به گزارش گروه رسانه‌ای شرق،

آینده‌پژوهی مدرن زمانی شکل گرفت که دولت‌ها و پژوهشگران دریافتند برای تصمیم‌های کلان، امتداددادن صرف گذشته دیگر کفایت نمی‌کند. انسان همیشه درباره فردا فکر کرده است؛ کشاورز برای فصل بعد بذر کنار گذاشته، حکومت‌ها برای جنگ و صلح برنامه ریخته‌اند و بازرگانان خطر مسیرهای آینده را سنجیده‌اند. با این حال، آنچه امروز «آینده‌پژوهی» می‌نامیم، پدیده‌ای نسبتا نوظهور است؛ حوزه‌ای که در قرن بیستم کوشید اندیشیدن به فردا را از سطح حدس و شهود فراتر برد و به فعالیتی روش‌مند، نقدپذیر و میان‌رشته‌ای تبدیل کند. یکی از نقاط مهم این تحول، سال‌های پس از جنگ جهانی دوم بود. جهان با فناوری‌های نظامی جدید، سلاح هسته‌ای، رقابت قدرت‌های بزرگ و سرعت بالای نوآوری روبه‌رو شد. تصمیم‌گیرندگان ناچار بودند درباره پیامدهایی فکر کنند که تجربه مستقیمی از آنها وجود نداشت. همین نیاز باعث رشد مدل‌سازی، تحلیل سیستم‌ها، استفاده ساختاریافته از نظر خبرگان و سناریوسازی شد. مرورهای تاریخی جدید نیز دوره پس از جنگ را یکی از مراحل تعیین‌کننده شکل‌گیری آینده‌پژوهی مدرن می‌دانند.

در آمریکا، مؤسسه رَند یکی از مراکز مهم توسعه روش‌های تصمیم‌گیری در شرایط عدم‌ قطعیت بود. روش دلفی که در اوایل دهه ۱۹۵۰ در رَند شکل گرفت، تلاشی بود برای جمع‌آوری و بازبینی نظام‌مند داوری خبرگان بدون آنکه فشار گفت‌وگوی رو‌در‌رو بر نظر افراد مسلط شود. این روش بعدها از مسائل نظامی بسیار فراتر رفت و در سلامت، فناوری، آموزش و سیاست عمومی به کار گرفته شد.

هم‌زمان، سناریونگاری نیز اهمیت و رواج دوچندان یافت. سناریو به تصمیم‌گیرنده اجازه می‌داد به‌جای یک تصویر رسمی و قطعی، چند روایت منسجم از شرایط متفاوت را ببیند و درباره پیامدهای هر‌کدام فکر کند. این منطق بعدها وارد برنامه‌ریزی دولت‌ها و شرکت‌ها شد؛ زیرا مدیران دریافتند‌ پرسش «اگر چنین شد چه؟» گاهی از پرسش «دقیقا چه خواهد شد؟» کاربردی‌تر است. اما آینده‌پژوهی در همان محیط نظامی باقی نماند. از دهه‌های ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰، مسائل جمعیت، محیط‌ زیست، توسعه، فناوری، شهر، فرهنگ و کیفیت زندگی وارد دستور کار شدند. نشریات تخصصی، انجمن‌های حرفه‌ای و دوره‌های دانشگاهی شکل گرفتند و رشته به‌ تدریج جامعه علمی گسترده‌تری پیدا کرد.

گسترش این حوزه در دانشگاه‌ها نیز همین تغییر را تقویت کرد. آینده دیگر فقط مسئله امنیت ملی نبود؛ پرسش درباره آینده جامعه، توسعه، محیط‌ زیست و فناوری به موضوع پژوهش مستقل تبدیل شد. رشته به ‌تدریج از یک مجموعه ابزار به فضایی برای بحث درباره روش، ارزش و مسئولیت تصمیم تبدیل شد.

در پسِ این سرگذشت تاریخی، نکته‌ای کلیدی نهفته است: آینده‌پژوهی حاصل موفقیت در «پیش‌گویی» نبود؛ برعکس، بخش بزرگی از رشد آن از تجربه غافلگیری و محدودیت پیش‌بینی ناشی شد. هرچه جهان پیچیده‌تر شد، روشن‌تر شد افزایش داده و محاسبه، عدم‌ قطعیت را به‌طور کامل حذف نمی‌کند.

وندل بل آینده‌پژوهی را حوزه‌ای برای اندیشیدن نظام‌مند و صریح درباره آینده‌های بدیل توصیف می‌کند. سه واژه «بدیل» در این تعریف مهم است. هدف دیگر یافتن یک خط قطعی به سوی فردا نبود؛ هدف، گسترش میدان دید و آماده‌کردن تصمیم برای بیش از یک مسیر بود. شاید مهم‌ترین میراث این تاریخ همین باشد: دانش آینده‌پژوهی زمانی قوام یافت که پذیرفت هرگز نمی‌تواند آینده را به تملک خود درآورد. ارزش آن نه در ادعای قطعیت، بلکه در منظم‌کردن پرسش‌ها، آشکارکردن فرض‌ها و کاهش احتمال غافلگیری است.

 

مشاهده خبر در سایت شرق