عید قربان، جشنِ رهایی انسان از اسارت نفس و بازگشت به فطرت الهی است.
به گزارش خبرگزاری تسنیم از قم، عید قربان، صرفاً یادمانِ واقعهای تاریخی یا تکرار مناسکی آیینی نیست؛ بلکه میعادِ جاودانهای است برای بازاندیشی در نسبت انسان با خدا، با خویشتن و با جامعه. این عید، تجلیِ عبور از «خود» و هجرت از تنگنای خواهشهای نفسانی به افقِ توحید و حقیقت است. قرآن کریم از زبان حضرت ابراهیم(ع) این حقیقت را چنین روایت میکند: «إِنِّی وَجَّهْتُ وَجْهِیَ لِلَّذِی فَطَرَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ حَنِیفًا وَمَا أَنَا مِنَ الْمُشْرِکِینَ» «من روی خویش را خالصانه به سوی آن کسی گرداندم که آسمانها و زمین را آفریده است و از مشرکان نیستم.» (انعام/79)
ابراهیم(ع) در بزرگترین آزمون الهی، از خویشتن عبور کرد و اسماعیل(ع) نیز با جانِ آگاه و دلِ مطمئن، تسلیم حقیقت شد؛ آنگاه که ندای ایمان سر داد: «یَا أَبَتِ افْعَلْ مَا تُؤْمَرُ»
«پدرم! آنچه را مأمور شدهای انجام ده.» (صافات/102) و خداوند پس از این تسلیم عظیم فرمود: «وَنَادَیْنَاهُ أَنْ یَا إِبْرَاهِیمُ* قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْیَا إِنَّا كَذَٰلِكَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ» «ای ابراهیم! رؤیای خویش را تحقق بخشیدی؛ ما اینگونه نیکوکاران را پاداش میدهیم.» (صافات/104-105)
پیامِ جاودانه این واقعه آن است که ایمانِ راستین، بدون گذشت از خودخواهیها، تعصبات و منافعِ محدود فردی و جمعی تحقق نمییابد. قربان، پیش از آنکه «ذبحِ حیوان» باشد، «ذبحِ نفس» و «رهایی از استیلای خویشتن» است.
امروز، جهان اسلام بیش از هر زمان دیگر نیازمند فهمی اخلاقی، تمدنی و انسانی از مفهوم «قربان» است. بزرگترین خطر آنجاست که دین، بهجای آنکه انسان را به رحمت، عدالت، فروتنی و کرامت رهنمون شود ـ چنانکه پیامبر اکرم(ص) فرمودند: «إِنَّمَا بُعِثْتُ لِأُتَمِّمَ مَكَارِمَ الْأَخْلَاقِ» ـ به ابزاری برای حذفِ دیگری، نفرتپراکنی، خشونت مقدسنما و برتریطلبی بدل گردد. در چنین وضعیتی، آنچه قربانی میشود نه «نفسِ اماره»، بلکه حقیقتِ دین و گوهرِ اخلاق است.
عید قربان به ما میآموزد که بتهای هر عصر، تنها سنگ و چوب نیستند؛ بلکه خودبرتربینی، تعصب کور، قدرتپرستی، جزماندیشی و تقدسبخشی به خطاهای خویش نیز صورتهایی مدرن از بتپرستیاند. امیرالمؤمنین علی(ع) در کلامی ژرف میفرمایند: «أَكْثَرُ مَصَارِعِ الْعُقُولِ تَحْتَ بُرُوقِ الْمَطَامِعِ» «بیشترین لغزشگاهِ خردها، زیرِ برقِ طمعهاست.»
جامعهای که نقدپذیری را قربانی تعصب کند و اخلاق را در پای رقابتهای سیاسی، مذهبی یا قومی ذبح نماید، از روحِ ابراهیمی فاصله گرفته و از حقیقتِ توحید تهی شده است.
قرآن کریم با صراحت میفرماید: «لَنْ یَنَالَ اللَّهَ لُحُومُهَا وَلَا دِمَاؤُهَا وَلَكِنْ یَنَالُهُ التَّقْوَى مِنْكُمْ» «نه گوشتهای قربانی و نه خونهای آن به خدا میرسد، بلکه تقوای شماست که به او میرسد.» (حج/37)
بر این بنیاد، ارزش قربانی نه در ظاهر مناسک، بلکه در عمقِ تحول اخلاقی و معنوی انسان نهفته است. پیامبر اکرم(ص) نیز فرمودند: «لَیْسَ الدِّمَاءُ وَاللُّحُومُ تَصْعَدُ إِلَى اللَّهِ وَلَكِنْ یَصْعَدُ إِلَیْهِ الْقَلْبُ التَّقِیُّ» «نه خونها و گوشتها به سوی خدا صعود میکند، بلکه قلبِ باتقواست که به پیشگاه او اوج میگیرد.»
از این منظر، قربانیِ حقیقی آن است که انسان، خشم را قربانیِ حلم، نفرت را قربانیِ محبت، و خودخواهی را قربانیِ مسئولیت اجتماعی کند. امام صادق(ع) در تعبیری بلند میفرمایند: «لَیْسَ الْقُرْبَانُ ذَبْحَ الشَّاةِ فَقَطْ، وَلَكِنْ قُرْبَانُ الْمُؤْمِنِ نَفْسُهُ» «قربانی تنها ذبح گوسفند نیست؛ بلکه قربانیِ مؤمن، نفسِ اوست.»
جهان معاصر، درگیر جنگها، تبعیضها، شکافهای هویتی و بحرانهای اخلاقیِ گسترده است. در چنین شرایطی، امت اسلامی بیش از هر زمان دیگر نیازمند احیای «اخلاق قربانی» است؛ اخلاقی مبتنی بر همدلی، عدالت، کرامت انسانی و همسرنوشتی ملتها. خداوند در قرآن میفرماید: «وَلَا یَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلَى أَلَّا تَعْدِلُوا ۚ اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَى» «دشمنیِ قومی شما را به ترک عدالت نکشاند؛ عدالت ورزید که به تقوا نزدیکتر است.» (مائده/8)
اگر حج، بزرگترین اجتماع توحیدی مسلمانان است، عید قربان نیز باید نماد عبور از تفرقه و بازگشت به امتِ اخلاقی باشد؛ امتی که دردِ انسان را، فارغ از قومیت، مذهب و زبان، دردِ خویش میداند. پیامبر اکرم(ص) در خطبه حجةالوداع فرمودند: «أَلَا لَا فَضْلَ لِعَرَبِیٍّ عَلَى عَجَمِیٍّ وَلَا لِعَجَمِیٍّ عَلَى عَرَبِیٍّ إِلَّا بِالتَّقْوَى» «هیچ عربی بر عجم و هیچ عجمی بر عرب برتری ندارد، مگر به تقوا.»
امروز پرسش بنیادین آن است که ما چه چیزی را قربانی میکنیم؟ آیا تنها به ظواهر آیینی بسنده کردهایم، یا آمادهایم تعصبات فرقهای، خشونتهای گفتاری و رفتاری، منفعتطلبیها و خودخواهیهای فردی و جمعی را نیز در راه حقیقت و عدالت قربانی کنیم؟
امیرالمؤمنین علی(ع) میفرمایند: «مَنْ لَمْ یَذْبَحِ الْهَوَى لَمْ یَصْعَدْ إِلَى التُّقَى» «آنکس که هوای نفس خویش را قربانی نکند، به قله تقوا نخواهد رسید.»
عید قربان، جشن خون نیست؛ جشنِ رهایی انسان از اسارت نفس و بازگشت به فطرت الهی است. قرآن کریم میفرماید: «فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّینِ حَنِیفًا فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِی فَطَرَ النَّاسَ عَلَیْهَا» «پس روی خویش را خالصانه متوجه دین کن؛ همان فطرت الهی که مردم را بر آن آفریده است.» (روم/30)
ابراهیم(ع) به بشریت آموخت که ایمانِ اصیل، نه با تحمیل و خشونت، بلکه با تسلیم در برابر حقیقت، رحمت نسبت به انسان و آمادگی برای اصلاحِ خویشتن معنا مییابد.
عید قربان بر همه مسلمانان و همه جویندگان حقیقت مبارک باد؛ باشد که این عید، سرآغازِ قربانیکردنِ کینهها، خودخواهیها و شکافها، و آغازی نو برای احیای اخلاق، عقلانیت، عدالت و همزیستی در جهان اسلام باشد.
یادداشت از: حجتالاسلام بهمن اکبری، استاد حوزه و دانشگاه
انتهای پیام/