به گزارش گروه رسانه‌ای شرق،
حسین پرورش - کارشناس حوزه بین‌الملل
سومین اجلاس سران روسیه و آفریقا در روزهای ۲۸ و ۲۹ اکتبر ۲۰۲۶ در مسکو، در شرایطی برگزار شد که آفریقا بیش از هر زمان دیگری به کانون توجه و رقابت قدرت‌های جهانی تبدیل شده است.
حضور نمایندگان ۴۸ کشور آفریقایی، از‌جمله ۲۲ کشور در سطح رئیس کشور یا دولت، فراتر از یک رویداد دیپلماتیک، نشان‌دهنده جایگاه فزاینده این قاره در معادلات نوین بین‌المللی و عزم مسکو برای تحکیم موقعیت خود در آن بود. روسیه در پی آن است که پیوندهای تاریخی و سیاسی خود با آفریقا را به شراکتی پایدار در عرصه‌های اقتصادی، امنیتی و فناورانه ارتقا دهد. با این حال، اهمیت واقعی اجلاس را باید در تحول جایگاه آفریقا از موضوع رقابت قدرت‌ها به بازیگری مؤثر در شکل‌دهی به نظم جهانی جست‌وجو کرد.
آفریقا؛ از میراث استعمار تا مطالبه نظم چندقطبی
یکی از محورهای برجسته اجلاس، تأکید بر ضرورت شکل‌گیری نظم چندقطبی و پایان‌دادن به مناسبات نابرابر در نظام بین‌الملل بود. پوتین با یادآوری حمایت اتحاد شوروی از جنبش‌های استقلال‌طلبانه آفریقا، کوشید روسیه را به‌عنوان شریکی تاریخی معرفی کند که مناسبات خود با این قاره را بر پایه احترام به حاکمیت ملی و منافع متقابل تعریف می‌کند. این گفتمان، به‌ویژه در کشورهای ساحل که در سال‌های اخیر شاهد بازنگری در روابط خود با قدرت‌های غربی بوده‌اند، از ظرفیت پذیرش سیاسی برخوردار است.
با این حال، استقبال آفریقایی‌ها از مسکو را نباید به معنای همسویی راهبردی با روسیه دانست. بسیاری از دولت‌های این قاره نه در پی جایگزینی یک قدرت خارجی با قدرتی دیگر، بلکه درصدد تنوع‌بخشی به شرکای بین‌المللی و افزایش قدرت چانه‌زنی خود هستند. مطالبه اصلاح ساختار شورای امنیت، افزایش سهم آفریقا در نهادهای مالی بین‌المللی و برخورداری از جایگاهی متناسب با وزن جمعیتی و سیاسی این قاره، نشان می‌دهد که آفریقایی‌ها رقابت قدرت‌ها را فرصتی برای بازتعریف موقعیت خود در نظام جهانی می‌دانند.
اقتصاد؛ آزمون واقعی نفوذ روسیه
اگر سیاست و ژئوپلیتیک، انگیزه اصلی مسکو برای حضور در آفریقا باشد، اقتصاد معیار واقعی سنجش موفقیت آن خواهد بود. حجم مبادلات تجاری روسیه و آفریقا در سال ۲۰۲۵ از ۲۷ میلیارد دلار فراتر رفت؛ رقمی که در مقایسه با سال ۲۰۱۹ رشد قابل توجهی دارد، اما همچنان با هدف ۴۰ میلیارد دلاری اعلام‌شده از سوی پوتین فاصله دارد. غلات، کودهای شیمیایی، انرژی، صنایع معدنی، حمل‌ونقل و فناوری از مهم‌ترین محورهای همکاری دو طرف هستند.
روسیه می‌کوشد از جایگاه تأمین‌کننده کالاهای اساسی فراتر رود و به شریکی مؤثر در توسعه زیرساختی و صنعتی آفریقا تبدیل شود. پروژه نیروگاه هسته‌ای الضبعه مصر با مشارکت روس‌اتم، نمونه‌ای از تلاش مسکو برای ایجاد پیوندهای فناورانه و بلندمدت است. با این حال، محدودیت منابع مالی، دشواری تأمین اعتبار پروژه‌های بزرگ و پیامدهای تحریم‌های غرب، موانعی جدی در مسیر این راهبرد به شمار می‌روند. از این‌رو، موفقیت روسیه نه با شمار توافق‌نامه‌ها، بلکه با میزان سرمایه‌گذاری واقعی، انتقال فناوری و اجرای پروژه‌های مولد سنجیده خواهد شد.
امنیت؛ ابزار نفوذ و آزمون اعتبار روسیه
حضور امنیتی روسیه، به‌ویژه در منطقه ساحل، یکی دیگر از پایه‌های راهبرد این کشور است. توسعه همکاری‌های دفاعی با مالی، بورکینافاسو و نیجر و فعالیت آفریکا کورپس، بیانگر اهمیت این منطقه در محاسبات ژئوپلیتیکی کرملین است. برای دولت‌های این کشورها نیز همکاری با مسکو، علاوه بر تأمین نیازهای نظامی، نمادی از استقلال در تصمیم‌گیری دفاعی و فاصله‌گرفتن از ترتیبات امنیتی سنتی غرب محسوب می‌شود.
با این حال، تداوم ناامنی و فعالیت گروه‌های مسلح نشان می‌دهد که برتری نظامی به‌تنهایی قادر به حل ریشه‌ای بحران ساحل نیست. نفوذ پایدار روسیه نیز در گرو آن است که همکاری امنیتی با توسعه اقتصادی، تقویت حکمرانی و ایجاد فرصت‌های اجتماعی همراه شود؛ در غیر این صورت، دستاوردهای نظامی و سیاسی ممکن است به نفوذی شکننده و مقطعی محدود بماند.
رقابت قدرت‌ها؛ آفریقا دیگر صرفا میدان بازی نیست
اهمیت اجلاس مسکو زمانی روشن‌تر می‌شود که آن را در بستر رقابت گسترده قدرت‌های جهانی بررسی کنیم. چین با سرمایه‌گذاری زیرساختی، اروپا با پیوندهای تاریخی و تجاری، آمریکا با ابزارهای اقتصادی و امنیتی و ترکیه و کشورهای عربی با گسترش سرمایه‌گذاری، هر یک در پی تحکیم موقعیت خود در این قاره هستند. اما تحول اساسی آن است که کشورهای آفریقایی دیگر صرفا پذیرنده الگوهای همکاری خارجی نیستند؛ آنان می‌کوشند با متنوع‌سازی شرکا، رقابت قدرت‌ها را در خدمت اولویت‌های توسعه ملی خود قرار دهند.
در این میان، ماهیت رقابت نیز دگرگون شده است. امروز گشایش سفارتخانه، اعلام حمایت سیاسی یا امضای تفاهم‌نامه برای تثبیت نفوذ کافی نیست. میدان اصلی رقابت به عرصه سرمایه‌گذاری مولد، انتقال فناوری، ایجاد زیرساخت و مشارکت در زنجیره ارزش اقتصادی انتقال یافته است. قدرتی در آفریقا دست بالا را خواهد داشت که بتواند منابع و ظرفیت‌های این قاره را به فرصت‌های واقعی توسعه و اشتغال تبدیل کند.
سومین اجلاس مسکو بازتاب تقاطع دو محاسبه متفاوت بود: روسیه می‌کوشد آفریقا را به یکی از پایه‌های نفوذ جهانی خود تبدیل کند و کشورهای آفریقایی در پی آن هستند که از رقابت قدرت‌ها برای ارتقای استقلال و جایگاه بین‌المللی خویش بهره گیرند. این تفاوت در اهداف، در کنار محدودیت‌های اقتصادی روسیه، آینده مناسبات دو طرف را تعیین خواهد کرد.
برای جمهوری اسلامی ایران نیز پیام این تحول، ضرورت عبور از دیپلماسی صرفا سیاسی و حرکت به سوی همکاری‌های اقتصادی و پروژه‌محور با آفریقاست. تجربه رقابت قدرت‌ها در این قاره نشان می‌دهد که روابط سیاسی، بدون پشتوانه اقتصادی و دستاوردهای ملموس، نمی‌تواند نفوذی پایدار ایجاد کند.
آفریقا دیگر قاره‌ای نیست که صرفا قدرت‌های بزرگ برای آینده آن تصمیم بگیرند؛ این قاره به تدریج در جایگاهی قرار گرفته است که می‌تواند از رقابت قدرت‌ها برای بازتعریف موقعیت خود در نظم جهانی بهره گیرد. در این معادله، برنده نهایی، کشوری نیست که صرفا حضور پررنگ‌تری دارد؛ قدرتی است که بتواند نه‌فقط برای آفریقا، بلکه با آفریقا و بر مبنای اولویت‌های واقعی آن، آینده‌ای مشترک بنا کند.