از نگاه امنیتی تا حکمرانی هوشمند
چهارشنبه ۲۰ آبان ۱۴۰۵، نشست سی‌وششم سلسله‌نشست‌های «وضعیت‌شناسی مهاجرین افغانستانی در ایران» انجمن راحل با عنوان «مسأله مهاجرین افغانستانی و نظام مالی در ایران»، در خانه اندیشه‌ورزان برگزار شد. دکتر حسین شیرازی، عضو هیأت علمی سیاست‌گذاری عمومی دانشگاه علامه طباطبایی و محمدسعید شادکار، عضو هیأت علمی دانشگاه الزهرا و مشاور طراحی سازوکار و خدمات مالی ـ بانکی، سخنرانان این نشست بودند. جعفر سلطانی، دبیر کارگروه اقتصادی انجمن راحل، دبیری جلسه را بر عهده داشت.
دکتر حسین شیرازی در این نشست، ریشه بخشی از محدودیت‌های اقتصادی و بانکی مهاجرین افغانستانی را در چارچوب ذهنی حاکم بر سیاست‌گذاری جست‌وجو کرد. او با توضیح مفهوم «مرجعیت» یا چارچوب باورهای جمعی اثرگذار بر سیاست‌گذاری، گفت همان‌طور که در حوزه اقتصاد یا سیاست، برخی الگوها به معیار سنجش تصمیم‌ها تبدیل می‌شوند، در موضوع مهاجرین نیز یک چارچوب ذهنی مسلط وجود دارد که بر تصمیم‌گیری در حوزه‌های گوناگون اثر می‌گذارد. به اعتقاد شیرازی، این چارچوب در ایران عمدتاً امنیت‌محور است؛ به این معنا که حتی موضوعی اقتصادی مانند ارائه خدمات بانکی به مهاجرین نیز ممکن است پیش از بررسی منافع و پیامدهای اقتصادی، از منظر امنیتی ارزیابی شود. او با اشاره به ریشه‌های تاریخی این رویکرد در تجربه‌های امنیتی پس از انقلاب و جنگ، یادآور شد که پیوند مسئله مهاجرت با امنیت، پدیده‌ای محدود به ایران نیست؛ اما تعریف امنیت و ابزارهای کنترل آن در کشورها متفاوت است. شیرازی میان توجه به امنیت و محروم‌کردن مهاجرین از خدمات رسمی تمایز گذاشت. او توضیح داد که ارائه خدمات بانکی و ثبت رسمی تراکنش‌ها می‌تواند امکان نظارت و مدیریت را افزایش دهد؛ درحالی‌که حذف افراد از نظام رسمی مالی، آنان را به استفاده از مسیرهایی سوق می‌دهد که شفافیت و قابلیت رصد کمتری دارند. از این منظر، دسترسی ضابطه‌مند به خدمات مالی می‌تواند به‌جای تضعیف امنیت، ابزارهای حکمرانی و نظارت را تقویت کند.
محمدسعید شادکار نیز در ادامه مباحث، از زاویه سازوکارهای مالی و پرداخت به مسئله پرداخت. او با اشاره به تجربه خود در زمینه ابتکارات مربوط به پرداخت‌های بین‌المللی و ریال فرامرزی، بر ظرفیت ابزارهای مالی در تسهیل مبادلات منطقه‌ای تأکید کرد. شادکار در توضیح مشکلات خدمات بانکی، تصریح کرد که درباره جزئیات فرایندهای داخلی بانک‌ها اطلاعات موثق و مستقیمی ندارد؛ بااین‌حال، از منظر طراحی خدمات، مسئله را صرفاً فنی ندانست و بر اهمیت اصلاح فرایند ارائه خدمت تأکید کرد. او توضیح داد که اگر بانک‌ها انگیزه کافی برای ارزش‌آفرینی و جذب مشتری داشته باشند، می‌توانند فرایندهای معیوب یا وابستگی‌های غیرضروری به سامانه‌های بیرونی را اصلاح کنند. به گفته شادکار، برای ایجاد چنین انگیزه‌ای باید فرصت اقتصادی، نمونه‌های موفق و هزینه فرصت از دست‌رفتن بازار به مدیران و سیاست‌گذاران نشان داده شود.
در مجموع، دو سخنران از دو مسیر متفاوت به یک مسئله مشترک پرداختند: شیرازی بر ضرورت بازاندیشی در چارچوب امنیت‌محور سیاست‌گذاری تأکید کرد و شادکار نشان داد که اصلاح سازوکارهای اجرایی و ایجاد انگیزه اقتصادی در نهادهای مالی، می‌تواند بخشی از موانع موجود را برطرف کند.