به گزارش گروه رسانه‌ای شرق،
بهرنگ صمدزادگان، هنرمند و کیوریتور، تجربهٔ تولید اثر را با تدریس و نمایشگاه‌گردانی پیوند داده است. او دانش‌آموختهٔ نقاشی در دانشگاه هنر و دانشگاه تربیت مدرس است و در کارنامه‌اش، در کنار نمایش آثار در ایران و خارج از کشور، کیوریتوری نمایشگاه «مینیمالیسم و کانسپچوال‌آرت» در موزهٔ هنرهای معاصر تهران دیده می‌شود. توجه به تاریخ، هویت و امکان بازنمایی آن‌ها از دغدغه‌های آثار اوست؛ زمینه‌ای که گفت‌وگو دربارهٔ نسبت پژوهش، نمایش و بازار هنر را با او معنادار می‌کند. بحث دربارهٔ برگزاری آرت‌فر در میدان هنر ایران، بحث دربارهٔ قواعد کنار هم قرارگرفتن گالری‌ها نیز هست: چه کسی معیار پذیرش را تعیین می‌کند، استقلال گالری تا کجا حفظ می‌شود و کیفیت هنری چگونه با ضرورت فروش نسبت پیدا می‌کند؟ ضرورت این گفت‌وگو از همین پرسش‌ها می‌آید؛ به‌ویژه وقتی پای استفاده از منابع محدود، حضور رسانه‌هایی چون ویدئو و اجرا و ارتباط با مخاطب غیرخریدار در میان است. از صمدزادگان دربارهٔ نقش کیوریتوری، جایگاه پژوهش و آموزش و موانع پیش روی برگزاری آرت‌فر استاندارد در ایران پرسیده‌ایم. او بر تصمیم‌گیری شورایی و همکاری میان فعالان هنر تأکید دارد و مسئله را به کمبود بودجه و فضای نمایش محدود نمی‌کند: از نگاه او، توسعهٔ بازار به پذیرفتن نسبت میان پیشرفت فردی و ارتقای جمعی وابسته است.
با توجه به تجربهٔ حضورتان در آرت‌فرهای بین‌المللی، نقش کیوریتور در این رویدادها چیست و چه چیزی این نقش را مهم و تعیین‌کننده می‌کند؟
صمدزادگان: به نظرم بهتر است به‌جای نقش یک کیوریتور، از نقش «شورای کیوریتوری» در آرت‌فر صحبت کنیم. یکی از مهم‌ترین مسائل همین است که شورای کیوریتوری در تصمیم‌سازی‌های اولیه نقش دارد. اگر تمام تصمیم‌ها بر رأی یک کیوریتور استوار باشد، ممکن است کل آرت‌فر به سمت سلیقه‌ای خاص حرکت کند و این وضعیت به‌مرور به بی‌نظمی و هرج‌ومرج اجرایی بینجامد. تصور می‌کنم شورای مرکزی کیوریتوری از این جهت اهمیت دارد که سطح سلیقه و گرایش آرت‌فر را هدایت می‌کند و مانع هرج‌ومرج هنری، به معنای تعدد انتخاب‌های بی‌معیار، می‌شود.
کیوریتور یا شورای کیوریتوری، کیفیت هنری آرت‌فر را تأمین و تضمین می‌کنند و به همین سبب، توان جریان‌سازی دارند. تصمیم‌های اولیه و نهادی که کیوریتورها می‌گیرند، می‌تواند به شکل‌گیری جریان‌های پویا در بازار هنر کمک کند و مانع سکون شود. این جریان‌ها، متناسب با جغرافیا، زمانه، تاریخ هنر و نیز الزامات و محدودیت‌های اجتماعی، تعیین‌کننده‌اند.
در تجربه‌هایی که از آرت‌فرها دارید، هدایت کیوریتوری مرکزی و برنامهٔ مستقل گالری‌ها هرکدام چگونه می‌توانند به کیفیت نمایش کمک کنند؟
صمدزادگان: یکی از نخستین کارهای کیوریتور آرت‌فر، تعیین معیارهایی است که مشخص می‌کنند کدام گالری‌ها شرایط لازم برای حضور در آن را دارند. گالری‌ها باید هم از نظر سطح سلیقه و گرایش هنری و هم از نظر سابقهٔ عملکرد ارزیابی شوند تا بتوان کلیت آرت‌فر را به سطحی بالاتر از میانگین و فراتر از حداقل‌های کیفی هدایت کرد.
در مرحلهٔ بعد باید توجه کنیم که معمولاً با دو گروه گالری روبه‌رو هستیم. گروه کوچک‌تر، گالری‌هایی هستند که نظریه‌ای تألیفی دارند و در شکل‌گیری جریان‌های نو و پیشرو در بازار هنر تأثیر می‌گذارند. گروه دوم، که معمولاً اکثریت‌اند، سلیقه یا نگاه محدودتری دارند؛ یعنی یا گرایش و دستاوردی در ایجاد نگرش‌های نو ندارند یا ترجیح می‌دهند محافظه‌کارانه‌تر عمل کنند و تابع برآورد خود از سلیقهٔ میانگین بازار باشند.
اینجاست که کیوریتور نقش هماهنگ‌کننده‌ای دارد که از کیفیت آرت‌فر حراست می‌کند. در همکاری با گالری‌های گروه نخست، تصمیم‌های آن‌ها را به سمت عمل‌گرایی و گفت‌وگو با بازار هدایت می‌کند؛ در همکاری با گروه دوم نیز مانع محافظه‌کاری بیش از حد، سکون و تکرار آثار و گرایش‌ها می‌شود.
برای بخش پژوهش‌محور یک آرت‌فر، به‌ویژه در ایران، کدام خلأهای شناخت هنر را در اولویت می‌گذارید و حاصل پژوهش چگونه باید در اختیار مخاطب قرار گیرد؟
صمدزادگان: بر این باورم که اگر در برابر سکون، میل به تکاپو داشته باشیم و از حاکمیت دو نگاه رایج، یعنی نگاه فرم‌گرا و نگاه شعارزده، پرهیز کنیم، باید همواره به سه حوزه به‌عنوان خلأهای پژوهشی توجه کنیم؛ زیرا با گذر زمان، هم اطلاعات افزوده می‌شود و هم فاصلهٔ ما با گذشته بیشتر می‌شود.
نخست، دانش نظری دربارهٔ تاریخ هنر و هنر معاصر؛ دوم، آگاهی از تاریخ هنر منطقه‌ای و بومی، مشخصاً آنچه در گذشتهٔ تاریخ هنر ایران رخ داده است؛ و سوم، تناسب حرکت جامعهٔ هنری با زمانهٔ خود. منظورم از زمانه، هم زیست اجتماعی و تاریخی است و هم تعیین موضع در قبال تاریخ هنر معاصر. این سه موضوع، به اعتقاد من، رابطهٔ میان حال، گذشته و آینده را بررسی و تبیین می‌کنند.
حاصل پژوهش را می‌توان به‌سادگی در اختیار عموم قرار داد. ابزارهای نوین، مانند آرشیوهای اینترنتی و مجلات ویدئویی، می‌توانند بهترین نقش را در انتشار دستاوردهای بخش پژوهشی داشته باشند.
با توجه به تجربه‌تان به‌عنوان هنرمند، کدام توافق‌ها دربارهٔ انتخاب، نمایش و فروش اثر باید پیش از حضور در آرت‌فر میان هنرمند و گالری روشن شود؟
صمدزادگان: متأسفانه پاسخ مشخصی برای این پرسش ندارم، چون موضوع بیشتر به تصمیم‌های مدیریتی گالری برمی‌گردد. شاید بهتر باشد این پرسش را از گالری‌داران بپرسیم.
در عین حال، مسئله به این هم بستگی دارد که آرت‌فر از زمان فراخوان تا اجرا چقدر فرصت در نظر می‌گیرد و شرایط خود را چه زمانی به گالری‌ها اعلام می‌کند؛ مثلاً اینکه ترجیحات موضوعی دارد یا نه و شرایط فیزیکی، از جمله مساحت غرفه‌ها، چگونه است. اگر فرصت کافی وجود داشته باشد، گالری می‌تواند بنا بر سیاست داخلی خود با هنرمندانش وارد مذاکره شود. مفید است که گالری سیاست‌هایش را به هنرمندان فهرست خود اعلام کند و از آن‌ها بخواهد در انتخاب آثار یا تولید اثر جدید مشارکت داشته باشند.
حضور مؤثر ویدئو، اجرا و چیدمان در یک آرت‌فر ایرانی، بر اساس تجربهٔ شما، به چه حمایت‌های اجرایی و مالی نیاز دارد؟
صمدزادگان: وقتی دربارهٔ ویدئو، اجرا و چیدمان صحبت می‌کنیم، با دو مسئلهٔ جدی روبه‌رو هستیم: نخست، امکانات سخت‌افزاری، از ابزار و تجهیزات گرفته تا مکان مناسب برای ارائهٔ اثر؛ دوم، مسئلهٔ مالی، زیرا این‌گونه آثار پیوند چندانی با بازار هنر ندارند.
با این حال، معتقدم اگر آرت‌فر بتواند حس همکاری همگانی ایجاد کند و فعالان فضای هنری نیز بپذیرند که همکاری جمعی به ارتقا می‌انجامد، می‌توان با جذب حامیان فنی و مالی این امکان را فراهم کرد. در آن صورت، آرت‌فر گام بزرگی در ایجاد تکاپو در جریان هنری و ارتقای آگاهی عمومی در مواجهه با هنر معاصر برمی‌دارد.
آرت‌فر چه نقشی در آموزش و پرورش نگاه مخاطب عمومی دارد؟ چه برنامه‌هایی می‌تواند برای مخاطب غیرخریدار شناخت تازه‌ای ایجاد کند و در تهران نیز قابل اجرا باشد؟
صمدزادگان: تجربه به ما نشان داده است که رویدادهای هنری با ساختاری شبیه جشنواره، توان بالایی در جذب مخاطب عمومی دارند. به همین دلیل، همیشه از ایدهٔ برگزاری رویدادهایی مانند ماه هنر یا آرت‌فر استقبال می‌کنم. در همهٔ شهرهای جهان، لزوماً امکانات مالی و سخت‌افزاری برگزاری رویدادهای غیرانتفاعی، مانند دوسالانه‌های هنری، وجود ندارد. رویدادهایی که با پیش‌بینی بازگشت سرمایه شکل می‌گیرند، امکان بیشتری برای برگزاری دارند و اگر به‌صورت پیوسته مدیریت شوند، می‌توانند بر مخاطب عمومی تأثیر گسترده‌ای بگذارند؛ مثلاً ماه هنر مقدمه‌ای برای آرت‌فر باشد.
رویدادی مانند ماه هنر در سطح شهر پراکنده است و آرت‌فر در یک نقطه تمرکز دارد. پیوند این دو، ظرفیت جذب مخاطب و به همان نسبت، امکان آموزش مستقیم و غیرمستقیم و معرفی گونه‌ها، گرایش‌ها، عقاید و سلیقه‌های متنوع هنر معاصر را فراهم می‌کند.
باید توان جذب مخاطب را جدی گرفت. اخیراً شاهد برگزاری رویدادی با عنوان اکسپوی بین‌المللی هنر تهران بودیم که از نظر من بر سلیقه‌های نازل و عوام‌فریب استوار بود. نفس برگزاری‌اش از نظر من ایرادی ندارد؛ اما معتقدم اگر می‌توانستیم دربارهٔ آن پژوهشی آماری انجام دهیم، بی‌تردید به این نتیجه می‌رسیدیم که در ترویج هنر بی‌سلیقه و نازل تأثیر بسزایی دارد.
معتقدم در برابر چنین رویدادهایی، متخصصان هنر موظف‌اند رویدادهایی با سطح بالای سلیقه و دانش برگزار کنند و به سیاست‌های آموزشی توجه ویژه داشته باشند. متأسفانه این سلیقهٔ نازل بخش بزرگی از سلیقهٔ بخش خصوصی و دولتی را نیز در بر می‌گیرد. برنامه‌هایی مانند تورهای رایگان برای مخاطب غیرمتخصص یا کارگاه‌های آموزشی و تفریحی برای آموزش اطلاعات عمومی هنر می‌توانند ثمربخش باشند. البته این کار به جذب یا آموزش نیروهای متخصص نیاز دارد؛ کسانی که بتوانند مخاطب غیرمتخصص را با لذت‌بردن از هنر معاصر آشنا کنند.
مهم‌ترین تفاوت آرت‌فرهای ایرانی با نمونه‌های بین‌المللی را در چه می‌دانید و برای نزدیک‌شدن به معیارهای حرفه‌ای آن‌ها چه موانعی باید برطرف شود؟
صمدزادگان: صرف‌نظر از محدودیت‌های سیاسی و اجتماعی که به نظرم نیازی به بازگویی‌شان نیست، با مشکلات سخت‌افزاری روبه‌رو هستیم؛ مهم‌تر از همه، کمبود منابع مالی و نبود فضاهایی با وسعت و امکانات کافی.
ما در شرایطی نیستیم که بتوانیم آرت‌فر را یک مقصد گردشگری و تجاری بدانیم. بنابراین، متأسفانه اگر آرت‌فر در جایی خارج از کلان‌شهرهای مرکزی برگزار شود، نمی‌توانیم روی جذب مخاطب متخصص و غیرمتخصص و بازدهی اقتصادی آن حساب کنیم.
از سوی دیگر، امیدوارم این بخش از صحبتم اشتباه باشد، اما معتقدم در جامعهٔ هنری هنوز به این باور نرسیده‌ایم که ارتقای جمعی موجب ارتقای فردی می‌شود. این را به‌ویژه دربارهٔ فرهنگ‌سازی، جذب مخاطب و توسعهٔ بازار می‌گویم. بر همین مبنا، از یک سو با فقدان همیاری جمعی روبه‌رو هستیم و از سوی دیگر، منابع محدودمان در موازی‌کاری‌ها تقسیم و پراکنده می‌شوند.