آخرین خبرهای تسنیم

به گزارش خبرنگار فرهنگی خبرگزاری تسنیم ، از جمله ویژگی‌های برجستۀ دوران ناتمام ریاست شهید جمهور، حرکت و عزم ایشان به سوی دولت اسلامی برای تحقق عدالت اجتماعی است. هر چند که سخن در بحث از عدالت اجتماعی و همچنین خدمات ایشان فراوان است؛ اما نکته قابل ذکر در این مختصر آن است که رفتار دولت در قبال مردم، نزدیک به ایدئال دولت اسلامی است.

سخن را می‌توان این گونه آغاز کرد که با توجه به معنای لغوی که از عدالت تعریف شده -یعنی قرار دادن هر چیز در جای خودش- این بحث مطرح می‌شود که جایگاه دولت در نظام اسلامی، بر طبق اصل عدالت کجاست؟

اصلی که بر اساس اندیشۀ اسلامی، می‌توان آن را تبیین کرد، این است که نظام اسلامی به شکل عام و دولت اسلامی به شکل خاص، ذیل نظام ربوبی الهی و با عنایت به آن تعریف می‌شود -آنچنان که اصل ولایت فقیه در ذیل ولایت عامه الاهی و در نسبت با آن تعریف می‌شود- بنابراین در تحقق  نظام و دولت اسلامی، باید الگوی الاهی را مد نظر قرارداد و آن را پیاده کرد. بر طبق اصل مذکور، بیان می‌شود  از آنجا که در ربوبیت الاهی، رحمت جایگاه بنیادین و اصلی را دارد، بنابراین یکی از الزامات اصلی نظام اسلامی، رفتار رحمت گونۀ دولت با مردم است. به عبارتی دیگر، رفتار اولی و اصلی دولت با مردم باید «تعامل بر اساس صفت رحمت» باشد.

رحمت را می‌توان به عطای غیر استحقاقی تعریف کرد که زمینه رشد و شکوفایی دیگران را فراهم می‌کند. این صفت در میان سایر صفات و کمالات الاهی نقش اصلی دارد و بنیاد و پایه‌ای برای سایر اوصاف خداوند محسوب می‌شود: « کَتَب‌َ رَبُّکُم‌ عَلی‌ نَفسِه‌ِ الرَّحمَه» (انعام/54) و در عین حال، شامل هر چیزی می‌شود: «وَ رَحْمَتِی وَسِعَتْ کُلَّ شَیْ‌ءٍ » (اعراف/156). توضیح بیشتر آن که اولین صفتی که از خداوند متعال در نسبت با مخلوقات محقق می‌شود؛ رحمت است. خداوند متعال، از روی رحمت، مخلوقات را خلق می‌کند، شرایط را برای هر کدام مهیا می‌کند و به آنها ابزار و امکان ادامه حیات و رشد می‌دهد و در این بستر از رحمت، سایر صفات دیگر، مانند هدایت، عدالت، فضل محقق می‌شود.

تطبیق الگوی فوق، در چارچوب نظام اسلامی به این شکل است که در چارچوب نظام اسلامی هر شهروند و فرد از جامعۀ اسلامی باید بهره‌مند از برخی از امکانات اصلی و ضروری باشد. این امکانات به گونه‌ای است که اولا عدم تأمین آنها، موجب مختل شدن زندگی عادی افراد می‌شود و ثانیا زمینه را برای رشد و شکوفایی استعدادها و توانایی‌های افراد فراهم می‌کند. این طیف از امکانات، شامل طیف وسیعی از نیازهای ضروری مادی، کالاهای اساسی، مسکن، آموزش، خدمات درمانی می‌شود که در قانون اساسی به آن اشاره شده و هر فردی ابتدائا و فارغ از هر امر دیگری و به عنوان فردی از جامعه اسلامی برخوردار از حقوقی اولیه است.

در نظام اسلامی، تأمین نیازهای فوق به شکل عمده بر عهده دولت است؛ اما نکته مورد تأکید، آن است که تأمین این نیازها باید بر اساس اصل رحمت و در چارچوب آن باشد. دلیل این امر، آنچنان که بیان شد از نگاه اندیشۀ الاهی و اسلامی، ابتدائا آنچه که هر فرد از جامعه اسلامی را شامل می‌شود، صفت رحمت است و دولت، نقش اصلی در بسط این رحمت دارد؛ زیرا که تحقق جامعۀ اسلامی بدون آن امکان‌پذیر نیست و البته از جهتی دیگر، عدالت اجتماعی نیز در بستر این رفتار رحمت‌گونه با مردم، شکل می‌گیرد.

بنابراین دولت اسلامی موظف است که در تأمین امکانات اولیه، نیازهای اساسی و حقوق اولیه بکوشد تا ابتدائا بتواند فرد جامعۀ اسلامی را به شکل مطلوب محقق کند. تحقق امر فوق در چارچوب اصل رحمت، به این شکل است که اولا به شکل غالب، دولت نباید مستقیما هزینه تمام و کمال این خدمات و امکانات را از مردم بگیرد؛ زیرا که زندگی ابتدائی و اولیه افراد جامعه را به مخاطره می‌اندازد و ثانیا آنچنان که بیان شد تأمین این نیازها، باید همراه با رشد دادن و شکوفا کردن استعدادها و توانایی‌های مختلف افراد جامعۀ باشد و لذا به معنای دولتی کردن همه چیز و سلب اختیار از مردم نیست. بنابراین در این نگاه دولت، نه رقیب مردم و نه بیگانه از مردم است؛ نه مردم را در تأمین نیازهای اولیه و ابتدائی به امان بازار آزاد می‌سپرد تا سرمایه‌دار آنها را غارت کند و نه همچون حیوان درنده‌ای در کمین آنها. آنچنان که در توصیه جامع امیرالمومنین (ع) به مالک اشتر چنین آمده است:

«وَ أَشْعِرْ قَلْبَکَ الرَّحْمَةَ لِلرَّعِیَّةِ وَ الْمَحَبَّة لَهُمْ وَ اللُّطْفَ بِالْإِحْسَانِ إِلَیْهِمْ وَ لَا تَکُونَنَّ عَلَیْهِمْ سَبُعاً ضَارِیاً تَغْتَنِمُ أَکْلَهُم.

رحمت به رعیت و دوست داشتن آنها و لطف در حق ایشان را شعار دل خود ساز و چونان حیوانى درنده مباش که خوردنشان را غنیمت شمارى»‏

با نگاهی به دولت‌های مختلفی که پس از انقلاب اسلامی سرکار آمده، این امر مشخص می‌شود که گاه دولتهای پیش از شهید جمهور، به دلایل گوناگونی، از جایگاه دولت اسلامی فاصله گرفتند و از انجام اصل فوق، شانه خالی کردند و البته بالتبع، این امر، موجب افزایش بی‌عدالتی و نارضایتی در میان عموم مردم شد. اما اقدام ارزشمند شهید جمهور، در این بین، توجه به اصل مذکور و برخورد رحمت‌گونۀ ایشان با مردم و گسترش دادن چتر حمایتی دولت بر مردم در تامین نیازها، امکانات و حقوق اولیه مردم در دوره خدمت هزار روزه‌شان ستودنی است و از همین رو، دولت ایشان را می‌توان دولتی نزدیک به دولت اسلامی دانست.