فانتین را به یاد می‌آوریم، حتی اگر جزئیات تاریخ اجتماعی فرانسه قرن نوزدهم را ندانیم. کوزت را به خاطر داریم، بی‌آنکه نام همه کارخانه‌ها و محله‌های فقیرنشین پاریس را خوانده باشیم. ژاور برای ما فقط یک مأمور قانون نیست؛ صورت قانونی است که آن‌قدر در قواعد خود محکم شده که انسان را نمی‌بیند و ژان‌والژان، پس از این همه سال، همچنان یک پرسش زنده است: آیا آدمی می‌تواند از گذشته‌اش عبور کند و دوباره آغاز شود؟ این کتاب است که این معجزه‌گری را انجام می‌دهد و تاریخ را از گزارش‌ها، آمارها و تقویم‌ها بیرون می‌آورد و در سرنوشت انسان‌ها می‌نشاند. «بینوایان» گزارش فقر نیست؛ فقر را به چهره فانتین بدل می‌کند. از کودکیِ بی‌پناه حرف نمی‌زند؛ کوزت را پیش‌روی ما می‌گذارد. از عدالت و قانون سخن نمی‌گوید؛ ما را میان ژاور و ژان‌والژان قرار می‌دهد تا خودمان درباره نسبت قانون، رحمت و انسان داوری کنیم. کتاب‌ها از این‌رو بخشی از حافظه جمعی‌اند.
آنها فقط آنچه را رخ داده نگه نمی‌دارند؛ به ما می‌گویند چه چیزی از گذشته هنوز سزاوار دیدن، شنیدن و به یاد آوردن است. به تعبیر موریس هالبواکس، جامعه‌شناس فرانسوی و نظریه‌پرداز مفهوم «حافظه جمعی»، ما گذشته را به‌تنهایی به یاد نمی‌آوریم؛ هر خاطره در میان زبان، خانواده، گروه، شهر و نهادهای اجتماعی معنا پیدا می‌کند. کتاب، یکی از مهم‌ترین جاهایی است که این خاطره مشترک در آن شکل می‌گیرد. جوامع فقط با گذشته زندگی نمی‌کنند؛ با قدرت روایتگری آینده و با آنچه توانسته‌اند از گذشته روایت کنند نیز زندگی می‌کنند. از همین‌جا سیاست خاطره آغاز می‌شود. سیاست خاطره، تصمیم درباره این است که کدام رنج به روایت درآید، کدام تجربه مجال دیده‌شدن پیدا کند و کدام صدا در حاشیه بماند. سیاست خاطره فقط کار دولت‌ها نیست؛ نویسنده و مترجم، ناشر و معلم، کتابدار و روزنامه‌نگار و حتی خواننده‌ای که کتابی را به دیگری پیشنهاد می‌کند، در آن سهم دارند. هر جامعه‌ای با کتاب‌هایی که می‌خواند و کتاب‌هایی که از یاد می‌برد، تصویری از گذشته خود می‌سازد. ویکتور هوگو در «بینوایان» می‌نویسد: «موفقیت چیز زشتی است؛ زیرا شبیه شایستگی به نظر می‌رسد و مردمان را فریب می‌دهد». این جمله فقط طعنه‌ای به کامیابی فردی نیست؛ هشدار می‌دهد که حافظه اجتماعی ممکن است برندگان را شایسته‌تر از دیگران تصور کند و رنج فرودستان، شکست‌خوردگان و بی‌صدایان را نبیند. کتاب‌های بزرگ، این فریب را برهم می‌زنند. آنها از جای دیگری به تاریخ نگاه می‌کنند؛ از جایی که معمولا در روایت پیروزی‌ها دیده نمی‌شود. در پایان فصل نخست «ژان کریستف» نیز گفت‌وگویی کوتاه میان کریستف نوجوان و دایی‌اش گوتفرید هست. گوتفرید می‌گوید: «آنچه از دست برمی‌آید، باید همان را کرد». کریستف پاسخ می‌دهد: «این که بسیار کم است». گوتفرید می‌گوید: «این بیش از آنی است که هر کس می‌کند. قهرمان؟ درست نمی‌دانم این چیست؛ اما تصور من این است که قهرمان کسی است که همان چیزی را که از دستش برمی‌آید، انجام می‌دهد. دیگران همین را هم انجام نمی‌دهند». از این گفت‌وگو می‌توان برداشتی هم برای یک خلاصه اخلاقی حافظه داشته باشیم. حافظه جمعی فقط برای بزرگداشت قهرمانان دور از دسترس نیست؛ برای دیدن همان کسانی هم هست که در لحظه دشوار، کار ممکن خود را انجام داده‌اند. قهرمانان معمولی که بی‌آنکه نامشان باشد تاریخ را می‌نویسند. امروز، سیاست خاطره در ایران اهمیتی مضاعف دارد؛ زیرا در یک اکنون، سه وضعیت را با هم زندگی می‌کنیم: پیشاجنگ، جنگ و پساجنگ.
پیشاجنگ هنوز از حافظه ما پاک نشده است؛ جنگ، با زخم‌ها، فقدان‌ها و تجربه‌های انسانی‌اش، همچنان در زندگی روزمره حضور دارد؛ و پساجنگ، با پرسش‌های دشوارش درباره بازسازی، روایت، عدالت، امنیت و آینده، آغاز شده است. این سه وضعیت، برخلاف تصور رایج، به‌سادگی پشت سر هم قرار نگرفته‌اند؛ بر هم افتاده‌اند و هم‌زمان ما را شکل می‌دهند.
در چنین وضعی، کتاب فقط حافظ گذشته نیست؛ وسیله فهم اکنون و ساختن افق آینده نیز هست. کتاب می‌تواند آنچه را در هیاهوی خبر، آمار و موضع‌گیری سیاسی گم می‌شود، به تجربه‌ای انسانی بدل کند: رنج یک خانواده، اضطراب یک کودک، ایستادگی یک شهر، فقدان یک نسل و امیدی که با وجود همه سختی‌ها از میان نمی‌رود. سیاست خاطره در اینجا یعنی نگذاریم پیشاجنگ، جنگ و پساجنگ به سه پرونده جدا از هم تبدیل شوند.
سیاست خاطره‌ای که فقط از یک نوع پیروزی، یک نوع قهرمان و یک نوع گذشته حرف بزند، در نهایت حافظه ملی را کوچک می‌کند. حافظه زنده، هم افتخار را می‌شناسد و هم زخم را؛ هم نام‌های بزرگ را به یاد می‌آورد و هم زندگی‌های گمنام را. کتابخانه، از این منظر، انبار گذشته نیست؛ جایی است که آینده در آن تمرین می‌شود.