این اواخر به تکرار میپرسیدند «آیا مردم ما را میشناسند؟». وقتی میگفتم بله، خیلیها شما را میشناسند، میگفتند: «خودم را نمیگویم. مقصودم این است که آیا جامعه نوعِ ما را میشناسد؟
اطرافیان را نمیگویم، مقصودم مردم هستند؟» و با شوخطبعی و تأکید روی تکتک واژهها میگفتند «آیا مردم میدانند منِ نوعی بلانسبت شما چه غلطی میکنم؟». سری تکان میدادم و منمنکنان میگفتم: خُب، بله... . سرشان را پایین میانداختند و زیرلبی میگفتند: فهمیدم. فردا ۴۰ روز از درگذشت مهندس محسن خلیلیعراقی میگذرد. 17 مهرماه بود که این انسان اخلاقگرا و کارآفرین برجسته تشکلگرا، چشم از جهان فروبست. بزرگمردی که همه عمر دغدغه مردم و میهن را داشت و هر آنچه داشت در این راه گذاشت. سؤال او اما به وسعت تاریخ معاصر این سرزمین است که آیا افراد غیرصنعتگر و مردم عادی میفهمند که «نوعِ» او یعنی صنعتگران و کارآفرینان چه کرده و میکنند؟ بزرگترین زخم و دردی که در تمام عمر محسن خلیلی را عذاب میداد، آن لحظاتی بود بهخصوص در اوایل انقلاب که صنعتگران و صاحبان بنگاههای صنعتی را «زالوصفت»، «استثمارگر» و... لقب داده بودند (و هنوز هم گاهی متأسفانه میدهند) و دلش هیچگاه با افراد و جریانهای فکریای که فعالان اقتصادی و صنعتی را بدون جداکردن سره از ناسره، یکسره متهم به سوداگری و ضدیت با مردم، میهن و... میکردند، صاف نشد؛ هرچند این ضدیت را ناشی از جهل و ناآگاهی این افراد و جریانها از پیچیدگیهای کار و تولید اقتصادی و صنعتی میدانست. این رفتار و گفتار ناپسند البته در مورد خود او بشخصه کمتر صدق میکرد و عمدتا عزیز و گرامی داشته میشد؛ چنانکه حتی در کوران انقلاب و در روزهایی که در بعضی از کارخانهها، جایگاهِ دار برپا شده و در مواردی مدیر کارخانه را سوار فرغون کرده و دور کارخانه چرخانده یا بر سر کوره مذاب برده و به زور چک افزایش حقوق از آنها گرفتند (تجارت فردا، شماره 93)، او را دوست میداشتند.
بهطوری که در یکی از روزهای سرد سال 1358 وقتی «به محسن خلیلی خبر میدهند 500، 600 کارگر در کارخانه سهراه آذری دست به تجمع زده و درها را از داخل قفل کردهاند و هیچ مدیری را راه نمیدهند، او از دیوار کارخانه بالا میرود و به تحصنکنندگان میگوید اگر فکر میکنید کارخانه برای شماست، من همین الان میروم و کلیدها را به بنیصدر (رئیسجمهور وقت) میدهم تا اموال را بین شما تقسیم کنند. ولی دوستان، شما نمیتوانید اینجا را اداره کنید، اجازه بدهید درِ کارخانه را باز کنیم تا شما بتوانید کار کنید و هر ماه نان برای زن و بچههایتان ببرید. صدای همهمه کارگران چند لحظه قطع میشود و بعد همه فریاد میزنند: محسنخان خودتو میخوایم، محسنخان خودتو میخوایم». لحظهای که همواره از آن به عنوان بزرگترین پاداشش در زندگی یاد میکرد. پاداشی که البته به خاطر امنیت شغلی، امکانات رفاهی و از همه مهمتر حفظ کرامت انسانی کارگران، مستحق آن بود. حقی که البته از سوی جریانهای حاکم در روند انقلاب روا داشته نشد و حدود 250 بار به عناوین مختلف او را راهی دادگاه و دادسرا کرد. این پایمردیها و شایستگیها و خدمات کمنظیر تاریخی اما در روزهای درگذشت این ایراندوست تحولساز چندان قدر دانسته نشد. نه رسانه ملی (که البته جز این انتظاری از آن نمیشد داشت) و خبرگزاریها و رسانههای همگانی که با پول مردم اداره میشوند، قدر او را به جا آوردند و نه بسیاری از روزنامهها و رسانههای سیاسی و اجتماعی در سوگ این چهره برجسته اقتصاد ملی، خبر و گزارشی درخور او منتشر کردند که وااسفا! شاید بهجز یک روزنامه اقتصادی (دنیای اقتصاد) و نشریه اتاق بازرگانی تهران (آیندهنگر) که فقدان این بزرگمرد را برجسته و به شرح و تبیین شخصیت او پرداختند و البته روزنامه شرق که امکان انتشار دو، سه یادداشت نگارنده را به عنوان شاگرد کوچک ایشان فراهم کرد که همینجا باید از همه آنها بسیار سپاسگزاری کرد، بر سایر رسانهها عمدتا سایه سکوت حاکم بود. چرا؟ این رخداد و رفتار تأسفآور از مشکلی اساسی در جامعه روشنفکری و نخبگانی پرده برمیدارد و آن گسست عرصه سیاست و امر اجتماعی با امر تولید و صنعت است. گسستی که اگر فهم و رفع نشود، بعید است هیچگاه آرزوی «صنعتیشدن» که ضرورت حیاتی این ملک و میهن است، با وجود گذشت چندین دهه از آغاز این جریان، محقق شود؛ چراکه «صنعتیشدن»، یک جریان و فراگرد اجتماعی عمیق و همهگیر است که بسیاری از بنیانهای جامعه را دگرگون و ذهنیت و فرهنگ تازهای میسازد؛ بنابراین، زمانی در جامعه رشد میکند که زمینههای لازم فکری و فرهنگی در آن جامعه به وجود آمده باشد. بدون این زمینهها و بدون کوشش برای ایجاد بستر فکری و فرهنگی و فقط با واردکردن و نصب ماشینآلات و کارخانهها، صنعتیشدن جامعه ممکن نمیشود. در واقع صنعت یک پدیده اجتماعی است و همکاری طبقات مختلف جامعه را میطلبد و بدون مشارکت همگانی، امر توسعه صنعتی محقق نمیشود. حقیقتی که محسن خلیلی با تجربه زیسته خود و ازجمله لحظه مشاهده غارت خانه دکتر مصدق در 28 مرداد توسط مردم و اینکه «با مردم گرسنه و دچار فقر فرهنگی و غیرمتشکل و پراکنده نمیتوان جریانی پایدار برای توسعه و پیشرفت کشور شکل داد و کشور را ساخت» درک کرد و با ایجاد انواع تشکلها به دنبال رفع این معضل و شکاف تاریخی بود. حقایقی که نه حکومتها در طی دههها که از تاریخ صنعتیشدن کشور میگذرد، آن را درک و فهم کردهاند و نه متأسفانه روشنفکران و جریانهای سیاسی که ظاهرا در پی پیشرفت و توسعه جامعه و عدالت اجتماعیاند اما از ضرورت تولید ثروت از مسیر پیچیده توسعه صنعتی غافل هستند که عاملی کلیدی برای ارتقای بهرهوری دیگر بخشهای اقتصادی و افزایش درآمد ملی، ایجاد اشتغال پایدار و توسعه مناسبات اجتماعی محسوب میشود و دل در گرو راهحلهای آسان توزیع درآمدهای حاصل از فروش منابع معدنی و طبیعی خام و کمتر فراوریشده دارند. چنانکه در دهه 40 و اوایل دهه 50 خورشیدی نیز چنین بود. بهطوری که از یک سو رشدهای بالای اقتصادی (حدود 12 درصد) و ایجاد قطبهای صنعتی و نهادهای توسعهای را در نقاط مختلف کشور شاهد بودیم و از سوی دیگر، درست در همان دوران با ظهور سازمانهای چریکی و انقلابی و رونق ادبیات انقلابی و... مواجه هستیم. به عبارتی صنعت و توسعه صنعتی راه و مسیر خود را میرود و سیاست و اجتماع مسیری دیگر را. اینکه چرا فعالان سیاسی آن تحولات اقتصادی و صنعتی را نمیدیدند و آن نخبگان فرهنگی و ادبی که مهمترین آثار ادبی شاید تاریخ معاصر ایران را در حوزههای مختلف رمان، داستان، شعر، نمایشنامه، فیلم و... خلق کردند، چنان تلخ و سیاه میاندیشیدند، پرسشی اساسی است.
پاسخ شاید آن باشد که آن رفتار متناقض با امر توسعه صنعتی در آن دوران که هنوز نیز تداوم دارد و سکوت جریانهای فکری و رسانهای سیاسی و اجتماعی به درگذشت پدیدهای به نام مهندس محسن خلیلیعراقی که به اذعان شاخصترین صنعتگران و فعالان اقتصادی امروز کشورمان، شناسنامه صنعت معاصر ایران بود (آیندهنگر، آبان 1405) را بتوان از یک جنس دانست و اینکه هنوز ضرورت و هنر ساختن و تولیدکردن خلاقانه که عالیترین شکل آن تولید صنعتی است و پایه آن پذیرش تکثر و تنوع و سازش و همکاری و نه تضاد و دشمنی است، درونی جامعه ایرانی (دولت-ملت) نشده است.
آیا گرامیداشت یاد آن صنعتگر و کارآفرین برجسته اخلاقگرای میهندوست میتواند «تلنگری» باشد به حافظه و خرد جمعی ایرانیان در این روزهای سخت جنگ و ستیز برای ساختن ایرانی متحد، منسجم، خلاق، آزاد و صلحطلب. اگر چنین شود، پیرمرد (محسنخان) پاسخش به آن دغدغه اواخر عمر را خواهد گرفت: بله مردم، مردم عادی، «نوعِ شما» را میشناسند و زحمات و خدماتتان را برای ایجاد ایرانی سربلند و ثروتمند چه بسیار قدر میدانند. امید که چنین شود.
