به گزارش گروه رسانه‌ای شرق،

مریم مجد، کیوریتور و مدیر هنری، از هم‌بنیان‌گذاران تیرآرت و مدیر اجرایی و هنری این رویداد بوده است. راه‌اندازی بخش بین‌الملل و مدیریت هنری گالری اثر، تدریس در دانشگاه هنر تهران و کیوریتوری نمایشگاه‌های متعدد نیز در کارنامهٔ او دیده می‌شود. او بنیان‌گذار و مدیر «پروژه‌های هنری مریم مجد» است؛ مجموعه‌ای پژوهش‌محور که در حوزهٔ کیوریتوری، آرشیو و مدیریت پروژه‌ها و مجموعه‌های هنری فعالیت می‌کند.

گفت‌وگو با مجد از این جهت ضرورت دارد که او مسائل برگزاری فر را هم از موضع گالری‌دار و هم از جایگاه مدیر برگزارکننده تجربه کرده است. در میدان هنر ایران، پرسش از آرت‌فر به تعداد غرفه‌ها و میزان فروش محدود نمی‌ماند: نهاد برگزارکننده چگونه باید شکل بگیرد، چه کسانی صلاحیت انتخاب گالری‌ها را دارند و اعتماد میان مشارکت‌کنندگان از چه راهی ساخته می‌شود؟ امکان حضور گالری‌های تازه‌کار، وجه دیگری از مسئلهٔ دسترسی به بازار است. مسئله همچنین این است که تجربه‌های پیشین چگونه به دانش مشترک تبدیل شوند و رویداد تازه از کدام نقطه ادامه پیدا کند. در این گفت‌وگو، از تجربهٔ تیرآرت به استقلال نهادی، معیارهای پذیرش و ارزیابی نتیجهٔ یک فر می‌رسیم. مجد ضمن تأکید بر تداوم نیاز به آرت‌فر، میان موفقیت یک رویداد و کارایی آن برای جامعهٔ هنری تفاوت می‌گذارد.

 

 آرت‌فر، در پاسخ به کدام مشکل یا پرسش در میدان هنر شکل میگیرد و تجربه شما در اجرای تیرآرت تا چه اندازه به آن پاسخ داد؟

آرت‌فر یکی از زیرساخت‌های مهم اکوسیستم هنر معاصر است که نقش اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی وسیعی در عرصه هنر ایفا می‌کند. ضرورت وجود آرت‌فر، ضرورت وجود بستری برای شکل‌گیری و تقویت ارتباط میان اجزای مختلف صحنه هنر است و نه صرفا یک رویداد شهری. با برگزاری آرت‌فر با تعریف مشخص و استاندارد درست، بستری ایجاد می‌شود که بازار و اقتصاد هنر را تحت تاثیر مستقیم و فزاینده قرار می‌دهد، فضایی برای ملاقات و تعامل میان بازیگران مختلف هنر ایجاد می‌کند که در اثر آن شبکه‌ی ارتباطی نقش‌آفرینان این حوزه گسترش می‌یابد، و هویت و اعتبار عرصه‌ی هنر تعریف و بازتعریف می‌شو‌د. همچنین، مبتنی بر رویکرد کیوریتوریال هر آرت‌فر، این رویدادها می‌توانند بطور بالقوه بسترهایی برای معرفی هنرمندان جوان یا نوظهور فراهم آورند، فرصت گفت­و­گو و طرح موضوعات مرتبط تخصصی ایجاد کنند و در عین تقویت بازار هنر، نقش مهمی در افزایش آگاهی فرهنگی ایفا کنند.

تجربه­ی تیرآرت در حیات سه ساله­ خود، تجربه­ای مؤثر بود. برگزاری دو آرت­فر فیزیکی و یک هفته­ی هنر پیش از همه­گیری کووید-۱۹، و برگزاری یک آرت­فر آنلاین و دو فعالیت متمرکز بخش مشاوره (ادوایزری) در ادامه­ی رویکرد آرت­فر با همکاری و مشارکت بسیاری از همکاران گالری­دار پس از همه­گیری، زمینه­ها و زیرساخت­هایی را ایجاد کرد که نه تنها پاسخگوی بخشی از نیازهای جامعه­­ی هنری زمانه­ی خود بود، بلکه اهداف اولیه­ی برپاییش را نیز برآورده کرد. بر این باورم که امروز، از این راه پیموده بهتر می­شد و می­شود بهره­ گرفت.  

 در فرهای خارج از ایران که از نزدیک دیده‌اید، کدام استاندارد اجرایی برای شما جلب توجه کرد و اجرای آن در ایران چه پیش‌نیازی دارد؟

«استاندارد اجرایی» را می­توان معطوف به دو مقوله­ی جدا از هم کرد: ۱)رویکرد کیوریتوریال هر آرت­فر و مأموریتی که برای خود تعریف کرده است و ۲)کیفیت اجرایی برگزاری هر آرت­فر.

در مورد بخش اول یا همان رویکرد کیوریتوریال و مأموریت تعریف­شده­ی هر آرت­فر که نقطه­ی تمایز آرت­فرها از یک­دیگر است، به نظر نمی­رسد در کشور ما هنوز رویکرد­های متفاوت تحول­گرایانه­ای مبتنی بر نیازهای موجود تعریف شده باشد. و صدالبته که زیرساخت­های لازم مالی و اجرایی هم برای برگزاری اندک است. از قوانین گمرکی مرتبط با ورود و خروج آثار هنری گرفته، تا عدم وجود ساز و کار مناسب برای بیمه­ی آثار، هم داخل کشور و هم در سطح بین­المللی، و بسیاری مسایل دیگر که از حوصله­ی این گفت­و­گو خارج است. ما همچنان در مراحل ابتدایی «تشخیص نیاز» به سر می­بریم بدون آن­که از مسیر پیموده شده و تجربیات به­دست آمده بیاموزیم و قدم­های بعدی را بالاتر از استاندارد ایجاد شده برداریم. به این ترتیب الگوی قیاسی طرح شده در پرسش شما، چندان مرتبط با واقعیات موجود در ایران به نظر نمی­رسد.

اما در بخش دوم یا استاندارد برگزاری اجرایی، نقش­آفرینانی هستند که از وسعت دید، توان اجرایی، و دقت و سلیقه­ی لازم برای برگزاری چنین رویدادهای هدف­مند و تخصصی در سطح جهانی برخوردارند. پیش­نیاز مورد نیاز برای به­کار گرفتن آ­ن­ها، درایت برگزار کنندگان در تشخیص اهداف مورد نظر، و محور قرار دادن نگاه و رویکرد تخصصی این افراد، وسعت دیدشان و قدرت عمل اجراییشان است. صدالبته که تامین سرمایه­ی مالی مورد نظر جهت بهره­مندی از وقت و تخصص ایشان هم از ضرورت­های بنیادین است.

در انتخاب اولیهٔ گالری‌های تیرآرت، تجربهٔ حضور در رویدادهای مشابه اهمیت داشت؛ امروز برای ورود گالری‌های تازه‌کار یا خارج از تهران به یک فر، چه مسیری پیشنهاد می‌کنید؟

نهاد یا سازمان برگزارکننده­ی آرت­فر مطلقا نباید دولتی، نیمه­دولتی یا مرتبط به هر نوعی از انجمن­های صنفی باشد، و در نتیجه در قید و بند باید­ها و نباید­های منصوب.

اگر منظور ورود گالری­های تازه­کار یا خارج از تهران به آرت­فرهای داخلی است، بهترین مسیر پیشنهادی از نظر من، ارائه­ی پروپوزال از سوی داوطلبان شرکت در آرت­فر، در قالب و شکل استاندارد، به هیئت انتخابی متخصص منتصب شده توسط نهاد خصوصی برگزارکننده است. بهترین حالت این است که هیئت انتخاب، متشکل از فعالان با­تجربه و خوش­نام و حرفه­ای این حوزه باشد که اعضای آن بتوانند عادلانه، با نگاه زیباشناسانه و جهان­شمولشان پروپوزال­های دریافت شده را بررسی کنند. بسیار مهم است که در نظر داشته باشیم پیش­نیاز این بررسی، یا به عبارت بهتر شرط لازم آن در درجه­ی نخست، دانش و تخصص شرکت­کنندگان بالقوه در تهیه و تنظیم این پروپوزال­ها است.

ترکیب متنوعی از نقش­آفرینان کلیدی عرصه­­ی تجسمی اعم از کیوریتور(ها)، مجموعه­داران با سابقه، مدیر(ان) فعال و پرسابقه­ی فرهنگی-هنری بخش خصوصی، هنرمند(ان)، منتقد(ان) حرفه­ای و گالری­دارانی که خود قرار نیست در رویداد شرکت کنند می­توانند گزینه­های مناسبی برای تشکیل چنین هیئت­های انتخابی باشند.

 وقتی برگزارکننده خود گالری‌دار است، چه سازوکاری می‌تواند انتخاب مشارکت‌کنندگان و تخصیص غرفه‌ها را شفاف و قابل‌اعتماد کند؟

در تاریخ بازار هنر معاصر، تعدادی از مهم‌ترین آرت‌فرهای جهان توسط گالری‌داران و دلالان حرفه‌ای آثار هنری تأسیس شده­اند. چند مثال می­­آورم. اولین آرت­فر، آرت کُلُن است که در سال ۱۹۶۷ در شهر کلن آلمان تاسیس شد، و بعد آرت بازل سوییس که در سال ۱۹۷۰ در شهر بازل تاسیس شد، و تِفاف که در سال ۱۹۸۸ در هلند افتتاح شد، و وُلتا درسال  ۲۰۰۵ و...

این پرسش فرصت خوبی فراهم می­آورد تا درباره­ی گالری­دار بودن برگزارکنند(گان) نکته­ای را بگویم چون همین موضوع از بیشترین انتقاداتی بود که در زمان حیات تیر­آرت به نهاد ما وارد می­شد و آن این­که بیشترین نیاز به وجود آرت­فر را صاحبان تجارت هنر که همان گالری­داران هستند حس می­کنند بنابراین خیلی طبیعی است که بیش از دیگران هم به دنبال فراهم آوردن چنین ساختار یا بازاری باشند. اما این­که آرت‌فرهایی که بنیانگذارانشان خود گالری­دار بودند چگونه عمل کردند تا اعتماد گالری‌داران دیگر را جلب کنند، بحث جالبی است. هر یک از این نهادها، روش­ متفاوتی را برگزیدند و برخی ترکیبی از یک یا دو روش که همین­جا  به تعدادی از آن­ها اشاره می­کنم.

یکی از این ابتکار عمل­ها، مشارکت دادن گالری‌داران در تصمیم‌گیری بود. در این مدل گالری‌داران صرفاً مشتری یا اجاره‌کنندهٔ غرفه تلقی نمی‌شدند، بلکه در مدیریت و تصمیم‌گیری‌های مربوط به آرت‌فر نقش داشتند. به عبارت دیگر، گالری‌داران در تعیین استانداردهای حرفه‌ای مشارکت داشتند و انتخاب شرکت‌کنندگان بر اساس ارزیابی همکاران انجام می‌شد و به این ترتیب تصمیم‌گیری دربارهٔ کیفیت و اعتبار آرت‌فر هم از انحصار برگزارکننده خارج می‌شد. مدل دیگر، غیرانتفاعی بودن و بازگشت منافع به مجموعه بود. به این معنی که بنیان‌گذاران آن از ابتدا تصمیم می­گرفتند ساختاری غیرانتفاعی ایجاد کنند؛ به این شکل که سود حاصل از برگزاری آرت‌فر به جای توزیع میان مالکان خصوصی، مجدداً برای توسعهٔ آرت‌فر، بهبود کیفیت و برنامه‌های فرهنگی آن سرمایه‌گذاری شود. که این مدل سه پیام مهم برای شرکت‌کنندگان داشت: ۱- هدف اصلی برگزارکننده صرفاً کسب سود از اجارهٔ غرفه‌ها نیست، ۲- موفقیت اقتصادی آرت‌فر با موفقیت گالری‌های شرکت‌کننده ارتباط دارد و ۳- منابع مالی می‌توانند صرف ارتقای اعتبار و استانداردهای حرفه‌ای نمایشگاه شوند. کار بسیار بسیار مهم دیگر، ایجاد نظام مستقل ارزیابی و انتخاب بود، چون یکی از مهم‌ترین دلایل بروز تضاد منافع در آرت‌فرها، انتخاب شرکت‌کنندگان است. اگر برگزارکننده بتواند بدون معیار مشخص و بدون نظارت مستقل، گالری‌ها را انتخاب کند، احتمال شکل‌گیری روابط شخصی، تبعیض و ترجیح منافع اقتصادی کوتاه‌مدت افزایش پیدا می‌کند. به این دلیل آن­ها به عنوان راه حل، نظام کمیتهٔ انتخاب را برگزیدند. در این مدل، کمیته‌های انتخاب از گالری‌داران شناخته‌شده تشکیل می‌شدند و سابقهٔ حضور در دوره‌های قبلی، حق دائمی برای حضور ایجاد نمی‌کرد و کیفیت آثار، نحوهٔ ارائه و انسجام برنامهٔ همه گالری­ها باید بطور یکسان مورد بررسی قرار می‌گرفت.  و این­ها تنها چند نمونه از راه حل­های اتخاذ شده است.

اما در همه­ی مدل­ها، آنچه بیشترین تاثیرگذاری را بر تفاهم میان بنیان­گذاران و شرکت­کنندگان و عدم ایجاد شرایطی که در آن تضاد منافع ایجاد شود داشت، شفافیت و صداقت برگزارکنندگان و نادیده گرفته نشدن تلاششان توسط دیگران، و عدم وجود سوءظن اولیه پیش از وقوع جرم (!) نسبت به منفعت­طلبی و سودجویی و فرصت­طلبی آن­ها بود.

بر اساس تجربهٔ شما، هزینه‌های یک فر ایرانی چگونه باید تأمین و تقسیم شود تا مشارکت برای گالری‌های کوچک هم توجیه اقتصادی داشته باشد؟

برگزاری آرت­فر، بویژه در استاندارد بالا قطعا به حامیان مالی بسیار بزرگ معتبر نیاز دارد. اما اشتباه نکنیم: شرکت در آرت­فر برای گالری­های کوچک، یا بهتر بگویم تازه­کار، لزوما نباید توجیه اقتصادی داشته باشد! شرکت در آرت­فرهای معتبر برای این دسته از گالری­ها نوعی سرمایه­گذاری است چون بهترین مکان برای گسترش شبکه­ی ارتباطی­شان و دیده شدنشان در سطحی وسیع و در کنار گالری­های پر سابقه و بزرگ­تر است. این حضور در واقع مانند عامل کسب رتبه برای گالری­های تازه­کار نیز عمل می­کند.

در مسیر سالیان طولانی فعالیت حرفه­ای، بسیاری از ما برای حضور در آرت­فرهای بین­المللی بهای زیادی پرداخته­ایم که لزوما توجیه اقتصادی نداشته­اند و هدف علاوه بر فروش، بیشتر دیده شدن، گسترش شبکه ارتباطی و برقراری ارتباط حرفه­ای با موزه­ها، کیوریتورها و مجموعه­داران و منتقدان مهم هنری بوده است.

شش ماه پس از پایان یک فر، چه اطلاعاتی از گالری‌ها می‌خواهید تا دربارهٔ ادامه یا اصلاح فر در نظر بگیرید و در تصمیم‌گیری لحاظ کنید؟

متوجه منظورتان از تعیین تاریخی ۶ ماهه پس از پایان برگزاری آرت­فر نشدم. اما آن­چه همیشه پس از برگزاری رویدادی جمعی از جمله آرت­فر از اهمیت بسیار بالایی برخوردار است، فراهم آوردن فرصت گفت­وگو برای شنیدن بازخورد­های شرکت­کنندگان، و مطالعه­ی نقد­های حرفه­ای و تخصصی است که در برطرف کردن ایرادات، بهینه کردن تجربیات فردی و جمعی شرکت­کنندکان و مخاطبان و همچنین افزایش کیفیت برگزاری نقش بسیار مهمی ایفا می­کند.

همچنین، محاسبه­ی آمار فروش (بدون نیاز به جزئییات محرمانه­ی مربوط به روابط گالری­داران با خریدارانشان)، و تهیه­ی گزارش­های مالی و کیفی و آماری مرتبط (تعداد آثار به فروش رفته و اطلاعات دیگری از این قبیل) برای اطلاع­رسانی رسمی یا به اشتراک­گذاشتنشان با گالری­های شرکت­کننده نیازمند تبادل دقیق اطلاعات میان شرکت­کنندگان و برگزار­کنندگان است.

 آیا همان ضرورتی که آن روز در برگزاری تیرآرت دیدید و داشتید، امروز هم وجود دارد و فکر میکنید با توجه به مختصات امروز هنر، چه نکاتی می‌تواند ضرورت و موفقیت یک فر را تضمین کند؟

بله در نگاه من، متاسفانه همان ضرورت­ها و حتی ضرورت­هایی بیشتر در عرصه­ی تجسمی  همچنان باقی است.

و درباره­ی عوامل تضمین موفقیت و مهم­تر از موفقیت، «کارآیی» یک آرت­فر در بستر موجود، اجازه بدهید در فرصتی مقتضی به تفصیل صحبت کنیم. پاسخ این پرسش خود نیازمند فراهم آمدن یا به عبارت بهتر، فراهم آوردن بستر تحلیلی بینارشته­ای تخصصی است.

 

مشاهده خبر در سایت شرق