به گزارش گروه رسانه‌ای شرق،
سرهنگ علی صباحی‌فرد - معاون اجتماعی پلیس امنیت اقتصادی فراجا
صرفه‌جویی تنها یک توصیه اخلاقی نیست؛ یک ضرورت اقتصادی است. کشوری که در مصرف انرژی، آب، نان، کالا و منابع عمومی اسراف کند، هزینه‌های بیشتری به بودجه و محیط زیست تحمیل می‌کند. اما صرفه‌جویی با بخش‌نامه و دستور شکل نمی‌گیرد؛ تا زمانی که در باور و رفتار مردم ریشه نداشته باشد، پایدار نخواهد بود. در اینجا رسانه نقشی تعیین‌کننده دارد؛ چون هم الگوهای مصرف را بازتاب داده و هم آنها را شکل می‌دهد.
بسیاری از مردم از میزان واقعی اسراف بی‌خبر هستند. وقتی رسانه نشان می‌دهد هدررفت نان در یک شهر چقدر است یا یک لامپ پرمصرف در سال چه هزینه‌ای ایجاد می‌کند، موضوع از یک توصیه کلی به یک عدد ملموس تبدیل می‌شود. همچنین رفتار انسان به این بستگی دارد که چگونه فکر می‌کند دیگران چه می‌کنند. رسانه با نمایش الگوهای مصرف معقول، رفتار صرفه‌جویانه را عادی و اسراف را ناپسند می‌کند. این اثر تدریجی است، اما از هر دستور مستقیمی ماندگارتر است. از سوی دیگر، چهره‌های محبوب، از ورزشکار و هنرمند تا مدیر موفق، می‌توانند نمونه‌هایی قابل پذیرش ارائه دهند. اگر مردم ببینند افراد مورد احترام آنها ساده و حساب‌شده زندگی می‌کنند، صرفه‌جویی را نشانه خرد می‌بینند، نه کمبود.
از سوی دیگر، رسانه می‌تواند اسراف در بخش عمومی را هم گزارش کند؛ هزینه‌های غیرضروری، پروژه‌های ناتمام یا مصرف بی‌رویه نهادها. صرفه‌جویی فقط وظیفه مردم نیست و اگر دولت و دستگاه‌ها الگو نباشند، فرهنگ‌سازی اعتبار نخواهد داشت.
ظرفیت‌های رسانه‌ها
صدا‌و‌سیما با گستره مخاطب، ظرفیت برنامه‌های اجتماعی، سریال، مستند و مسابقه را دارد. اثرگذاری سریال و برنامه‌های خانوادگی معمولا از تبلیغات مستقیم بیشتر است.
شبکه‌های اجتماعی بستر اصلی نسل جوان. ویدئوهای کوتاه، چالش‌های خلاقانه و محتوای تولیدشده توسط خود کاربران، سریع پخش می‌شود و حس مشارکت می‌آفریند.
رسانه‌های محلی و مطبوعات برای پوشش مسائل منطقه‌ای، مثل کم‌آبی یا مصرف برق در یک شهر، مؤثر هستند و با دغدغه واقعی مردم ارتباط می‌گیرند. تبلیغات تجاری: بازاریابی اغلب مصرف را تشویق می‌کند، اما تبلیغ کالاهای کم‌مصرف و با‌دوام هم می‌تواند به صرفه‌جویی کمک کند.
آموزش رسمی و رسانه‌های آموزشی برنامه‌های کودک و نوجوان و محتوای مدرسه‌ای، عادت‌های مصرفی را از سنین پایین شکل می‌دهند.
چگونه از ظرفیت رسانه استفاده کنیم؟
روایتگری به جای نصیحت: مردم از موعظه مستقیم گریزان هستند، اما داستان را می‌پذیرند. یک مستند درباره خانواده‌ای که با تغییر ساده عادت‌ها، هزینه‌اش را کم کرده، تأثیرش از 10 شعار بیشتر است.
تمرکز بر منفعت شخصی: شعار «برای کشور صرفه‌جویی کنید» به‌تنهایی کافی نیست. وقتی مردم ببینند صرفه‌جویی قبض برق‌شان را کم می‌کند و پس‌انداز می‌سازد، انگیزه عملی پیدا می‌کنند. بهتر است پیام ملی و منفعت فردی با هم ارائه شود.
ارائه راهکار عملی: آگاهی بدون راهکار ناامیدکننده است. رسانه باید بگوید دقیقا چه کار کنیم؛ چگونه مصرف آب را کم کنیم، چه لوازمی انتخاب کنیم و چطور غذا را بدون دورریز مدیریت کنیم.
استفاده از داده و شفافیت: گزارش‌های مبتنی بر آمار معتبر، اعتماد می‌سازد. مردم وقتی ببینند عددها صادقانه ارائه می‌شود، بیشتر همراهی می‌کنند.
سازگاری با مخاطب: پیام برای نوجوان، خانه‌دار، کارمند و کارآفرین باید متفاوت باشد. محتوای جوان‌پسند باید خلاق و کوتاه باشد و محتوای خانوارها باید کاربردی باشد.
پرهیز از شرم‌افکنی: پیام‌هایی که مردم را مقصر نشان دهند یا به اقشار کم‌درآمد فشار روانی بیاورند، نتیجه معکوس دارند. صرفه‌جویی باید به‌عنوان انتخاب هوشمندانه معرفی شود، نه تحمیل.
هماهنگی با سیاست‌گذار: فرهنگ‌سازی بدون زیرساخت کارایی ندارد. اگر مردم از مصرف‌شان آگاه نباشند یا کالای کم‌مصرف دسترس‌پذیر نباشد، پیام رسانه‌ای بی‌اثر می‌ماند. قیمت‌گذاری درست، تسهیل خرید تجهیزات کم‌مصرف و تشویق‌های مالی باید با پیام رسانه‌ای همراه شود.
چالش‌ها
بزرگ‌ترین مانع در این مسیر، تضاد پیام‌ها‌ست. رسانه‌ای که ساعتی از صرفه‌جویی می‌گوید و ساعتی دیگر مصرف‌گرایی و تجمل را ترویج می‌کند، اعتبار خود را از دست می‌دهد. چالش دیگر بی‌اعتمادی است؛ اگر مردم اسراف مسئولان را ببینند و رسانه سکوت کند، از توصیه‌ها فاصله می‌گیرند. و در نهایت، کم‌حوصلگی مخاطب است؛ کمپین‌های مقطعی و فصلی اثر کوتاه‌مدت دارند و فرهنگ‌سازی به تداوم نیاز دارد. در نهایت رسانه می‌تواند صرفه‌جویی را از شعار به یک سبک زندگی تبدیل کند، به شرط آنکه صادق، خلاق و پیوسته باشد و با سیاست‌های عملی همراه شود. موفق‌ترین کمپین‌ها آنهایی هستند که به مردم دلیل، راهکار و الگو می‌دهند و آنها را شریک می‌کنند، نه مخاطب منفعل. وقتی رسانه، دولت و جامعه یک پیام را با هم تکرار کنند، صرفه‌جویی از یک توصیه به عادتی پایدار تبدیل می‌شود.