به گزارش گروه رسانه‌ای شرق،
حورا طهرانی، پژوهشگر و مدرس سواد رسانه- نسلی که متهم به بی‌تفاوتی است، هزاران امضا برای تغییر یک تصمیم آموزشی جمع می‌کند، درباره محدودیت دسترسی به یک بازی اینترنتی کارزار می‌نویسد و برای بازگرداندن کانال یک تولیدکننده محتوا ده‌ها هزار نفر را با خود همراه می‌کند. این تصویر با روایتی که سال‌های اخیر درباره فاصله گرفتن نسل جدید از فعالیت‌های اجتماعی و مدنی ساخته‌ایم، چندان همخوان نیست.
آنچه در کارزارهای دانش‌آموزی دیده می‌شود، تصویر متفاوتی از رابطه نسل Z با مسائل اجتماعی و عمومی ترسیم می‌کند. نوجوانان امروز ممکن است به شیوه‌هایی وارد میدان شوند که با الگوهای آشنای ما از فعالیت مدنی فاصله دارد؛ از راه‌اندازی یک کارزار آنلاین و جمع‌آوری امضا گرفته تا همراهی با مطالبه‌ای که مستقیماً به زندگی روزمره‌شان مربوط نیست. همین تجربه‌ها نشان می‌دهد برای شناخت میزان مشارکت نسل جدید، باید فراتر از شکل‌های مرسوم کنشگری نگاه کنیم و ببینیم آن‌ها چگونه خواسته‌هایشان را بیان می‌کنند، دیگران را با خود همراه می‌سازند و در مسائل پیرامونشان نقش می‌گیرند.
مدت‌هاست در گفت‌وگوهای عمومی و حتی تخصصی، از کم‌رنگ شدن فعالیت مدنی در میان جوانان صحبت می‌شود. در این روایت، نسل جدید بیشتر درگیر علایق شخصی، سرگرمی‌های اینترنتی و شبکه‌های اجتماعی است و کمتر برای مسائل عمومی وقت می‌گذارد.گاهی حتی حضور پررنگ نوجوانان در فضای دیجیتال به‌عنوان نشانه‌ای از فاصله گرفتن آن‌ها از جامعه تعبیر می‌شود. اما برای ارزیابی چنین ادعایی، بهتر است به‌جای تکرار قضاوت‌های کلی، به رفتارها و مطالباتی نگاه کنیم که خود نوجوانان و جوانان مطرح می‌کنند.
مروری بر کارزارهایی که دانش‌آموزان در پلتفرم کارزار نوشته یا امضا کرده‌اند، می‌تواند نقطه شروع مناسبی برای این بررسی باشد. این کارزارها نشان می‌دهند که دانش‌آموزان نه تنها نسبت به آنچه در جامعه رخ می‌دهد، بی‌تفاوت نیستند بلکه درباره موضوعات مختلف زندگی خود و جامعه مطالبه دارند و برای پیگیری آن‌ها از ابزارهایی استفاده می‌کنند که در دسترسشان قرار دارد.
از امتحان و کنکور تا عدالت آموزشی
بخش قابل توجهی از کارزارهای دانش‌آموزی به مسائل آموزشی مربوط است؛ موضوعاتی که دانش‌آموزان هر روز با آن‌ها سروکار دارند، اعتراض به تأثیر معدل در کنکور، درخواست تغییر زمان امتحانات، اعتراض به تأخیر در اعلام نتایج آزمون مدارس استعدادهای درخشان و نمونه دولتی و درخواست بازنگری در ظرفیت پذیرش رشته‌های پزشکی و دندانپزشکی، از جمله این مطالبات است.
تعداد امضاهای برخی از این کارزارها نیز قابل توجه است. برای نمونه، کارزار اعتراض به تأخیر در اعلام نتایج آزمون مدارس استعدادهای درخشان و نمونه دولتی بیش از ۱۱ هزار امضا جمع کرده است. درخواست تدابیر لازم برای جبران کاهش فرصت آمادگی کنکور داوطلبان چهار استان جنوبی بیش از هفت هزار امضا داشته و کارزار جلوگیری از کاهش ظرفیت پذیرش پزشکی و دندانپزشکی نیز از چهار هزار امضا عبور کرده است.
در میان این درخواست‌ها، موضوعاتی هم دیده می‌شود که به شرایط متفاوت دانش‌آموزان در مناطق مختلف کشور مربوط است. این مطالبات نشان می‌دهد که دست‌کم بخشی از دانش‌آموزان، علاوه بر نگرانی درباره نتیجه آزمون و آینده تحصیلی خود، مسئله نابرابری فرصت‌های آموزشی را نیز مطرح می‌کنند.
البته نمی‌توان انکار کرد که بسیاری از این درخواست‌ها از یک نگرانی شخصی آغاز می‌شوند. دانش‌آموزی که به زمان برگزاری امتحان اعتراض دارد یا از تغییر شرایط پذیرش دانشگاه‌ها نگران است، در وهله اول درباره مسئله‌ای صحبت می‌کند که مستقیماً بر زندگی خودش اثر می‌گذارد. اما همین‌جا باید به یک نکته توجه کرد و آن اینکه مطالبه‌گری لزوماً از دغدغه‌های بزرگ و انتزاعی اجتماعی آغاز نمی‌شود. گاهی یک مسئله شخصی، وقتی به زبان جمعی بیان می‌شود و دیگران را با خود همراه می‌کند، به فرصتی برای تجربه مشارکت تبدیل می‌شود.
وقتی فورتنایت و یوتیوب هم موضوع مطالبه‌گری می‌شوند
در میان کارزارهای دانش‌آموزی، نمونه‌هایی وجود دارد که ممکن است برای نسل‌های قدیمی‌تر چندان جدی یا حتی قابل درک نباشد. برای مثال، چندین کارزار درباره مسدود شدن کانال‌ها و صفحات یوتیوب نیما رضایی (معروف به نیما تکیدو) نوشته شده است. یکی از این کارزارها با عنوان درخواست آزادی این یوتیوبر بیش از ۱۲۵ هزار امضا و کارزار دیگری برای بازگرداندن کانال و صفحه او بیش از ۷۱ هزار امضا جمع کرده است. درخواست رفع محدودیت و بهبود مسیر ارتباطی بازی فورتنایت نیز از دیگر نمونه‌های این مطالبات است.
ممکن است از نگاه یک بزرگسال، اعتراض به محدودیت یک بازی اینترنتی یا مسدود شدن کانال یک تولیدکننده محتوا، در مقایسه با مسائل اقتصادی و اجتماعی اهمیت چندانی نداشته باشد. اما این قضاوت بیش از آنکه درباره اهمیت موضوع باشد، از تفاوت تجربه زیسته نسل‌ها ناشی می‌شود.
فضای دیجیتال برای نوجوان امروز صرفاً محلی برای سرگرمی نیست. بخش مهمی از ارتباطات، علایق، روابط اجتماعی و حتی هویت‌یابی او در همین فضا شکل می‌گیرد. یک بازی آنلاین می‌تواند محل ارتباط با دوستان باشد و یک تولیدکننده محتوا ممکن است در زندگی روزمره مخاطبانش جایگاهی فراتر از یک چهره سرگرم‌کننده داشته باشد. بنابراین، محدود شدن دسترسی به این فضاها می‌تواند برای نوجوانان به مسئله‌ای جدی تبدیل شود.
این به معنای آن نیست که هر مطالبه‌ای در فضای دیجیتال الزاماً واجد اهمیت اجتماعی یکسانی است یا تعداد امضاها به‌تنهایی میزان کنشگری مدنی را مشخص می‌کند. همچنین نمی‌توان از تعداد بالای امضاها نتیجه گرفت که همه امضاکنندگان، دانش‌آموز یا متعلق به نسل Z بوده‌اند. اما این نمونه‌ها دست‌کم نشان می‌دهند موضوعاتی که نسل جدید درباره آن‌ها حساسیت دارد، الزاماً همان موضوعاتی نیستند که نسل‌های قبل در اولویت قرار می‌دادند. اگر قرار است فعالیت اجتماعی این نسل را بشناسیم، نمی‌توانیم و نباید از پیش تعیین کنیم کدام دغدغه ارزش شنیده شدن دارد.
از یک مطالبه شخصی تا تجربه مشارکت اجتماعی
در بررسی تجربه دانش‌آموزان در پلتفرم کارزار، نکته دیگری هم توجه ما را به خود جلب می‌کند، برخی از آن‌ها فقط کارزارهای موجود را امضا نمی‌کنند، بلکه خودشان نیز مطالبه‌ای را مطرح می‌کنند و برای نوشتن کارزار دست به کار می‌شوند. این تفاوت مهمی است. امضای یک درخواست به معنای همراهی با مطالبه‌ای است که فرد دیگری آن را صورت‌بندی کرده، اما نوشتن کارزار مستلزم آن است که فرد مسئله‌ای را تشخیص دهد، درباره آن توضیح بدهد، خواسته مشخصی مطرح کند و برای جلب همراهی دیگران تلاش کند. در این فرایند، دانش‌آموز از جایگاه یک مخاطب صرف خارج می‌شود و تجربه می‌کند که می‌تواند در طرح و پیگیری یک مسئله نقش داشته باشد.
نکته جالب‌تر زمانی اتفاق می‌افتد که این افراد با سازوکار چنین پلتفرمی آشنا می‌شوند. دانش‌آموزی که در ابتدا برای پیگیری مسئله‌ای مانند زمان امتحانات یا شرایط کنکور وارد کارزار شده، در جریان حضور در این فضا با مطالبات دیگری هم روبه‌رو می‌شود. ممکن است کارزاری درباره یک مسئله اجتماعی را بخواند، آن را امضا کند، برای دوستانش بفرستد یا در شبکه‌های اجتماعی به اشتراک بگذارد. گاهی نیز خودش برای موضوعی متفاوت از مسئله اولیه‌اش کارزاری می‌نویسد.
این تجربه را نباید به همه دانش‌آموزان تعمیم داد یا صرفاً با مشاهده چند نمونه، رابطه علت و معلولی قطعی میان استفاده از یک پلتفرم و افزایش مشارکت اجتماعی در نظر گرفت. بااین‌حال، چنین تجربه‌هایی نشان می‌دهند آشنایی با ابزارهای مطالبه‌گری می‌تواند زمینه مواجهه با مسائل عمومی‌تر و تجربه شکل‌های دیگری از مشارکت را فراهم کند.
کنشگری اجتماعی همیشه با یک دغدغه بزرگ آغاز نمی‌شود. ممکن است فرد ابتدا برای حل مسئله‌ای در زندگی شخصی خود وارد یک مسیر مشارکتی شود، اما در ادامه با مسائل دیگران نیز آشنا شود و به‌تدریج دایره توجه و فعالیتش را گسترش دهد. این همان ظرفیتی است که در بحث درباره مشارکت نسل Z کمتر به آن توجه می‌کنیم.
آیا مشارکت را به نسل جدید یاد داده‌ایم؟
اینجا یک پرسش مهم مطرح می‌شود؛ اگر ما شکل خاصی از مشارکت اجتماعی را در نسل جدید نمی‌بینیم، آیا باید فوراً آن را به بی‌تفاوتی این نسل نسبت بدهیم؟ یا بهتر است از خودمان بپرسیم که چقدر فرصت یادگیری و تجربه مشارکت را برای نوجوانان فراهم کرده‌ایم؟
در مدرسه، درباره مسئولیت اجتماعی، حقوق شهروندی، همکاری و اهمیت حضور در جامعه صحبت می‌کنیم. اما آیا دانش‌آموزان فرصت دارند این مفاهیم را در عمل تجربه کنند؟ آیا می‌توانند درباره تصمیم‌های مدرسه نظر بدهند، برای حل یک مشکل جمعی پیشنهاد ارائه کنند یا خواسته‌ای را از مدیران مدرسه پیگیری کنند؟ وقتی با تصمیمی مخالف‌اند، آیا امکان گفت‌وگو و شنیده شدن دارند یا صرفاً از آن‌ها انتظار می‌رود تصمیم گرفته‌شده را بپذیرند؟
در خانواده نیز گاهی از فرزندانمان انتظار داریم مسئولیت‌پذیر باشند، نسبت به مسائل جامعه حساسیت نشان دهند و در برابر مشکلات سکوت نکنند اما وقتی با نظر متفاوت آن‌ها مواجه می‌شویم، چندان آمادگی شنیدن و گفت‌وگو نداریم. نوجوانی که در تجربه‌های روزمره خود کمتر فرصت اظهارنظر و اثرگذاری داشته، چگونه باید مشارکت را به‌عنوان بخشی از زندگی اجتماعی بیاموزد؟
مشارکت مدنی با توصیه و نصیحت ایجاد نمی‌شود. نمی‌توان از نوجوانان انتظار داشت که در بزرگسالی شهروندانی مطالبه‌گر و مسئولیت‌پذیر باشند، بی‌آنکه در سال‌های نوجوانی امکان تمرین این نقش را داشته باشند. آن‌ها باید تجربه کنند که چگونه می‌توان یک مسئله را تشخیص داد، برای آن استدلال آورد، دیگران را همراه کرد، با نظر مخالف مواجه شد و نتیجه یک مطالبه را پیگیری کرد. حتی ناکامی در رسیدن به خواسته نیز می‌تواند بخشی از این فرایند یادگیری باشد.
از این منظر، کارزارهای دانش‌آموزی را می‌توان فراتر از چند درخواست اینترنتی دید. این تجربه‌ها فرصتی برای مشاهده شکل‌گیری نوعی مشارکت‌اند؛ مشارکتی که ممکن است از یک مطالبه آموزشی شروع شود و به مواجهه با مسائل گسترده‌تر اجتماعی برسد.
مطالبه‌ای که شنیده نشود، به مشارکت پایدار تبدیل نمی‌شود
البته فراهم کردن ابزار مشارکت به‌تنهایی کافی نیست. اگر نوجوانان و جوانان بارها خواسته‌های خود را مطرح کنند، دیگران را همراه کنند و در نهایت هیچ پاسخی دریافت نکنند، بعید است این تجربه به تقویت مشارکت پایدار منجر شود. پاسخ‌گویی نهادهای مسئول در این میان اهمیت اساسی دارد. لازم است مشخص باشد یک مطالبه به کجا رسیده، چه نهادی آن را بررسی کرده و اگر امکان اجرای آن وجود ندارد، دلیلش چیست. حتی یک پاسخ منفی اما روشن و مستدل، بهتر از بی‌خبری و بلاتکلیفی است.
به علاوه، نباید مشارکت را فقط با تعداد امضاها سنجید بلکه باید دید چه کسانی در این فرایند حضور دارند، چه تعداد از آن‌ها در طرح مطالبات نقش فعال‌تری پیدا می‌کنند، آیا این تجربه به موضوعات دیگر گسترش می‌یابد و آیا امکان ارتباط میان مطالبه‌گران و نهادهای تصمیم‌گیر فراهم می‌شود یا نه.
شبه نظر می‌رسد دیگر وقتش رسیده که در قضاوت درباره نسل Z کمی محتاط‌تر باشیم. وقتی از بی‌تفاوتی این نسل حرف می‌زنیم، باید از خودمان بپرسیم کدام شکل از مشارکت را جست‌وجو می‌کنیم و آیا شکل‌های تازه مطالبه‌گری را به رسمیت می‌شناسیم؟
دانش‌آموزی که برای تغییر زمان امتحان کارزار می‌نویسد، نوجوانی که درباره محدودیت دسترسی به یک بازی یا کانال اینترنتی درخواست جمعی را امضا می‌کند و جوانی که برای نخستین بار با مطالبه‌ای اجتماعی خارج از دایره زندگی شخصی خود همراه می‌شود، شاید شبیه تصویر آشنای ما از کنشگر مدنی نباشد اما این تفاوت به معنای فقدان کنشگری نیست.
برای فهم میزان مشارکت نسل Z ، باید به شرایطی هم نگاه کرد که امکان یا محدودیت این مشارکت را شکل می‌دهند. به جای آنکه مدام از نسل Z بپرسیم چرا مانند نسل‌های پیش از خود فعالیت نمی‌کند، بهتر است دقت کنیم که نهادهای آموزشی، خانواده‌ها و ساختارهای تصمیم گیری تا چه اندازه فرصت تجربه مشارکت، ابراز نظر و اثرگذاری بر تصمیم‌ها را برای او فراهم کرده‌اند.
نسلی که برای پیگیری خواسته‌هایش ابزار تازه‌ای پیدا می‌کند، کارزار می‌نویسد و دیگران را همراه می‌کند، لزوماً از مسائل جامعه کناره نگرفته است. شاید فقط به شیوه خودش وارد میدان می‌شود. پیش از آنکه این شیوه را به بی‌تفاوتی تعبیر کنیم، بهتر است آن را ببینیم، بشناسیم و جدی بگیریم.