به گزارش گروه رسانه‌ای شرق،
طاهره جورکش. پژوهشگر اجتماعی: نزدیک به ربع قرن از ورود مطالعات زنان به دانشگاه‌های ایران می‌گذرد. گروه مطالعات زنان انجمن جامعه‌شناسی ایران نشستی برگزار کرد تا بپرسد این رشته به کجا رسیده است. از نبود هویتی مستقل تا بلاتکلیفی فارغ‌التحصیلان، استادان و دانشجویان از دو سوی یک ساختار سخن گفتند. در نشست «بازاندیشی رشته مطالعات زنان در ایران؛ موانع، چالش‌ها، دستاوردها و افق‌های پیش‌رو»، در کنار دبیر نشست، سه استاد و سه دانش‌آموخته سخن گفتند. کتایون مصری، روزنامه‌نگار و پژوهشگر مطالعات زنان و جنسیت و دبیر نشست، بحث را با پرسشی محوری آغاز کرد: رشته‌ای که نزدیک به ربع قرن از عمر آن در دانشگاه‌های ایران می‌گذرد، تا چه اندازه به اهداف اولیه‌اش رسیده است؟ آیا می‌توان آن را رشته‌ای ناکام دانست؟ او پاسخ به این پرسش را نیازمند بررسی وضعیت علمی، دانشگاهی، شغلی و سیاسی رشته دانست. افسانه توسلی، جامعه‌شناس و دانشیار گروه مطالعات زنان و خانواده دانشگاه الزهرا، نگرانی‌اش از آینده رشته را با تصویری ساده توضیح داد: مطالعات زنان از سال ۱۹۷۰ تا امروز «یک کودک» است و خانواده نیز از نظر علمی «یک کودک»؛ اما طرح دانشکده خانواده این دو را کنار هم می‌نشاند، آن‌هم در برابر رشته‌هایی با سابقه 100 یا 200ساله. به گفته او، نتیجه چنین تصمیمی را می‌توان در غلبه روان‌شناسی بر مطالعات زنان دید؛ تا جایی که برخی مجلات این حوزه گاه سراسر مقاله‌های روان‌شناسی منتشر می‌کنند؛ وضعیتی که به تعبیر او «دیگر مطالعات زنان نیست». پرسش توسلی این بود که چرا مطالعات زنان در ایران به جای رشته‌ای مستقل، به صورت گرایشی دانشگاهی شکل گرفت؛ در حالی که به گفته او، در بسیاری از دانشگاه‌های جهان این حوزه جایگاه رشته‌ای مستقل دارد. او «شائبه‌های فمینیستی» را یکی از دلایل این محدودیت دانست. حمیده دباغی، دانشیار و مدیر گروه مطالعات زنان دانشگاه علامه طباطبایی، در ادامه بحث تأکید کرد بخشی از مشکلات مطالعات زنان، در واقع آسیب‌های ساختاری کل آموزش عالی ایران است. او در آغاز سخنانش هشدار داد نقدهای مطرح‌شده در این نشست نباید به ابزاری برای تضعیف رشته تبدیل شود، بلکه باید فرصتی باشد تا منتقدان و دغدغه‌مندان، مسائل آن را دقیق‌تر بشناسند. اما محور اصلی سخنان دباغی پرسشی درباره لحظه‌هایی بود که «زن» به مسئله تبدیل می‌شود. او گفت هرگاه ملاحظات سیاسی در میان باشد، بدن و حضور زنان ناگهان به عرصه مقاومت سیاسی بدل و عقب‌نشینی‌ها نیز به عرصه زنان نسبت داده می‌شود. کبری روشنفکر، استاد و مدیر گروه مطالعات زنان دانشگاه تربیت مدرس، با عنوان «مطالعات زنان؛ نگاه علمی یا نگاه ایدئولوژیک» از تجربه حضورش در این رشته از سال‌های آغازین شکل‌گیری آن گفت. او در ادامه از به‌روزنشدن محتوای رشته گفت و افزود مطالعات زنان برای پاسخ‌گویی به مسائل امروز، به درس‌هایی مانند کارآفرینی، اقتصاد و ارتباط با جامعه نیاز دارد. نقد دیگر او به مداخله نهادهای بیرونی در مسیر مطالعات زنان مربوط بود. روشنفکر گفت شورای عالی انقلاب فرهنگی با ایجاد کارگروه مطالعات زنان و شکل‌گیری رشته‌های موازی در برخی مراکز دانشگاهی و حوزوی، مسیر دیگری را پیش‌روی این حوزه قرار داد. او این روند را در تغییر عنوان رشته به «مطالعات زنان و خانواده» نیز مؤثر دانست؛ تغییری که به باورش، مبنای بحث را از زن به خانواده منتقل کرده است. پرسش محوری روشنفکر این بود: «کدام زن؟». او گفت وقتی زن فقط در نسبت با خانواده و در قالب همسر، مادر یا دختر تعریف شود، دیگر جایی برای بررسی او به‌عنوان فردی مستقل باقی نمی‌ماند. شهرزاد همتی، روزنامه‌نگار و دانشجوی مطالعات زنان دانشگاه علامه طباطبایی، از تجربه حضور در کلاس‌های این رشته گفت. او با اشاره به حضور هشت دانشجوی حوزوی در جمع هشت تا 12نفره هم‌کلاسی‌هایش، پرسید جای دانشجویان علاقه‌مند به فمینیسم و جامعه‌شناسی در چنین فضایی کجاست؟ همتی مسئله را در یک پرسش خلاصه کرد: «ما مطالعات زنان می‌خوانیم یا مطالعات زن مطلوب؟». نقد دیگر همتی به «غیبت بدن زنان» در مطالعات این رشته مربوط بود. او گفت با وجود آنکه بدن زن سال‌هاست در ایران موضوع مناقشه اجتماعی و سیاسی است، در پایان‌نامه‌ها و پژوهش‌های دانشجویی کمتر با بررسی‌های نظری جدی درباره آن روبه‌رو می‌شود. او همچنین اثربخشی پایان‌نامه‌ها برای زنان خارج از دانشگاه، از‌جمله زنان سرپرست خانوار و زنان آسیب‌دیده اجتماعی را زیر سؤال برد و گفت مطالعات زنان به رشته‌ای روشنفکری برای علاقه‌مندان به جامعه‌شناسی تبدیل شده است. همتی در پایان تأکید کرد باید با همراهی و بدون هیاهو به حفظ این رشته کمک کرد.
نسیم‌السادات محبوبی شریعت‌پناهی، پژوهشگر، از فاصله میان آرمان‌های اولیه این رشته و واقعیت امروز آن گفت. به باور او، رشته با چهار «بلاتکلیفی» روبه‌رو است: در ساحت علم، دانشجو میان محتوای ترجمه‌ای و پروژه ناتمام بومی‌سازی سرگردان است و کمبود ابزارهای مداخله پژوهشی بسیاری از مطالعات را در سطح کتابخانه و اسناد نگه داشته است. در ساحت دانشگاه، رشته دچار «بی‌مکانی» است. بلاتکلیفی سوم، آینده شغلی است. چهارمین بلاتکلیفی در نسبت رشته با سیاست و حاکمیت است؛ جایی که باید گزارش داد و ویترین داشت. طلعت‌سادات کمالی، پژوهشگر مستقل حوزه زنان که با پیشینه گرافیک وارد این رشته شد تا «لنز جنسیت» را به فعالیت‌های اجتماعی و حرفه‌ای‌اش اضافه کند، پس از فارغ‌التحصیلی پرسشی جدی پیش‌رویش قرار گرفت او آن مرحله را چنین توصیف کرد: «پس از فارغ‌التحصیلی احساس کردم ناگهان از ارتفاعی سقوط کرده‌ام». کمالی این فاصله را مسئله‌ای فردی نمی‌داند. او دفترچه‌های آزمون استخدامی دستگاه‌ها را بررسی کرده و به تناقضی رسیده است: نهادها موظف به داشتن مشاور یا معاون امور زنان هستند، اما در دفترچه‌هایی که او دیده، مطالعات زنان به‌عنوان تخصص مورد نیاز جایی ندارد. پرسش او این است: اگر قرار است دانش‌آموختگان این رشته متخصص حوزه زنان باشند، جایگاهشان در ساختار اجرائی کشور کجاست؟ روایت‌های این نشست، با همه تفاوت در نقطه عزیمت سخنرانان، به چند پرسش مشترک می‌رسد: مطالعات زنان چه میزان استقلال علمی دارد؟ چه کسانی حدود و محتوای آن را تعیین می‌کنند؟ تجربه‌های متنوع زنان چقدر در آن مجال طرح دارند؟ و دانش تولیدشده در دانشگاه چگونه می‌تواند به سیاست‌گذاری و زندگی اجتماعی راه پیدا کند؟ بازاندیشی در این رشته فقط بحث بر سر سرفصل‌ها و ساختار نیست؛ بحث بر سر نسبت دانش با جامعه، استقلال پژوهش و به‌رسمیت‌شناختن تجربه‌های زنان است.