مقامات عالی‌رتبه چهار قدرت بزرگ مسلمان در خاورمیانه شامل ایران، عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان در ۲۶ اکتبر گذشته در تهران گرد‌هم آمدند. در این نشست، سرلشکر محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران، خالد بن‌سلمان، وزیر دفاع عربستان سعودی، ابراهیم کالین، رئیس سازمان اطلاعات ترکیه و ژنرال عاصم منیر، رئیس ستاد مشترک ارتش پاکستان حضور داشتند. این نشست که ماهیتی شبیه به «نشست سران» داشت، در حالی برگزار شد که جنبش انصارالله، متحد تهران، از طریق حملات موشکی و پهپادی، اقتصاد عربستان سعودی را با فلج‌کردن مسیرهای تجاری تحت فشار قرار داده بود. اگرچه هیچ توافق مکتوب و مشخصی امضا نشد، اما بیانیه مشترک شرکتکنندگان تکرار این قالب دیپلماتیک را پیش‌بینی کرده است. طبق گفته منابع ایرانی، شرکتکنندگان به این توافق رسیدند که امنیت منطقه باید توسط خودِ کشورهای منطقه تأمین شود؛ پیامی که به وضوح بر پایان دوران اتکای کشورهای حوزه خلیج فارس و بیش از همه عربستان سعودی به ایالات متحده به‌عنوان مرجع نخست امنیتی تأکید دارد.
چرخش استراتژیک ریاض: عربستان سعودی پس از دهه‌ها رقابت و با وجود حملات متحد حوثی‌ها، مسیر گفت‌وگوی مستقیم با ایران را برگزیده است. عدم تمایل متحدان سنتی ریاض برای مداخله و حمایت، دلیل اصلی این نزدیکی است. در وهله نخست، ایالات متحده از پاسخ به درخواست عربستان مبنی بر حمله مستقیم به حوثی‌ها در یمن خودداری کرد. از زمان دیدار روزولت و ملک عبدالعزیز در عرشه ناو USS Quincy در سال ۱۹۴۵، دو کشور با پیمانی پیوند خورده‌اند که بر اساس آن واشینگتن امنیت پادشاهی را تضمین می‌کند و در مقابل به نفت آن دسترسی اولویت‌دار خواهد داشت. اما رشد تولید انرژی در آمریکا و رسیدن این کشور به جایگاه صادرکننده خالص نفت در سال ۲۰۲۰، اهمیت استراتژیک نفت عربستان را برای واشینگتن کاهش داده است. با این حال، ایالات متحده همچنان در برابر نوسانات قیمت جهانی آسیب‌پذیر است. طبق نظرسنجی مؤسسه گالوپ در اکتبر ۲۰۲۶، حدود ۴۲ درصد از رأی‌‌دهندگان آمریکایی قیمت سوخت را عاملی بسیار حیاتی در تصمیم‌گیری‌های انتخاباتی خود می‌دانند. این موضوع در انتخابات میان‌دوره‌ای سوم نوامبر گذشته نیز با گرایش اکثریت به سوی دموکرات‌ها در هر دو مجلس سنا و کنگره خود را نشان داد. عربستان با درک بی‌میلی آمریکا و ناتوانی واشینگتن در مدیریت هم‌زمان تنش‌ها در ایران و یمن، در آگوست ۲۰۲۶ «توافق دفاعی مکه» را با ترکیه و پاکستان منعقد کرد. با این حال، این دو کشور نیز از مداخله علیه حوثی‌ها ابا دارند. برخی این اتحاد را تلاشی از سوی قدرت‌های سنی برای محاصره ایرانِ شیعه قلمداد کرده‌اند، اما نشست تهران این تحلیل را تضعیف می‌کند؛ چراکه «توافق مکه» می‌تواند برخلاف این تصور، پیش‌درآمدی بر یک معماری دفاعی جدید باشد که بر پایه چهار قدرت بزرگ مسلمان منطقه استوار است. آیا ریاض چاره‌ای جز گفت‌وگو با تهران دارد؟ آموخته‌های هفته‌های اخیر بر این واقعیت صحه می‌گذارند که پاسخ مثبت است. ایران با پاسخ به حملات آمریکا و اسرائیل و انجام حملات تلافی‌گرانه علیه پایگاه‌های آمریکایی در کشورهای حوزه خلیج فارس، قصد داشت ناکارآمدی حفاظت از سوی واشینگتن را به نمایش بگذارد. به نظر می‌رسد ناتوانی آمریکا در جلوگیری از این حملات، همراه با نقش این کشور در شعله‌ورکردن تنش‌ها، یک شوک سیاسی ایجاد کرده است. اکنون تک‌سالار‌های نفتی منطقه و در رأس آنها ریاض، ناگزیر به بازشناخت جایگاه محوری ایران در امنیت منطقه هستند.
به سوی معماری جدید دفاعی در منطقه: پس از جنگ کنونی که پیامدهای آن همچنان نامشخص است، معماری امنیتی جدیدی باید ظهور کند. در حالی که احتمال حمله گسترده دونالد ترامپ به ایران همچنان وجود دارد، چهار درس مهم از ماه‌های اخیر استنباط می‌شود:
1. تاب‌آوری جمهوری اسلامی: توانایی ایران در مسدودکردن تنگه هرمز و اعمال نفوذ از طریق متحدان خود، وزن منطقه‌ای آن را افزایش داده و همسایگان را به جست‌وجوی قالب‌های جدیدی برای گفت‌وگو و همکاری واداشته است.
2. تغییر در متحدان عربستان: عربستان سعودی به این نکته پی برد که اتحاد با آمریکا قادر به حفاظت او در برابر جنگ نیست و اکنون در تلاش است تا بیش از پیش برای تأمین امنیت خود بر کشورهای منطقه تکیه کند.
3. فرارفتن از تقابل مذهبی: رقابت میان عربستان سعودی سنی و ایران شیعه، یک «سرنوشت اجتناب‌ناپذیر» نیست. نزدیکی آغازشده در سال ۲۰۲۳ تحت نظارت و میانجیگری چین نشان داد که این دو کشور در صورت هم‌گرایی منافع، قادر به گفت‌وگو و دستیابی به تفاهم هستند.
4. نقش چین در بازآرایی منطقه: چین که مصرف‌کننده نزدیک به ۴۰ درصد از تولید نفت حوزه خلیج فارس است، از این تلاش‌ها برای ایجاد یک معماری دفاعی مستقل و منطقه‌ای استقبال می‌کند. به نظر می‌رسد در صورت به نتیجه رسیدن این اقدامات، پکن در مقایسه با اروپایی‌های امروزی که از مدیریت اوضاع بازمانده‌اند، در جایگاه بسیار مطلوب‌تری برای همراهی با این بازآرایی ساختاری قرار دارد.