به گزارش گروه رسانهای شرق،
امیررضا انگجی: پیشرفت فناوری معمولا یکی از مهمترین عوامل افزایش بهرهوری، رشد اقتصادی و بهبود سطح زندگی در نظر گرفته میشود. بااینحال، افزایش بهرهوری الزاما به معنای افزایش متناسب دستمزدها یا بهبود شرایط اقتصادی تمام کارگران نیست. در بسیاری از اقتصادهای پیشرفته، بهویژه در بخش خدمات، بنگاهها توانستهاند با استفاده از فناوریهای جدید، سازماندهی مجدد فعالیتهای تولیدی، استانداردسازی وظایف و گسترش روشهای مدیریتی، میزان تولید بهازای هر کارگر را افزایش دهند؛ اما این تحول همیشه با رشد مشابهی در دستمزد نیروی کار همراه نبوده است. پرسش اصلی این است که چرا بخشی از منافع حاصل از پیشرفت فناوری به بنگاهها میرسد، درحالیکه کارگران لزوما سهم متناسبی از افزایش بهرهوری دریافت نمیکنند. مقاله «کالاییشدن نیروی کار» که امی ناکامورا، جون استاینسون و ماسائو فوکویی در آوریل ۲۰۲۶ منتشر کردند، برای پاسخ به این پرسش، سازوکاری را معرفی میکند که بر قابلیت جایگزینی کارگران متمرکز است. ایده اصلی مقاله که وامدار ایدههای کارل مارکس است، در این حقیقت نهفته است که فناوری فقط از طریق جایگزینکردن ماشین بهجای انسان بر بازار کار تأثیر نمیگذارد؛ فناوری همچنین میتواند ماهیت مشاغل را تغییر دهد، بهگونهای که انجام آنها به مهارت، تجربه و ویژگیهای اختصاصی افراد وابستگی کمتری پیدا کند. در چنین شرایطی، ممکن است تعداد مشاغل کاهش نیابد و حتی تولید و اشتغال افزایش پیدا کند، اما کارگران به نیروی کاری تبدیل شوند که جایگزینکردن آن آسانتر است. این تغییر میتواند قدرت چانهزنی نیروی کار را کاهش دهد و به بنگاهها امکان دهد دستمزدی پایینتر از ارزش تولیدی کارگر پرداخت کنند.
مارکس و یک ایده قدیمی
آدام اسمیت در «ثروت ملل» با مثال کارخانه سوزن نشان داد که تقسیم کار و سادهکردن وظایف در نتیجه توسعه فناوری، بهرهوری را چندینبرابر میکند. بیشتر اقتصاددانان بعد از او فقط به همین جنبه مثبت توجه کردهاند اما کارل مارکس و بعدها براورمن و مارگلین بر جنبه تاریک این ماجرا دست گذاشتند؛ «وقتی فرایند کار سادهسازی شود، هرکسی میتواند آن را انجام دهد و موقعیت کارگر ماهر در برابر رقبای فراوان تضعیف میشود». مقاله مورد بررسی، این ایده قدیمی را در قالب یک مدل ریاضی رسمی و شواهد آماری جدید از اقتصاد آمریکا تبیین و تأیید میکند. استدلال ساده است. اگر کاری چنان استاندارد شده باشد که هر کارگری بتواند آن را انجام دهد، کارفرما دیگر نگران از دست دادن کارگر فعلیاش نیست، چون بهراحتی کارگر دیگری پیدا میکند. این یعنی «گزینه جایگزین» کارفرما بهتر شده است. کارفرمایی که گزینه جایگزین خوبی دارد، میتواند دستمزد کمتری پیشنهاد کند. نتیجه این است که فاصله بین دستمزد و ارزشی که کارگر تولید میکند، که اقتصاددانان به آن شکاف دستمزد یا کسر دستمزد (markdown) میگویند، بزرگتر میشود. نویسندگان تأکید میکنند که این پدیده با خودکارسازی (اتوماسیون) فرق دارد. در اتوماسیون ماشین جای کارگر را میگیرد و شغلها از بین میروند. اما در کالاییشدن، کارگر همچنان برای انجام همه وظایف لازم است و شغلها حذف نمیشوند. فقط مهارت فردی کارگر دیگر اهمیت چندانی ندارد. آنها این دو را مکمل هم میدانند و معتقدند در بسیاری از مشاغل هر دو با هم رخ میدهند.
کالاییشدن نیروی کار در فرآیند تولید
ادبیات اقتصادی اغلب بر این فرض استوار بوده است که پیشرفتهای فناوری با افزایش بهرهوری نیروی کار، در نهایت به رشد دستمزدها و بهبود رفاه شاغلان منجر میشود. حتی نظریههای مدرنتر مانند اتوماسیون هم معمولا جایگزینی مستقیم انسان با ماشین را بررسی میکنند و بر این باورند که ماشینها وظایف شغلی را از انسانها میگیرند اما این پژوهش به جنبهای متفاوت از پیشرفت تکنولوژی میپردازد که در آن فناوری به جای جایگزینکردن کارگران، ماهیت کار آنها را تغییر میدهد. این پدیده که نویسندگان آن را کالاییشدن یا سادهسازی و استانداردسازی کار مینامند، موجب میشود مهارت، تجربه و دانش اختصاصی فردی در فرایند تولید به دلیل پیشرفت فناوری اهمیت خود را از دست بدهد. در چنین وضعیتی، کارگر همچنان به کار خود ادامه میدهد و حتی ممکن است میزان خروجی و بهرهوری کل مجموعه به شدت افزایش یابد، اما توان چانهزنی او در برابر کارفرما به شکل چشمگیری تضعیف میشود. پژوهشگران با طراحی یک مدل نظری جامع و بررسی دادههای تجربی، نشان میدهند که چگونه این فرایند به ظاهر ساده، ساختار بازار کار و سهم نیروی کار از درآمد ملی را دچار تغییری بنیادین کرده است.
برای درک کامل پدیده کالاییشدن، ابتدا باید تمایز روشن و دقیق آن را با اتوماسیون درک کرد. در اتوماسیون، ماشین یا ربات به طور کامل جایگزین انسان در انجام یک وظیفه مشخص میشود؛ به عنوان مثال، یک ربات جوشکار در خط تولید خودرو جای یک کارگر متخصص جوشکاری را میگیرد. اما در کالاییشدن، فناوری به گونهای بازطراحی میشود که وظایف پیچیده به دستورالعملهای بسیار ساده، تکراری و خردشده تبدیل شوند. در این حالت، کارگر همچنان وظیفه را انجام میدهد، اما نیازی به آموزشهای طولانیمدت، مهارتهای خاص یا داشتن تجربه قبلی ندارد. فناوری فرایند را به نحوی مدیریت میکند که هر انسانی با حداقل مهارت بتواند همان وظیفه را با همان کیفیت انجام دهد. نویسندگان مقاله برای ملموسترکردن این مفهوم به مثالهای متعددی در صنایع خدماتی و انبارداری اشاره میکنند. به عنوان نمونه، سیستمهای هدایت صوتی در انبارهای مدرن لجستیک، کارگران را قدم به قدم برای یافتن کالاها راهنمایی میکنند و نیاز به دانش قبلی درباره چیدمان انبار را کاملا از بین میبرند. به همین ترتیب، در فروشگاهها و رستورانهای زنجیرهای، دستگاههای خودکار و برنامههای رایانهای تمام تصمیمگیریها و تنظیمات دقیق را انجام میدهند و کارگر صرفا یک مجری کارهای ساده میشود.
سازوکار اقتصادی که کالاییشدن از طریق آن دستمزدها را سرکوب میکند، متکی بر مفاهیم جستوجو و تطبیق در بازار کار است. در یک بازار کار طبیعی، کارفرمایان و کارگران زمان و هزینه زیادی را صرف یافتن گزینهای میکنند که بالاترین میزان هماهنگی و تناسب شغلی را داشته باشد. یک کارگر ماهر یا باسابقه، ارزش بسیار زیادی برای کارفرما دارد، زیرا پیداکردن جایگزین برای او سخت و هزینهبر است؛ همین امر به کارگر توان چانهزنی میبخشد تا سهم عادلانهای از ارزش تولیدشده را به عنوان دستمزد مطالبه کند. اما با وقوع پدیده کالاییشدن، حساسیت خروجی کار نسبت به مهارت فردی به صفر نزدیک میشود. در این حالت، «گزینه جایگزین» کارفرما در صورت ترک شغل توسط کارگر به شدت بهبود مییابد. کارفرما میداند که اگر کارگر فعلی محیط کار را ترک کند، میتواند شخص دیگری را ظرف چند ساعت یا چند روز جایگزین او کند بدون آنکه ضربهای به بهرهوری یا کیفیت خروجی شرکت وارد شود. این آسانشدن جایگزینی، قدرت چانهزنی نیروی کار را نابود کرده و به کارفرما این امکان را میدهد که شکاف میان بهرهوری واقعی کارگر و دستمزد پرداختی به او، که در اقتصاد به عنوان کسر دستمزد شناخته میشود، را عمیقتر کند. معمای دوم که این مقاله به شکلی بسیار دقیق به بررسی آن میپردازد، رابطه میان تمرکز بازار کار و میزان کسر دستمزد یا قدرت انحصار خریدار است. ادبیات موجود در اقتصاد کار سالها بر این فرض استوار بود که افزایش کسر دستمزد به دلیل افزایش تمرکز در بازارهای محلی است؛ به این معنی که اگر چند شرکت بزرگ تمام وظایف شغلی یک شهر را در دست بگیرند، میتوانند دستمزدها را پایین نگه دارند. اما دادههای تجربی اخیر نشان دادهاند که در بسیاری از مناطق، با ورود فروشگاههای زنجیرهای، تمرکز بازار کار محلی حتی کاهش یافته اما با وجود این، شکاف میان بهرهوری و دستمزد بیشتر شده است. مقاله فوکوی، ناکامورا و استینسن نشان میدهد که علت اصلی این پدیده، تمرکز جغرافیایی نیست، بلکه همین کالاییشدن کار است. وقتی زنجیرههای بزرگ ملی وارد یک بازار محلی میشوند، همراه خود فناوریهای استانداردی را میآورند که مهارتزدایی از شغلها را بههمراه دارد. به این ترتیب، حتی اگر تعداد کارفرمایان در منطقه زیاد باشد، به دلیل ماهیت کالاییشده شغلها، قدرت چانهزنی کارگران سلب میشود.
معمای سومی که در این پژوهش تحلیل میشود، افول پدیدهای تحت عنوان «پاداش دستمزد شرکتهای بزرگ» است. در گذشته، شرکتهای بزرگتر معمولا دستمزدهای بالاتری نسبت به شرکتهای کوچکتر به کارگران مشابه پرداخت میکردند، زیرا شرکتهای بزرگ دارای بهرهوری بالاتری بودند و بخشی از این بهرهوری را به صورت دستمزد بیشتر با نیروی کار خود به اشتراک میگذاشتند. اما دادههای جدید مقاله نشان میدهد که این پاداش پرداختی توسط شرکتهای بزرگ به شدت کاهش یافته است. مدل نظری مقاله توضیح میدهد که شرکتهای بزرگ دقیقا همان بنگاههایی هستند که بیشترین سرمایهگذاری را روی فناوریهایی که فرایند کار را سادهتر میکند، انجام میدهند. این شرکتها با استفاده از مقیاس بزرگ خود، سیستمهایی طراحی میکنند که نیازمندی به مهارت نیروی کار را به حداقل میرساند. در نتیجه، اگرچه این شرکتها سودآوری و بهرهوری فوقالعاده بالایی پیدا میکنند، اما دلیلی برای پرداخت دستمزد بالاتر به کارگران خود نمیبینند، زیرا جایگزینکردن آنها فوقالعاده ساده شده است.
پیامدهای اجتماعی و رفاهی این ساختار جدید بازار کار بسیار عمیق و تأملبرانگیز است. مقاله نشان میدهد که کالاییشدن کار باعث ایجاد یک چرخه معیوب از نرخ بالای جابهجایی شغل و ناپایداری شغلی میشود. وقتی کارفرمایان هزینهای برای آموزش یا حفظ نیروی کار نپردازند، انگیزه آنها برای نگهداشتن کارگران کاهش مییابد و نرخ استعفا و اخراج بالا میرود. کارگران نیز که حس میکنند هیچ افق ارتقای شغلی یا افزایش دستمزدی بر اساس تجربه وجود ندارد، انگیزه کمتری برای ماندن در یک شغل احساس میکنند. این وضعیت به پیدایش بازاری منجر میشود که در آن اشتغال بالاست، نرخ بیکاری رسمی ممکن است پایین به نظر برسد، اما کیفیت شغلها، امنیت شغلی و میزان رشد دستمزدها در سطح بسیار نازلی قرار دارد. پدیدهای که در اقتصاد مدرن تحت عنوان «کار کمکیفیت» شناخته میشود، در واقع پیامد مستقیم همین فرایند کالاییشدن است. ابعاد نابرابری درآمدی نیز در سایه این مدل به خوبی روشن میشود. فناوریهای کالاییساز، توزیع درآمد را از دو جهت قطبی میکنند. از یک سو، طراحان این فناوریها، مدیران ارشد و مالکان سرمایه که ابزارهای استانداردسازی را در اختیار دارند، سهمهای بیسابقهای از ارزش تولیدشده را به دست میآورند. از سوی دیگر، بدنه وسیعی از نیروهای کاری که در خطوط مقدم خدماتی، انبارداری، خردهفروشی و حتی کارهای اداری ساده مشغول به کار هستند، به دلیل تبدیلشدن به قطعات تعویضپذیر یک ماشین بزرگ، با سرکوب مداوم دستمزد روبهرو میشوند. این امر شکاف درآمدی میان صاحبان سرمایه و نیروی کار را افزایش داده و نشان میدهد که چرا رشد اقتصادی در دهههای اخیر نتوانسته است طبقه متوسط را به همان نسبتی که انتظار میرفت، بهرهمند سازد. در نهایت، مقاله «کالاییشدن نیروی کار» چشمانداز جدیدی برای سیاستگذاران و تحلیلگران اقتصاد فراهم میسازد. نویسندگان تأکید میکنند که برای مقابله با چالشهای بازار کار مدرن، نباید تنها روی خطر «از دست رفتن شغلها به دلیل اتوماسیون» تمرکز کرد، بلکه باید به «کاهش کیفیت و توان چانهزنی شغلهای موجود به دلیل کالاییشدن» نیز توجه ویژهای داشت. سیاستهای آموزش نیروی کار که صرفا بر آموزش مهارتهای پایه تمرکز دارند، ممکن است در مواجهه با فناوریهایی که هدفی جز حذف نیاز به مهارت دارند، ناکارآمد باشند. این پژوهش ما را مجاب میکند تا در تحلیلهای اقتصادی، ابزارها و مقررات بازار کار و همچنین چارچوبهای حمایتی از نیروی کار، بازنگری جدی داشته باشیم و درک کنیم که بازطراحی فناوری میتواند به اندازه خود فناوری بر سرنوشت اقتصادی جوامع تأثیرگذار باشد.
منبع: Fukui, M., Nakamura, E., & Steinsson, J. (2026). The commoditization of labor. NBER Working Paper.

