زمزمه‌های نگران‌کننده وزارت آموزش‌وپرورش برای عبور از نظام آموزشی استاندارد و صدساله کشور، با شعار فریبنده «تمرکززدایی» و جایگزینی کتاب‌محوری با برنامه‌محوری، نگرانی و واکنش جدی میهن‌دوستان ایرانی را برانگیخته است. در این زمینه، توجه به چند نکته ضروری است:
۱- وزارت آموزش‌وپرورش مسئولیت آموزش و پرورش نسل‌های آینده ایران را بر عهده دارد؛ نسلی که باید با تاریخ و هویت ملی هزاران‌ساله خود آشنا باشد و با عشق به میهن برای پیشرفت و آبادانی آن بکوشد. سیاست‌هایی مانند بومی‌گزینی قومی با اولویت‌دادن به هویت محلی بر هویت ملی ایرانی و جایگزینی «محلی‌محوری» به جای «ملی‌محوری»، می‌تواند زمینه حذف نیروهای غیربومی، تضعیف پیوند ملی در استان‌های مرزی و سوءاستفاده همسایگان از اشتراکات زبانی و قومی را فراهم کند.
۲- بی‌تردید، زبان فارسی یکی از ارکان اصلی وحدت ملی و هویتی ایرانیان است. همان‌گونه که در اصل پانزدهم قانون اساسی تصریح شده، زبان و خط رسمی و مشترک مردم ایران فارسی است. در این اصل آمده است: «زبان و خط رسمی و مشترک مردم ایران فارسی است. اسناد و مکاتبات و متون رسمی و کتب درسی باید با این زبان و خط باشد، ولی استفاده از زبان‌های محلی و قومی در مطبوعات و رسانه‌های گروهی و تدریس ادبیات آنها در مدارس، در کنار زبان فارسی آزاد است» بنابراین، اصل پانزدهم ضمن تأکید صریح بر جایگاه رسمی و مشترک زبان فارسی، استفاده از زبان‌های محلی در رسانه‌ها و تدریس ادبیات آنها در مدارس را در کنار زبان فارسی، مجاز دانسته است؛ نه جایگزینی این زبان‌ها با فارسی در آموزش عمومی و کتاب‌های درسی.
در نتیجه، استناد به این اصل برای حذف زبان فارسی از نظام آموزشی، تفسیری نادرست از قانون اساسی است.
۳- در این میان، شیطنت‌های دشمنانه جمهوری باکو را نیز نباید نادیده گرفت. حمایت رسانه‌ای و سیاسی این کشور از جریان‌های واگرای قومی و تلاش برای جایگزینی آموزش زبان محلی به جای زبان ملی فارسی در آذربایجان تاریخی ایران، به مرکزیت تبریز، موضوعی قابل تأمل است. ازاین‌رو، هر سیاستی که به تضعیف آموزش زبان فارسی در مناطق غیرفارسی‌زبان بینجامد، می‌تواند همبستگی ملی را آسیب‌پذیر کرده و فرصت سوءاستفاده را برای همسایگانی فراهم سازد که در برخی منابع آموزشی خود ادعاهای ارضی علیه ایران مطرح می‌کنند.
۴- تضعیف زبان فارسی، در نهایت می‌تواند به تضعیف وحدت ملی و همدلی میان ایرانیان منجر شود. هنگامی که به معلمان استان‌های مرزی اجازه داده شود بر اساس «تشخیص شخصی» و «نیازهای محلی» برنامه آموزشی طراحی کنند، بدون آنکه چارچوب و استاندارد ملی روشنی وجود داشته باشد، خطر شکل‌گیری آموزش‌های قوم‌محور و ورود محتوای ناسازگار با هویت ملی با دخالت همسایگان بدخواه افزایش می‌یابد. نتیجه چنین روندی می‌تواند جایگزینی تدریجی علایق قومی و محلی به جای تعلق خاطر مشترک ایرانی باشد.
۵- تکرار ایده تمرکززدایی از سوی برخی مقامات آموزش‌وپرورش، به‌ویژه هنگامی که با تغییر نظام آموزشی از کتاب‌محوری به برنامه‌محوری همراه می‌شود، نیازمند بررسی دقیق است. اگر کتاب‌های مشترک و ملی درسی جای خود را به برنامه‌هایی بدهند که معلمان بدون چارچوب استاندارد و نظارت ملی طراحی می‌کنند، انسجام محتوایی و زبانی نظام آموزشی کشور در معرض آسیب قرار خواهد گرفت. این طرح، در صورت اجرای نادرست، می‌تواند زمینه تضعیف نظام یکپارچه و استاندارد آموزش‌وپرورش ایران را فراهم کند. پیونددادن تغییر زبان آموزشی با تغییر محتوای درسی، به‌ویژه در مناطق مرزی، حساسیت بیشتری دارد؛ زیرا ممکن است دانش‌آموزان به‌جای آشنایی متوازن با تاریخ، فرهنگ و هویت ملی ایران، صرفا با محتوای محدود محلی و قومی پرورش یابند. نگرانی زمانی جدی‌تر می‌شود که پیش‌تر، پیامدهای ضد ملی اجرای سیاست بومی‌گزینی قومی در دانشگاه‌ها و استخدام معلمان را در استان‌های پیرامونی و مرزی مشاهده کرده‌ایم و احتمال خطر ورود محتوای آموزشی متأثر از جریان‌های سیاسی و فرهنگی کشورهای همسایه افزایش می‌یابد. هدف آموزش عمومی باید پرورش شهروندانی آگاه، ایران‌دوست و مسئول در قبال تمامیت ارضی و آینده کشور باشد، نه محدودکردن افق فکری دانش‌آموزان به هویت‌های مصنوعی جعلی برساخته کشورهای همسایه. از سوی دیگر، هم‌زمانی تبلیغات رسانه‌ای برخی جریان‌های خارج از کشور با طرح‌های مشابه در داخل، ضرورت شفافیت و نظارت دقیق نهادهای متولی امنیت کشور بر سیاست‌های آموزشی را دوچندان می‌کند. نظام آموزشی کشور نباید به عرصه رقابت‌های قومی و سیاسی یا بستری برای تضعیف تعلق ملی و اتحاد و انسجام ملی ایرانی تبدیل شود.
۶- نگاهی به وضعیت زبان رسمی در کشورهای همسایه نیز اهمیت این موضوع را نشان می‌دهد. در جمهوری باکو، با وجود حضور زبان‌های محلی مانند تالشی، تاتی، لزگی و گرجی، زبان رسمی کشور آذری است. در ترکیه نیز با وجود رواج زبان‌های کردی، عربی، گرجی و دیگر زبان‌ها، ترکی زبان رسمی کشور محسوب می‌شود.
در حالی که در غالب کشورهای جهان از کشورهای چند صد میلیون نفری چون آمریکا و چین و هند و کشورهای چند ده میلیون نفری چون فرانسه، با وجود تنوع زبان‌های محلی، بر نقش یک زبان مشترک در حفظ انسجام ملی و تمامیت ارضی تأکید دارند، در ایران نیز زبان ملی فارسی، در طول هزاران سال، افزون بر جایگاه رسمی، میراث تاریخی مشترک ملت ایران و زبان میانجی تیره‌های گوناگون این سرزمین بوده است و حتی قرن‌ها زبان ادبی و دیوانی امپراتوری عثمانی و شبه‌قاره هند هم بوده، بنابراین میراثی است کهن و گران‌بها که نباید با برداشت‌های قوم‌گرایانه تضعیف شود.
فرجام سخن
آنچه امروز در برخی استان‌های مرزی، به‌ویژه آذربایجان باید مورد توجه قرار گیرد، ضعف آموزش عمومی زبان فارسی و ضرورت تقویت آن است، نه جایگزین‌کردن آموزش فارسی با سیاست‌های محلی‌محور. چنین جایگزینی‌ای می‌تواند در درازمدت، توانایی نسل‌های آینده در استفاده از زبان مشترک ملی را کاهش دهد. نامه‌نگاری اخیر برخی مقام‌های فرهنگی و سیاسی جمهوری باکو با سفارت ایران درباره دخالت در امور داخلی ایران و فشار برای رسمیت‌بخشیدن به آموزش ترکی در آذربایجان ایران، در کنار تبلیغات رسانه‌ای این کشور، ضرورت بررسی دقیق امنیتی برای اهداف و پیامدهای چنین مطالباتی را افزایش داده است. هم‌زمانی این تحولات با طرح مباحث آموزش به زبان محلی در آذربایجان ایران و برخی نمادگرایی‌های سیاسی حساسیت موضوع را دوچندان می‌کند.
فراموش نکنیم که ما پیش از هر هویت محلی و قومی، شهروندان یک ایران تاریخی و یکپارچه هستیم. تمامیت ارضی ایران و حقوق برابر همه ایرانیان برای برخورداری از رفاه، توسعه و فرصت‌های اجتماعی برای آبادانی ایران در قالب «حقوق شهروندی ایرانی» باید در اولویت سیاست‌گذاری‌های ملی قرار گیرد. زبان فارسی نیز زبان اختصاصی یک قوم یا ابزار سلطه گروهی بر دیگران نیست؛ بلکه میراث مشترک تاریخی همه ایرانیان و یکی از مهم‌ترین ستون‌های هویت ملی کشور است. در عین حال، پاسداشت زبان‌ها و ادبیات محلی نیز می‌تواند در کنار تقویت زبان مشترک ملی دنبال شود. حفظ وحدت ملی و تمامیت ارضی ایران، با احترام به تنوع فرهنگی و زبانی تیره‌های ایرانی و تقویت زبان مشترک فارسی امکان‌پذیر است. ایران در این پیچ تاریخی بیش از هر زمان به همبستگی ملی، سیاست‌گذاری مسئولانه و نظام آموزشی استاندارد نیاز دارد، نه تصمیم‌هایی که ناخواسته زمینه واگرایی و تضعیف پیوندهای تاریخی ملت ایران را فراهم کنند.