چگونه دو اجتماع به ظاهر متفاوت، یکی در صحرای عرفات و دیگری در خیابانهای ایران، از منطقی یگانه پیروی میکنند؟
خبرگزاری تسنیم ـ محمدرضا آتشین صدف*؛ نزدیک به سه ماه از تجاوز نظامی دشمنان بر ضد کشور عزیز ایران میگذرد و در این شبها، خیابانهای ایران به صحنهی اجتماع مردمی تبدیل شده است. امروز که روز عرفه است، حاجیان در صحرای عرفات گرد آمدهاند و مردم ایران نیز با محوریت دعای امام حسین(ع) در این روز، آیینهای گستردهای افزون بر حضور شبانهی خود برگزار میکنند. این همزمانی صرفاً تقویمی نیست؛ بلکه نمایانگر گونهای همسویی عمیق معرفتی است: اجتماع خیابانی مردم، روح همان اجتماع عرفات را بازتاب میدهد و هر دو، جلوهای از همان حقیقتی هستند که امام حسین(ع) با جملهی تاریخی «مِثْلِی لَا یُبَایِعُ یزید» (کسی چون من، با کسی چون یزید بیعت نمیکند) اعلام کرد. پرسش اصلی اما اینجاست: چگونه دو اجتماع به ظاهر متفاوت، یکی در صحرای عرفات و دیگری در خیابانهای ایران، از منطقی یگانه پیروی میکنند؟ در پاسخ به این پرسش توجه به چند نکته بایسته است.
عرفه؛ موقف بیعتستیزی توحیدی
دعای عرفه امام حسین(علیهالسلام) متنی صرفاً مناجاتی نیست، بلکه منشور توحید و نفی طاغوت است. در این دعا، امام(ع) خداوند را با عباراتی میخواند که حاکمیت مطلق او در هستی را بیان میکند: «کی پنهان بودهای تا نیازمند به دلیلی باشی که بر تو دلالت کند و کی دور بودهای تا آثار، واصل کننده به تو باشند؟ کور باد دیدهای که تو را مراقب خود نبیند و زیانکار باد تجارت بندهای که از محبتت برای او سهمی قرار ندادهای.»
این معرفت، معرفتی خنثی نیست؛ شناختی که خداوند خود را به انسان میشناساند، او را در برابر هر آنچه غیر از اوست، صاحب موضع میکند. توحید ناب، انسان را به «بیعت نکردن» با طاغوت میکشاند. همان گونه که در این دعای عظیم می فرماید: «از باب رأفت و مهربانی و احسانی که به من داشتی، مرا در حکومت پیشوایان کفر، آنانکه پیمانت را شکستند و پیامبرانت را تکذیب کردند، به دنیا نیاوردی»
آری امام حسین(ع) در دعای عرفه، همان آموزهای را بیان میکند که در برابر استکبار زمان خود میفرماید: «مثلی لا یبایع یزید». آری انسان و جامعهی موحد، هرگز ولایت هیچ فرد یا کشور یا رژیمی را که بیاذن الهی حکم براند، نمیپذیرد و با آن میستیزد.
شباهت دو اجتماع: از عرفات تا خیابان
تجمعهای حماسی و خستگیناپذیر مردم ایران و اجتماع حاجیان در عرفه، در چند محور اساسی همسو و همساناند.
الف) فریاد توحید، محور وحدت
در صحرای عرفات، همهی حاجیان با ملیتها و رنگها و زبانهای گوناگون، با معبود یکتا راز و نیاز میکنند و امت یکدست و یکپارچهای را میسازند که تنها در برابر خدا سر فرود میآورد. در اجتماعهای شبانهی ملت ایران نیز، شعارهای «اللهاکبر»، «مرگ بر آمریکا» و «مرگ بر اسرائیل»، نه واکنشی تنها سیاسی که فریادی توحیدی است که نفی طاغوت را در ضمیر و زبان خود دارد. این شعارها در خیابانهای ایران، مردم را از هر مذهب و قوم و قشر و تفکر و سلیقهای، دور محور نفی سلطهی طاغوت گرد آورده است چنانکه گویى بنایى ریخته شده از سرباند (کأَنَّهُمْ بُنْیانٌ مَرْصُوصٌ) (صف: 4)
ب) عبادت در پیوند با سیاست
در نگاه سطحی، عرفه عبادتی فردی به نظر میرسد و تجمعهای خیابانی، حرکتی اجتماعی- سیاسی؛ اما دعای عرفه امام حسین (ع) نشان میدهد که سیاست واقعی، ریشه در ژرفترین لایههای عبادت دارد. امام(ع) در حالی که در مناجاتیترین لحظات است، از پیروزی بر دشمنانش به یاری خدا سخن میگوید: «و تویی که با یاریت مرا بر دشمنانم پیروز نمودی و اگر یاریت نبود بیتردید من از شکستخوردگان بودم»
حضور مردم در خیابانها نیز از همین جنس است. این حضور، صرفاً تجمعی اعتراضی نیست؛ شکلی از «عبادت جمعی» است که در آن، مردم سرنوشت سیاسی و استقلال انقلاب و جمهوری اسلامیشان را به دعا و عمل گره میزنند.
ج) از عرفه تا خیابان؛ تداوم یک منطق
قیام امام حسین(ع) که با بیعتستیزی در برابر یزید آغاز شد، در حقیقت، اجرای عملی همان اصولی بود که در دعای عرفه بیان کرده است. منطق این قیام را میتوان در این گزاره خلاصه کرد: «توحید واقعی، تسلیم نشدن در برابر طاغوت است». امروز، ملت ایران با حضور خود در خیابانها، دقیقاً همین خط را دنبال میکند. تجاوز آمریکا و اسرائیل به ایران، تنها حملهای نظامی نبوده و نیست؛ تلاشی برای تحمیل ارادهی طاغوتهای جهانی بر ملتی است که نزدیک به پنج دهه است که حاکمیت غیرالهی را به رسمیت نمیشناسد. مقاومت مردم در برابر این تجاوز، در حقیقت، لبیکگویی به فریاد غریبانهی زادهی زهرای مرضیه(سلاماللهعلیها) در عصر عاشوراست که فرمود: آیا دفاعکنندهای هست که از حرم رسول خدا دفاع کند؟ آیا یگانهپرستی هست که دربارهی ما از خدا بترسد؟ آیا فریادرسی هست که با فریادرسی از ما به خدا امید داشته باشد؟ آیا مددکاری هست که با کمک به ما امید به آنچه نزد خداست داشته باشد؟ (لهوف، ص 116)
عرفه، الگوی همیشگی مقاومت
روز عرفه و اجتماع بزرگ حاجیان در صحرای عرفات، الگویی همیشگی برای امت اسلامی است. این الگو نشان میدهد که عبادت واقعی، انسان را از مسئولیتهای اجتماعی جدا نمیکند و توحید ناب، به مبارزه با طاغوت میانجامد. گردهماییهای شورانگیز شبانه مردم ایران در سه ماه گذشته، تجلی همین الگو در این پهنهی جغرافیایی است. این اجتماعات، «عرفههای شهری» هستند که در آنها، مردم همان کاری را میکنند که حاجیان در عرفات؛ یعنی با اظهار بندگی در پیشگاه معبود بزرگ بیهمتا، خود را از زنجیرهای سلطهی طاغوتها رها میکنند و به ریسمان ولایت الهی میآویزند.
*پژوهشگر فلسفه و علوم انسانی
انتهای پیام/