آخرین خبرهای تسنیم

به گزارش خبرگزاری تسنیم از قم، بر پایه پژوهش‌های ژرف تاریخی انجام شده در تحولات و تطورات فقه اسلامی در نیمه دوم سده اول و نیمه اول سده دوم هجری, تقلیل دادن نقش امام باقر علیه السلام (57ـ114ق) به پایه گذار یک مکتب فقهی خاص، نگاهی سطحی است که عمق جریان سازی ایشان را در یکی از حساس ترین دوره های تاریخ فقه اسلامی نادیده می گیرد.

این دوره، مقطع گذار از حاکمیت اموی به عباسی و اوج منازعات سیاسی بود؛ فضایی که در آن خفقان شدید، کنترل بر جریان های علمی مستقل و استفاده ابزاری از حدیث و فقه برای توجیه قدرت، شرایط را برای هرگونه فعالیت علمی مستقل دشوار کرده بود. در چنین فضایی، سخن گفتن از اصلاح فهم دین و بازگشت به شریعت اصیل، اقدامی عمیقا سیاسی و پرهزینه محسوب می شد.

از این رو، باید امام باقر (ع) را نقطه عطف تاریخ اندیشه اسلامی دانست که دانش شریعت را از مرحله حفظ و صیانت از میراث گذشتگان، به مرحله پویای نظام مندسازی و توسعه علمی رساند. این تحول بزرگ نه برآمده از رای گرایی فقیهان عقل گرا و نه متکی بر مجموعه های مشکوک راویان، بلکه بر پایه نصوص فقه علوی (ع) شکل گرفت که منحصراً در اختیار ایشان بود؛ فقهی که بنیادهای آن در سنت نبوی و شریعت قرآنی ریشه داشت.

زمینه تاریخی: فقه شیعه پیش از عصر امام باقر(ع)

پیش از دوران امامت امام باقر (ع)، فقه شیعه در فضای سیاسی بسیار بسته ای رشد می کرد. منع رسمی تدوین حدیث و فضای امنیتی علیه علویان باعث شده بود که فعالیت های علمی امامان و یارانشان بیشتر به شکلی غیرعلنی و شبکه ای پیش برود که می توان آن را فقه در سایه نامید. با این حال، این فقه فاقد انسجام نبود و در قالب سازوکارهایی نظیر ارتباطات شبکه ای با امام، میراث مکتوب دست نوشته های امامان پیشین، اجتهاد اصولی بر پایه قواعد کلی و تعامل علمی در شرایط اضطرار، حفاظت می شد. رسالت امامان پیش از ایشان، صیانت از این پیکره دانشی در برابر طوفان سرکوب ها بود.

عصر امام باقر (ع): گذار از صیانت به نظام مندسازی

در عصر امام باقر (ع) به ویژه اواخر حیات مبارک ایشان، با تغییرات ساختار قدرت، روزنه ای برای فعالیت های علمی گشوده شد. امام (ع) با درک درست این فرصت، رویکردی متمایز اتخاذ کرد که سه ویژگی اصلی داشت:

1. آموزش سازمان یافته: امام (ع) ارتباط با شیعیان را از پاسخ گویی به پرسش های پراکنده، به تشکیل حلقه های درس و تربیت شاگردان متخصص ارتقا داد تا فقه به مرحله تولید منسجم دانش برسد.

2. سامان دهی میراث: ایشان با بازخوانی و تنظیم روایت ها و اصولی که از امامان پیشین به یادگار مانده بود، این دانش را در قالب یک دستگاه علمی منظم عرضه کرد.

3. تعریف هویت مستقل: در فضایی که مکاتب فقهی دیگر در حال شکل گیری بودند، امام (ع) با تکیه بر سنت نبوی از طریق اهل بیت (ع) و پرهیز از رای و قیاس، هویتی مستقل برای فقه امامیه ترسیم کرد.

دستاوردهای فقهی امام باقر (ع)

اقدام امام باقر (ع) در سازمان دهی به آموزش فقه، زمینه ساز تحولاتی بنیادین شد که آثار آن در دوره های بعد به خوبی دیده شد:

1. پرورش فقیهان  تراز اول: تربیت شاگردانی که در نقل روایت و قدرت استنباط سرآمد بودند، پایه های نهاد فقاهت را بنا نهاد.

2. بسترسازی برای شکوفایی بعدی: نظام آموزشی ایشان، بستر لازم را برای گسترش عظیم فقه در دوران امام صادق (ع) فراهم کرد.

3. تثبیت مرجعیت علمی فقه امامیه: سامان دهی میراث، پیوند علمی میان امامان(ع) را چنان روشن کرد که در مباحثات علمی آن عصر، اصالت مکتب فقهی امامیه را تضمین می کرد.

در نتیجه با تکیه بر تحلیل‌های تاریخی، می‌توان امام باقر(ع) را معمار مرحله گذار فقه اسلامی دانست؛ از این رو باید در تاریخ نگاری فقه اسلامی, در تبیین نقش ایشان, بازنگری عمیق صورت پذیرد. سوگمندانه در این باره جای پژوهشهای عمیق و دقیق تاریخی خالی است تا نقش و جایگاه اصیل امام باقر(ع) را نشان دهد و مانع تحریف های برخی از جریانها در تقلیل جایگاه این شخصیت بی‌نظیر جهان اسلام گردد.

آن گونه که لالانی از خاورشناسان معاصر در پژوهش مهم خود درباره امام باقر علیه السلام به آن تصریح کرده است (https://eitaa.com/OstadRad/3486). شخصیتی که فقه شیعه را از شبکه ای نیمه پنهان به یک نظام دانشی رسمی تبدیل کرد. ایشان بدون قطع پیوند با گذشته، با اتکا بر علم مقام امامت، راه را برای تثبیت جایگاه فقهی امامیه در جغرافیای علمی جهان اسلام هموار ساخت.

انتهای پیام/