رییس مرکز تحقیقات اسلامی مجلس، ارتقای سرمایه اجتماعی و انسجام ملی را کارکرد مهم بعثت مردم برشمرد.
حجتالاسلام والمسلمین دکتر علی نهاوندی، رییس مرکز تحقیقات اسلامی مجلس شورای اسلامی، در گفتوگو با خبرنگار حوزه و روحانیت خبرگزاری تسنیم ، به تبیین کارکردهای بعثت مردم در اداره مطلوب اجتماع از منظر دانش بومی و دینپایه پرداخت و گفت: در منظومه معرفتی اسلام، «بعثت مردم» به معنای بیدارسازی ظرفیتهای الهی، عقلانی، اخلاقی و اجتماعی انسانها برای ایفای نقش فعال در تحقق جامعه اسلامی است؛ قرآن کریم رسالت پیامبران را صرفاً ابلاغ احکام نمیداند، بلکه هدف بعثت را تربیت انسان، اقامه عدالت و ساختن جامعه معرفی میکند «هُوَ الَّذِی بَعَثَ فِی الْأُمِّیِّینَ رَسُولًا مِنْهُمْ یَتْلُو عَلَیْهِمْ آیَاتِهِ وَیُزَكِّیهِمْ وَ یُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَة». همچنین هدف نهایی رسالتها، «لِیَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ» بیان شده است؛ یعنی مردم خودشان، عامل برپایی عدالت باشند، نه صرفاً مخاطب آن.
حضور مردم؛ شرط تحقق حکومت عادلانه
وی تصریح کرد: از این منظر، مردم بزرگترین سرمایه اجتماعی حکومت اسلامی هستند؛ در فقه سیاسی اسلام، مشروعیت الهی حکومت با مقبولیت و حضور آگاهانه مردم در تحقق و کارآمدی نظام پیوند دارد. امام علی(ع) در خطبه شقشقیه میفرماید اگر حضور مردم و اتمام حجت نبود، زمام حکومت را نمیپذیرفتم؛ این بیان نشان میدهد که حضور مردم، شرط تحقق حکومت عادلانه است؛ هرچند منشأ مشروعیت در اندیشه شیعه، نصب الهی است.
7 کارکرد اساسی بعثت مردم
استاد سطح عالی حوزه با بیان اینکه از منظر دانش بومی و دینپایه، بعثت مردم دستکم هفت کارکرد اساسی در اداره مطلوب جامعه و حکمرانی دارد، افزود: تقویت مشروعیت و مقبولیت حکمرانی نخستین کارکرد است؛ در نظام اسلامی، مشارکت مردم موجب تحقق خارجی حکومت دینی و افزایش سرمایه اعتماد عمومی میشود. قرآن کریم اصل شورا را از ویژگیهای جامعه مؤمنان میداند «وَأَمْرُهُمْ شُورَى بَیْنَهُم»؛ ازاینرو، مشارکت مردمی نه یک ابزار سیاسی، بلکه یک اصل قرآنی در اداره جامعه است.
وی تحقق عدالت اجتماعی را دومین کارکرد بعثت مردم در حکمرانی معرفی و ابراز کرد: قرآن، عدالت را مأموریت اصلی پیامبران معرفی میکند و تحقق عدالت نیز بدون حضور مردم، نظارت عمومی و مسئولیتپذیری اجتماعی ممکن نیست. در فقه هم امر به معروف و نهی از منکر، نصیحت ائمه مسلمین و نظارت همگانی، از سازوکارهای مردمی تحقق عدالت به شمار میآیند.
حجتالاسلام نهاوندی، در توضیح افزایش کارآمدی حکمرانی به عنوان سومین کارکرد بعثت مردم گفت: دانش بومی مبتنی بر فرهنگ اسلامی، ظرفیتهای مردمی، گروههای جهادی، نهادهای مردمی، مساجد، هیأتهای مذهبی، وقف، خیریهها و شبکههای اجتماعی دینی را از مهمترین منابع حل مسائل اجتماعی میداند. تجربه جمهوری اسلامی ایران در دفاع مقدس، مدیریت بحرانها و خدمات اجتماعی نشان داده است که مشارکت مردمی میتواند ظرفیت حکمرانی را بهطور چشمگیری افزایش دهد.
وی ارتقای سرمایه اجتماعی و انسجام ملی را کارکرد دیگری از بعثت مردم دانست و افزود: در جامعهشناسی اسلامی، سرمایه اجتماعی صرفاً اعتماد افقی میان شهروندان نیست، بلکه بر اخوت ایمانی، ولایت، تعاون و مسئولیت مشترک استوار است چنانکه قرآن میفرماید: «إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ» و «وَتَعَاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوَى»؛ این پیوندهای ارزشی، انسجام اجتماعی و تابآوری جامعه را تقویت میکنند.
از نگاه رییس مرکز تحقیقات اسلامی مجلس، افزایش تابآوری و امنیت ملی، دیگر کارکرد بعثت مردم است؛ جامعهای که از سرمایه اجتماعی دینی برخوردار باشد، در برابر تهدیدهای خارجی، جنگ شناختی، تحریم و بحرانهای اجتماعی مقاومت بیشتری خواهد داشت. قرآن کریم نیز میفرماید: «وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِیعًا وَلَا تَفَرَّقُوا» بنابراین وحدت اجتماعی، یکی از مؤلفههای امنیت پایدار در اندیشه اسلامی است.
حجتالاسلام نهاوندی، تربیت شهروند مسئول و تمدنساز را ششمین کارکرد بعثت مردم در حکمرانی برشمرد و گفت: بعثت مردم، انسان منفعل را به انسان مسئول تبدیل میکند. مطابق اصل «کُلّکم راع و کُلکم مسئول عَن رَعیته» هر فرد نسبت به جامعه مسئولیت دارد. در نتیجه، حکمرانی اسلامی تنها بر دولت تکیه نمیکند، بلکه بر مسئولیت عمومی و مشارکت آگاهانه مردم نیز استوار است.
وی کارکرد نهایی بعثت مردم را تحقق تمدن نوین اسلامی معرفی و اظهار کرد: در اندیشه امام خمینی(ره) و قائد شهید انقلاب، مردم موتور اصلی تحقق تمدن اسلامی هستند. امام خمینی بارها تأکید کردند که میزان رأی ملت است و در عین حال، نقش مردم را در حفظ و استمرار نظام اسلامی اساسی دانستند. رهبر شهید انقلاب نیز در بیانیه گام دوم، جوانان و مردم را محور خودسازی، جامعهپردازی و تمدنسازی معرفی کردهاند.
جایگاه سرمایه اجتماعی در اندیشه اسلامی
به گفته استاد سطح عالی حوزه، نظریهپردازانی مانند جیمز کلمن، رابرت پاتنام و فرانسیس فوکویاما، سرمایه اجتماعی را بر اعتماد، شبکههای اجتماعی و هنجارهای همکاری استوار میدانند. این مؤلفهها با برخی آموزههای اسلامی همپوشانی دارند؛ اما در اندیشه اسلامی، سرمایه اجتماعی صرفاً کارکردی یا ابزاری نیست، بلکه ریشه در ایمان، اخلاق، مسئولیت الهی، اخوت دینی و غایتمندی انسان دارد. بنابراین، سرمایه اجتماعی در الگوی حکمرانی اسلامی علاوه بر افزایش کارآمدی، در خدمت تحقق عدالت، کرامت انسانی و قرب الهی نیز قرار میگیرد.
وی با بیان اینکه در دانش بومی و دینپایه، بعثت مردم به معنای فعالسازی ظرفیتهای ایمانی، عقلانی و اجتماعی جامعه است، افزود: مردم در این نگرش، صرفاً مخاطب سیاستگذاری یا ابزار مشروعیت نیستند، بلکه شریک در حکمرانی، ناظر بر قدرت، عامل تحقق عدالت و سرمایه اصلی تمدنسازیاند. از منظر فقه اجتماعی، نهادهایی مانند شورا، بیعت، امر به معروف و نهی از منکر، تعاون، وقف و مشارکت عمومی، سازوکارهای تحقق این سرمایه اجتماعی محسوب میشوند. ازاینرو، هرچه سرمایه اجتماعی مبتنی بر ایمان، اعتماد، مسئولیت و مشارکت آگاهانه تقویت شود، حکمرانی اسلامی کارآمدتر، عادلانهتر و مقاومتر خواهد بود.
علت خطای تحلیلهای جامعهشناسان درباره جامعه ایران
حجتالاسلام نهاوندی در پاسخ این پرسش که چرا بعثت مردم بسیاری از تحلیلهای جامعهشناسان از جامعه ایرانی را با چالش جدی مواجه ساخته است، تصریح کرد: در تحلیل جامعهشناختی، هرگاه رفتار واقعی یک جامعه با پیشبینیهای نظری موجود سازگار نباشد، آن رخداد به چالش برای الگوهای تبیینی تبدیل میشود. اگر در یک بحران امنیتی یا نظامی، سطحی از همبستگی اجتماعی، مشارکت عمومی یا انسجام ملی مشاهده شود که با برخی پیشبینیهای قبلی متفاوت باشد، این امر پژوهشگران را به بازنگری در مفروضات خود درباره آن جامعه وامیدارد. این نکته محدود به ایران نیست و در مطالعات مربوط به سایر کشورها نیز صادق است.
وی ادامه داد: از منظر جامعهشناسی سیاسی، یکی از دلایل چنین چالشهایی، غلبه برخی الگوهای تحلیلی است که رفتار جامعه را عمدتاً بر اساس متغیرهای اقتصادی، مادی یا شکافهای اجتماعی تبیین میکنند. در حالی که در بسیاری از جوامع، بهویژه جوامعی که دین و هویت تاریخی نقش پررنگی دارند، متغیرهایی مانند هویت ملی، باورهای دینی، احساس مسئولیت جمعی، سرمایه اجتماعی و ادراک تهدید نیز در بسیج اجتماعی نقش مهمی ایفا میکنند. بنابراین، اگر این متغیرها در مدلهای تحلیلی کماهمیت فرض شوند، احتمال خطای پیشبینی افزایش مییابد.
رییس مرکز تحقیقات اسلامی مجلس با اشاره به آیه شریفه «وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِیعًا وَلَا تَفَرَّقُوا» گفت: از منظر قرآن کریم، یکی از عوامل پایداری جامعه، وحدت و همبستگی است. همچنین قرآن، مؤمنان را به همکاری در امور خیر و مسئولیت اجتماعی فرا میخواند: «وَتَعَاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوَى». این آموزهها از منظر فقه اجتماعی، پشتوانه شکلگیری سرمایه اجتماعی و مشارکت عمومی در شرایط عادی و بحرانی تلقی میشوند.
حجتالاسلام نهاوندی با اشاره به جایگاه مهم حفظ جامعه و نظم عمومی در فقه سیاسی اسلام، ابراز کرد: فقهای امامیه از جمله امام خمینی(ره)، حفظ نظام اجتماعی را از مصالح مهم دانستهاند و بر نقش مردم در تحقق و استمرار حکومت تأکید کردهاند؛ در این چارچوب، مشارکت مردم تنها یک رفتار سیاسی نیست، بلکه میتواند بهعنوان بخشی از مسئولیت اجتماعی و دینی تحلیل شود.
عوامل جامعهشناختی موثر در تفاوت میان پیشبینیهای تحلیلگران و رفتار واقعی مردم
وی در ادامه به عوامل جامعهشناختی که منجر به تفاوت میان پیشبینیهای برخی تحلیلگران و رفتار واقعی جامعه میشود، اشاره و خاطرنشان کرد: یکی از این عوامل، کمبرآورد کردن نقش هویت دینی و ملی است؛ در بسیاری از نظریههای کلاسیک، متغیرهای فرهنگی و دینی نسبت به متغیرهای اقتصادی وزن کمتری دارند، در حالی که پژوهشهای جدید نشان میدهد هویتهای جمعی میتوانند در شرایط بحرانی نقش تعیینکنندهای در بسیج اجتماعی داشته باشند. همچنین نادیده گرفتن سرمایه اجتماعی بومی از دیگر موجبات این تفاوت است؛ شبکههای خانوادگی، مذهبی، محلی و نهادهای مردمی در برخی جوامع، ظرفیت بالایی برای ایجاد همبستگی دارند؛ اما ممکن است در مدلهای استاندارد کمتر دیده شوند.
نویسنده و پژوهشگر حوزوی، پیچیدگی رفتار اجتماعی را دیگر عامل بروز تفاوت در پیشبینیها دانست و افزود: رفتار یک جامعه در شرایط بحران، تابع مجموعهای از عوامل روانشناختی، تاریخی، فرهنگی، سیاسی و امنیتی است و به سادگی از یک یا دو متغیر قابل پیشبینی نیست. تفاوت میان نارضایتی و رفتار جمعی نیز میتواند در این تفاوت مؤثر باشد؛ در علوم اجتماعی، وجود مطالبات یا نارضایتیهای اجتماعی لزوماً به معنای پیشبینی یک رفتار واحد در شرایط بحرانی نیست زیرا افراد و گروهها ممکن است در موقعیتهای مختلف، بر اساس ملاحظات گوناگون تصمیمهای متفاوتی اتخاذ کنند.
حجتالاسلام نهاوندی با بیان اینکه در اندیشه انقلاب اسلامی، بر نقش مردم در حفظ استقلال، امنیت و پیشرفت کشور تأکید شده است، افزود: امام خمینی(ره) مردم را پشتوانه اصلی نظام میدانستند و رهبر معظم انقلاب نیز در بیانیه گام دوم، مردم و بهویژه جوانان را محور جامعهپردازی و تمدنسازی معرفی کردهاند. در این چارچوب، مشارکت اجتماعی و احساس مسئولیت عمومی از عوامل مهم پایداری اجتماعی تلقی میشود. بنابر این اگر در یک بحران، رفتار جامعه با پیشبینیهای رایج برخی تحلیلگران متفاوت باشد، نشان میدهد که مدلهای تحلیلی موجود نیازمند بازنگری هستند.
وی یادآور شد: از منظر جامعهشناسی سیاسی، مفاهیمی مانند هویت دینی، سرمایه اجتماعی، انسجام ملی، اعتماد و تابآوری باید در کنار متغیرهای اقتصادی و سیاسی مورد توجه قرار گیرند. از منظر فقه اجتماعی و اندیشه اسلامی نیز، آموزههایی مانند اخوت، تعاون، مسئولیت اجتماعی و حفظ نظم عمومی میتوانند در تبیین رفتارهای جمعی نقش مهمی داشته باشند و ظرفیت نظری برای گفتوگو با ادبیات معاصر علوم اجتماعی را فراهم کنند.
خبرنگار: زهرا شریعتی
انتهای پیام/