی از آهنگسازان جوان گفتند؛ رویدادی که امسال با محوریت ایران و هم‌زمان با یکصد و بیستمین سالروز تولد خالقی برگزار می‌شود.
نشست خبری مورد اشاره، صبح امروز دوشنبه چهارم آبان با حضور محمدرضا عزیزی، دبیر این رویداد، و جمعی از داوران آن در دفتر موسیقی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی برگزار شد.
در این نشست، علاوه بر تشریح برنامه‌های دوره چهارم، درباره جایگاه موسیقی ارکسترال ایرانی، ضرورت آموزش اصول علمی آهنگسازی، شیوه داوری آثار، مشکلات مالی رویدادهای مستقل و اهمیت حفظ و اجرای آثار تازه آهنگسازان ایرانی سخن گفته شد.
چهارمین دوره این جایزه در شرایطی به روزهای پایانی خود نزدیک می‌شود که برگزارکنندگان آن، با تکیه بر تجربه سه دوره گذشته، تلاش کرده‌اند ساختار رقابتی و پژوهشی رویداد را گسترش دهند و در کنار پاسداشت میراث موسیقایی روح‌الله خالقی، زمینه‌ای برای معرفی و پرورش نسل تازه آهنگسازان فراهم کنند.
از یک دغدغه شخصی تا شکل‌گیری جایزه‌ای مستقل
محمدرضا عزیزی دبیر چهارمین جایزه ملی آهنگسازی استاد روح‌الله خالقی، در ابتدای نشست به چگونگی شکل‌گیری این رویداد اشاره کرد و گفت ایده برگزاری آن در ابتدا از دغدغه‌ای شخصی و علاقه‌ای درونی آغاز شد، اما به‌تدریج با اعتماد و حمایت استادان موسیقی ایرانی ادامه پیدا کرد.
به گفته عزیزی، نام روح‌الله خالقی و اعتبار هنری استادانی که در دوره‌های مختلف از این جایزه حمایت کرده‌اند، از مهم‌ترین پشتوانه‌های آن بوده است. او با قدردانی از فرهاد فخرالدینی، به پذیرش «نشان خالقی» از سوی این استاد اشاره کرد و گفت امسال نیز حسین علیزاده این نشان را پذیرفته است؛ اتفاقی که برای برگزارکنندگان جایزه اهمیت ویژه‌ای داشته است.
وی همچنین از همراهی داوران دوره‌های گذشته قدردانی کرد و گفت این هنرمندان بدون چشم‌داشت در کنار جایزه بوده‌اند. او با اشاره به دشواری برگزاری فعالیت‌های فرهنگی در کشور، توضیح داد که چنین رویدادهایی گاه با پشتوانه مالی گسترده پیش می‌روند و گاه اعتبار برگزارکنندگان و اعتماد جامعه هنری، امکان ادامه فعالیت آن‌ها را فراهم می‌کند.
جایزه ملی آهنگسازی استاد روح‌الله خالقی و ارکستر سازهای ایرانی خالقی، دو مجموعه همسو و مکمل‌اند که از سال 1402 توسط محمدرضا عزیزی و با حمایت فصلنامه «مطالعات هنر و زیبایی‌شناسی» بنیان‌گذاری شده‌اند. پاسداشت میراث موسیقایی خالقی، حمایت از خلاقیت‌های تازه در آهنگسازی ایرانی و تقویت موسیقی ارکسترال ایران، از اهداف اصلی این دو مجموعه عنوان شده است.
دوره چهارم یک رقابت آهنگسازی
امسال، هم‌زمان با یکصد و بیستمین سالروز تولد روح‌الله خالقی، برنامه‌های جایزه با گستره‌ای فراتر از بخش رقابتی طراحی شده‌اند. به گفته عزیزی، برنامه‌ریزی این دوره از مردادماه آغاز شد و دبیرخانه در کنار انتشار فراخوان، مجموعه‌ای از فعالیت‌های اجرایی، پژوهشی و موسیقایی را نیز دنبال کرد.
ارکستر سازهای ایرانی خالقی، همچون سال‌های گذشته، در این دوره فعال بود. همچنین برنامه‌ای با محوریت حسین علیزاده و مجموعه نشست‌های پژوهشی با عنوان «از خالقی تا امروز» در چارچوب برنامه‌های این دوره قرار گرفت. در سه نشست پژوهشی برگزارشده، موضوعاتی همچون رویکردهای مختلف آهنگسازی، سیر تاریخی و فلسفی آن و نگاه فرمال به ساختار آهنگسازی با حضور استادان دانشگاهی بررسی شد.
آیین افتتاحیه این دوره نیز در فضایی خصوصی و صمیمی در منزل فرهاد فخرالدینی و هم‌زمان با سالروز تولد حسین علیزاده برگزار شد.
عزیزی تأکید کرد که یکی از رویکردهای اصلی جایزه در چهار سال گذشته، توجه هم‌زمان به میراث استادان گذشته، آهنگسازان جوان و هنرمندان معاصر بوده است. به گفته او، تجلیل از بزرگان موسیقی نباید صرفاً به دوران پس از درگذشت آن‌ها محدود شود؛ بلکه باید در زمان حیاتشان نیز از تجربه، دانش و سال‌ها فعالیت هنری آن‌ها قدردانی کرد.
او با اشاره به حضور استادانی همچون فخرالدینی و علیزاده در کنار این رویداد، این رویکرد را تلاشی برای تغییر رسم دیرینه تجلیل از هنرمندان پس از درگذشتشان دانست.
بازنگری در فراخوان و تدوین ضوابط اجرایی
یکی از تغییرات دوره چهارم، بازنگری در ساختار فراخوان و تدوین دقیق‌تر ضوابط فنی و اجرایی آن بوده است. به گفته عزیزی، بخش‌های موسیقی مجلسی، موسیقی ارکسترال و آثار باکلام در فراخوان امسال از یکدیگر تفکیک شده‌اند تا شرکت‌کنندگان بتوانند آثار خود را در چارچوب‌های روشن‌تری ارائه کنند.
همچنین سازآرایی و شیوه نگارش پارتیتورها با کمک استادان مورد بررسی قرار گرفته تا ابهام‌های احتمالی در معیارهای فنی آثار به حداقل برسد. تدوین آیین‌نامه و شیوه‌نامه اجرایی برای استفاده در دوره‌های آینده نیز از دیگر اقدامات دبیرخانه بوده است.
بخش رقابتی جایزه بر آهنگسازی و ارزیابی آثار متمرکز است و در کنار آن، بخشی غیررقابتی با عنوان «نشان و جایزه ویژه هیئت داوران» نیز در نظر گرفته شده است. این نشان به آثاری تعلق می‌گیرد که از نظر هیئت داوران به تفکر و اندیشه روح‌الله خالقی نزدیک باشند.
بخش پژوهشی نیز همچنان در ساختار جایزه فعال است. همچنین توجه به آثاری که از ادبیات و اساطیر ایرانی الهام می‌گیرند، از دیگر محورهای مورد توجه برگزارکنندگان عنوان شد.
عزیزی با اشاره به شرایط کشور و فشارهای ناشی از جنگ و بحران‌ها، تأکید کرد که ایران‌محوری در این دوره اهمیت ویژه‌ای یافته است. این رویکرد در بخش‌های مختلف جشنواره، از جمله طراحی پوستر با استفاده از نقشه ایران، بازتاب پیدا کرده است. به گفته او، توجه به میهن‌دوستی و ظرفیت‌های فرهنگی ایران، از ویژگی‌های اندیشه روح‌الله خالقی بوده و برگزارکنندگان تلاش کرده‌اند این نگاه را در برنامه‌های دوره چهارم نیز حفظ کنند.
اجرای آثاری که در انتظار صحنه مانده‌اند
آیین اختتامیه چهارمین جایزه ملی آهنگسازی استاد روح‌الله خالقی، شنبه 16 آبان‌ماه، ساعت 20 در تالار رودکی برگزار خواهد شد.
عزیزی با اشاره به یکی از اهداف اصلی جایزه از زمان تأسیس آن گفت که برگزارکنندگان همواره در پی آن بوده‌اند که آثار برگزیده، علاوه بر انتخاب و معرفی، فرصت اجرا نیز پیدا کنند. قرار بود بخشی از این آثار در جشنواره موسیقی فجر اجرا شوند، اما شرایط پیش‌آمده مانع تحقق این برنامه شد.
بر همین اساس، قرار است بخشی از ارکستر سازهای ایرانی خالقی در مراسم اختتامیه، آثاری از آهنگسازان برگزیده دوره‌های گذشته را اجرا کند. آهنگسازان این آثار نیز به مراسم دعوت خواهند شد تا نتیجه تلاش آن‌ها در قالب اجرای زنده به مخاطبان عرضه شود.
از نگاه برگزارکنندگان، اجرای آثار برگزیده بخش مهمی از مأموریت این جایزه است؛ چراکه آهنگسازی تنها با خلق و نگارش اثر به پایان نمی‌رسد و اجرای موسیقی، امکان شنیده‌شدن، ارزیابی و شناخت ظرفیت‌های واقعی آن را فراهم می‌کند.
در بخش پژوهشی نیز ویژه‌نامه روح‌الله خالقی، شامل مقالاتی از پژوهشگران و استادان، به همت انجمن آثار و مفاخر فرهنگی منتشر شده است. عزیزی در این نشست از انجمن موسیقی ایران، دفتر موسیقی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، بنیاد فرهنگی هنری رودکی و دیگر افراد و نهادهای همراه قدردانی کرد. به گفته او، بنیاد رودکی علاوه بر فراهم‌کردن سالن، بخشی از جوایز را نیز تقبل خواهد کرد.
تفاوت اصلی این جایزه با دیگر جشنواره‌ها
کیوان ساکت، آهنگساز و نوازنده تار و از اعضای هیئت داوران، در ادامه نشست با اشاره به شخصیت هنری و اخلاقی روح‌الله خالقی، او را از هنرمندان خوش‌فکر، میهن‌دوست و اخلاق‌مدار روزگار خود دانست و نام‌گذاری این جایزه به نام او را اقدامی شایسته و هوشمندانه توصیف کرد.
ساکت یکی از ویژگی‌های مهم این رویداد را استقلال آن از نهادها و سازمان‌ها دانست و توضیح داد که هرچند برای برگزاری نشست‌ها، اختتامیه و اجرای آثار، استفاده از امکانات مجموعه‌هایی همچون انجمن موسیقی ایران و بنیاد رودکی ضروری است، این مسئله به معنای وابستگی سازمانی جایزه نیست.
او تأکید کرد که چنین رویدادی می‌تواند برای آهنگسازان جوان انگیزه ایجاد کند تا اصول علمی آهنگسازی، ارکستراسیون و نگارش پارتیتور را بر اساس معیارهای رایج جهانی بیاموزند. به باور او، تفاوت اساسی جایزه خالقی با بسیاری از جشنواره‌های موسیقی در همین مسئله است؛ زیرا در جشنواره‌هایی که محور اصلی آن‌ها اجرای موسیقی است، معمولاً نوازندگان نمونه اجراهای خود را ارائه می‌کنند، اما در این جایزه، نگارش علمی اثر و ارائه پارتیتور اهمیت محوری دارد.
ساکت توضیح داد که آهنگسازی برای مجموعه‌ای از سازها، به قواعد و اصول مشخصی نیاز دارد و صرف اجرای یک ملودی با یک ساز، جایگزین فرایند علمی نگارش اثر برای گروه یا ارکستر نیست. از این منظر، شرکت‌کنندگان باید توانایی خود را در خلق اثری ساختارمند و قابل اجرا محک بزنند.
او همچنین بر ضرورت بازبینی و اصلاح آثار تأکید کرد و گفت خود بارها آثارش را نوشته، تنظیم کرده و دوباره مورد تجدیدنظر قرار داده است. به باور ساکت، ثبت و تحلیل آثار برگزیده می‌تواند به آهنگسازان جوان کمک کند تا ایرادهای کار خود را بشناسند و مسیر پیشرفت را با آگاهی بیشتری طی کنند.
با این حال، ساکت یکی از مشکلات اصلی این رویداد را محدودیت منابع مالی دانست و گفت حمایت حامیان غیردولتی می‌تواند امکان برگزاری گسترده‌تر جایزه و مشارکت تعداد بیشتری از هنرمندان را فراهم کند.
او با اشاره به ظرفیت شرکت‌ها و مجموعه‌های خیریه برای مشارکت در فعالیت‌های فرهنگی، پیشنهاد کرد که زمینه حمایت مالی بخش خصوصی از چنین رویدادهایی جدی‌تر دنبال شود. به گفته او، برخی شرکت‌ها توانایی تخصیص منابع به فعالیت‌های فرهنگی را دارند و مشارکت آن‌ها می‌تواند به توسعه رویدادهایی کمک کند که با وجود محدودیت‌های مالی، چهار سال است به فعالیت خود ادامه می‌دهند.
ساکت همچنین خاطرنشان کرد که انگیزه بسیاری از آهنگسازان جوان برای حضور در این جایزه، صرفاً دریافت جایزه یا پاداش مالی نیست؛ بلکه معرفی‌شدن، سنجش توانایی‌ها و قرارگرفتن در معرض ارزیابی حرفهای نیز برای آن‌ها اهمیت دارد.
تداوم، شرط اعتبار رویدادهای فرهنگی است
بابک خضرائی، موسیقیدان، مدرس دانشگاه و عضو هیئت داوران، در بخش دیگری از نشست بر اهمیت تداوم فعالیت‌های فرهنگی تأکید کرد. او معتقد بود بسیاری از طرح‌های ارزشمند در کشور به دلیل ناپیوستگی و توقف پس از چند دوره، فرصت رشد و رسیدن به بلوغ را پیدا نمی‌کنند.
به گفته خضرائی، یک جشنواره یا حرکت فرهنگی برای آنکه بتواند مسیر خود را پیدا کند، خطاهایش را اصلاح کند و در نهایت به جایگاهی معتبر برسد، به استمرار نیاز دارد. او با اشاره به تجربه رویدادهای بزرگ جهانی، تداوم را یکی از عوامل اصلی شکل‌گیری اعتبار آن‌ها دانست و از برگزارکنندگان جایزه خالقی برای حفظ این مسیر قدردانی کرد.
خضرائی همچنین به ابعاد مختلف شخصیت روح‌الله خالقی پرداخت و گفت خالقی علاوه بر آهنگسازی، شناخت عمیقی از موسیقی دوره قاجار داشت و با جریان‌های تجددگرایانه در موسیقی ایران نیز آشنا بود. از نظر او، آثار خالقی بازتاب‌دهنده شناخت گسترده این هنرمند از موسیقی و علاقه عمیقش به فرهنگ و سرزمین ایران است.
او تأکید کرد که نوشته‌ها و توصیه‌های خالقی، حتی پس از گذشت حدود 80 سال، همچنان قابل استفاده‌اند. خضرائی برای نمونه به توصیه خالقی درباره اخلاق حرفهای نوازندگان اشاره کرد؛ توصیه‌ای که بر پرهیز نوازندگان ارکستر از نگاه‌کردن به مخاطبان هنگام اجرا تأکید دارد.
به گفته او، این توصیه ساده همچنان اهمیت دارد، زیرا حتی در برخی ارکسترهای بزرگ و رسمی نیز دیده می‌شود که نوازندگان هنگام اجرا به جمعیت نگاه می‌کنند؛ رفتاری که خالقی آن را با اصول حرفهای نوازندگی سازگار نمی‌دانست.
غیردولتی و مستقل بودن جایزه
شهرام توکلی، آهنگساز، رهبر ارکستر، مدرس دانشگاه و مدیر مدرسه ارکستر پایتخت، نیز در این نشست از نخستین تجربه همکاری خود با جایزه خالقی به‌عنوان داور سخن گفت.
او حضور در رویدادی به نام روح‌الله خالقی را افتخاری بزرگ دانست و تأکید کرد غیردولتی و مستقل بودن جایزه، از مهم‌ترین دلایل ترغیب او برای همکاری بوده است.
توکلی با اشاره به تجربه خود در فعالیت‌های اجرایی و دشواری‌های برگزاری برنامه‌های موسیقایی، گفت که ادامه چنین رویدادی بدون حمایت گسترده، به علاقه و تلاش مستمر برگزارکنندگان نیاز دارد. او همچنین اعلام کرد که مجموعه ارکسترهای پایتخت، در صورت امکان، می‌تواند برای اجرای برنامه‌های این جایزه همکاری کند.
این اعلام آمادگی، در کنار تأکید ساکت بر ضرورت جذب حامیان مالی، بار دیگر موضوع ایجاد شبکه‌ای از حمایت‌های حرفهای و غیردولتی برای توسعه موسیقی ایرانی را در مرکز توجه قرار داد.
آثار باید آرشیو شوند و به گوش مخاطب برسند
علی‌اکبر قربانی، آهنگساز، رهبر ارکستر و مدرس دانشگاه، که برای دومین سال به‌عنوان داور با این رویداد همکاری می‌کند، ماهیت جایزه خالقی را ایجاد بستری برای رقابتی سالم در مسیر رشد و تولید آثار موسیقی ایرانی دانست.
او با اشاره به محدودبودن رپرتوار موسیقی ارکسترال ایرانی، تأکید کرد که چنین جایزه‌ای می‌تواند به گسترش این مجموعه کمک کند؛ به‌ویژه اگر آثار ارسالی صرفاً در مرحله داوری باقی نمانند و برای استفاده‌های بعدی ثبت و نگهداری شوند.
قربانی پیشنهاد کرد تمام آثار ارسال‌شده به دبیرخانه آرشیو و تدوین شوند تا در آینده بتوان از آن‌ها به‌عنوان بخشی از گنجینه موسیقی ایرانی استفاده کرد. به گفته او، اجرای این آثار نیز به همان اندازه اهمیت دارد؛ چراکه تا زمانی که یک اثر به صحنه نرسیده و شنیده نشده باشد، بخش مهمی از ظرفیت و ارزش آن ناشناخته می‌ماند. اجرای آثار برگزیده در دوره گذشته به دلیل شرایط پیش‌آمده امکان‌پذیر نشد. امیدوارم امسال فرصتی برای اجرای آثار دوره گذشته و دوره جاری فراهم شود.
این‌آهنگساز اجرای اثر را یکی از ارزشمندترین تجربه‌ها برای آهنگساز دانست و تأکید کرد که شنیده‌شدن نتیجه کار، احساس و انگیزه‌ای ویژه برای خالق اثر به همراه دارد. از نگاه او، آرشیو، تدوین و اجرای آثار می‌تواند جایزه را از یک رقابت مقطعی فراتر ببرد و به بستری ماندگار برای تولید و حفظ موسیقی ارکسترال ایرانی تبدیل کند.
او در ادامه به شیوه داوری آثار پرداخت و گفت: قطعات بدون نام آهنگساز در اختیار داوران قرار می‌گیرند و ارزیابی‌ها پیش از مشخص‌شدن هویت صاحبان آثار انجام می‌شود. این شیوه به کاهش تأثیر شناخت قبلی از شرکت‌کنندگان و تقویت عدالت در فرایند انتخاب کمک می‌کند. همه آثار ارسالی ارزشمندند، اما هیئت داوران ناچار است از میان آن‌ها تعدادی را انتخاب کند. قربانی بار دیگر بر اهمیت حمایت مالی تأکید کرد و گفت افزایش منابع مالی می‌تواند به گسترش دامنه فعالیت‌ها و تقویت جایزه کمک کند.
هیئت داوران و مهلت ارسال آثار
بر اساس اطلاعات اعلام‌شده در نشست، هیئت داوران بخش آهنگسازی چهارمین جایزه ملی آهنگسازی استاد روح‌الله خالقی را شهرام توکلی، پویا سرایی، سعید فرج‌پوری، علی‌اکبر قربانی، آرش گوران و کیوان ساکت تشکیل می‌دهند. در بخش پژوهش نیز بابک خضرائی، سیدحسین میثمی و پویا سرایی حضور دارند.
فراخوان این دوره در مردادماه منتشر شده و مهلت ارسال آثار که در ابتدا تا اول آبان‌ماه تعیین شده بود، تا پنجم آبان‌ماه تمدید شده است.
این جایزه با هدف پاسداشت اندیشه و میراث هنری روح‌الله خالقی، شناسایی و حمایت از استعدادهای آهنگسازی در سراسر ایران، تشویق به خلق آثار اصیل و نوآورانه بر پایه ظرفیت‌های موسیقی ایرانی و ارتقای سطح علمی و پژوهشی آهنگسازی شکل گرفته است. ایجاد زمینه تعامل میان آهنگسازان، پژوهشگران، استادان و مراکز علمی و هنری نیز از دیگر اهداف آن به شمار می‌رود.
از انتخاب آثار تا ساختن یک میراث موسیقایی
مجموع سخنان مطرح‌شده در نشست خبری چهارمین جایزه ملی آهنگسازی استاد روح‌الله خالقی، بر چند ضرورت مشترک تأکید داشت: حفظ استقلال فعالیت‌های فرهنگی، تداوم رویدادها، آموزش علمی آهنگسازی، حمایت از نسل جوان و فراهم‌کردن امکان ثبت و اجرای آثار تازه.
در این میان، جایزه خالقی می‌کوشد میان پاسداشت میراث موسیقی ایرانی و حمایت از تجربه‌های جدید آهنگسازی پیوند برقرار کند. توجه به پارتیتورنویسی و معیارهای علمی، ایجاد رقابتی مبتنی بر ارزیابی آثار، برگزاری نشست‌های پژوهشی و برنامه‌ریزی برای اجرای آثار برگزیده، بخش‌هایی از این مسیر هستند.
با نزدیک‌شدن به اختتامیه این دوره، پرسش اصلی تنها به معرفی برگزیدگان محدود نمی‌شود؛ مسئله مهم‌تر آن است که آثار تولیدشده چگونه پس از پایان رقابت حفظ خواهند شد، چه فرصتی برای اجرا پیدا می‌کنند و چگونه می‌توانند در شکل‌گیری رپرتواری گسترده‌تر برای موسیقی ارکسترال ایرانی سهم داشته باشند.
پاسخ به این پرسش‌ها، بیش از هر چیز به همان مؤلفه‌ای وابسته است که در سخنان داوران و برگزارکنندگان بارها تکرار شد: تداوم. تداومی که بتواند یک جایزه مستقل را از رویدادی سالانه به بستری پایدار برای یادگیری، تولید، اجرا و انتقال میراث موسیقایی ایران به نسل‌های آینده تبدیل کند.