به گزارش گروه رسانه‌ای شرق،
محمد بقایی ماکان: هر متفکر معروفی دارای اندیشه‌ای محوری است که زیربنای دیدگاه‌های او را شکل می‌دهد و با همان دیدگاه نیز شناخته می‌شود؛ چنان‌که افلاطون با مُثُل، دکارت با کوگیتو، کانت با خرد ناب، اگوست کنت با پوزیتیویسم، سهروردی با حکمت اشراق و صدرای شیرازی با حرکت جوهری. اقبال نیز فلسفه‌ای را پی افکند به نام «خودی» که مرادف نام او شده. آنچه او در این نظریه مطرح می‌سازد، ترکیبی است از عقاید هگل در مورد ایده‌آلیسم، نظرات فیخته در خصوص انواع خود (self)، عرفان پویا و واقع‌نگر مولوی، جاودانگی من آدمی بر اساس آموزه‌های دینی، دیدگاه مکتب هندوئیزم در باب استعداد و نیروهای باطنی انسان که او همه این دیدگاه‌ها را همراه با آنچه در طی مطالعات وسیع خود در زمینه‌های فرهنگی شرق و غرب در ناخودآگاهش جای گرفته بود، در چرخشت ذهن خویش به هم آمیخت و عصاره‌ای پدید آورد به نام فلسفه خودی (Philosophy of selfhood) که هنوز چنان‌که باید مورد تجزیه و تحلیل اذهان آزاداندیش قرار نگرفته و بیشتر محصور شده است در تفسیرها و برداشت‌های انحصارگرایانه.
خودی مفهومی است که محور تفکرات فلسفی و عرفانی اقبال را شکل می‌دهد. خود علاوه بر اینکه نقطه حرکت و عزیمت اندیشه آدمی است، پایه و اساس آن هم هست. این خود یا به عبارتی منش آدمی است که پس از تعالی‌یافتن، شاه‌راهی پیش‌روی انسان به عالم برتر و شرایط والاتر می‌گشاید، زیرا آدمی به مدد خود خویشتن امکان مکاشفه و درون‌نگری می‌یابد. از اینجا می‌توان دریافت که «خود» عنصری واقعی است. حقیقتی است که وجود و اصالت دارد. خودی نیرویی است هدایت‌گر، آزاد و نامیرا. آنچه خود را جاودان می‌سازد و به آن تاب و توان می‌بخشد نیروی عشق است. خود هرچه بیشتر با عشق درآمیزد نیرومندتر و پایدارتر می‌شود:
نقطه نوری که نام او خودی‌ست
زیر خاک ما شرار زندگی‌ست
از محبت می‌شود پاینده‌تر
زنده‌تر، سوزنده‌تر، تابنده‌تر
فطرت او آتش اندوزد ز عشق
عالم‌افروزی بیاموزد ز عشق
با این همه برخی از مکاتب فکری، فلسفی و مذهبی منکر حقیقت خودی هستند و در نتیجه فلسفه خودی را تصوری محض و بی‌اهمیت می‌دانند. از‌جمله پیروان مکتب وحدت وجود که خود آدمی را همچون قطره‌ای می‌دانند که سرانجام به دریای وجود مطلق می‌پیوندد و محو می‌شود؛ یعنی چیزی به نام خود دانی باقی نمی‌ماند و در خود عالی مستحیل می‌شود. عطار که از طرفداران اناالحق حلاج است، این دیدگاه را در داستان سی‌مرغ مردود می‌شمارد و خودانکاری را تلویحا نهی می‌کند. اقبال نیز با مطرح‌ساختن فلسفه خودی بر این اندیشه تأکید دارد که آدمی باید در حفظ فردیت ارزشمند خویش که دارای امکانات بی‌پایان است بکوشد و با پرورش نیروی ابتکار و خلاقیت خویش، خودی را در ضمیرش نیرومند سازد. در کتاب «بازسازی اندیشه دینی» می‌گوید: «تعبیر درست تجربه حلاج این نیست که بگوییم او قطره‌ای بود که به دریا پیوست، بلکه این عارف با آن سیر و سلوک و گفته همیشه ماندنی‌اش، واقعیت و جاودانگی من بشری را در شخصیتی ژرف تحقق بخشید و با شهامت به اثبات رساند». از دیدگاه اقبال خود نیرویی مستعد پیشرفت و تعالی است. او مانند هانری برگسون و بسیاری از متخصصان تعلیم و تربیت و زیست‌شناسان صاحب‌نام معتقد است که همه موجودات زنده می‌کوشند تا به فردیتی کامل‌تر و برتر دست یابند. انسان دارای نیروی آفرینش است که سبب می‌شود قدرت خود را که آزادی و امکانات نامحدودی برایش فراهم آورده بسط دهد و شکوفا سازد. بنابراین، معیار او برای ارزیابی حقیقت و ارزش هر موجود زنده بر پایه تشخص و میزان اعتلای خودی آنهاست. در کتاب «بازسازی اندیشه دینی» می‌گوید: «تنها آن که می‌تواند بگوید من هستم حیات واقعی دارد». هگل نیز در آغاز کتاب «خدایگان و بنده» می‌گوید: آدمی زمانی به حقیقت خود پی می‌برد که اول بار می‌گوید «من»، ولی این «من» یا خودی از منظر اقبال «مراتبی دارد که نمی‌توان آن را تنها در یک فرد فهم کرد». مراتب خودی‌ها متفاوت است. برخی در مرتبه‌ای نازل قرار دارند، بعضی در حد وسط و تعدادی هم در مراتب عالی. برترین خودی در وجود مطلق است که خودی‌های نازل و متوسط میل به سوی او دارند که کامل‌ترین خودی و سرچشمه همه خودی‌ها است. دیدگاهی که اقبال بدین‌گونه مطرح ساخته قابل تطبیق است با فلسفه اشراق سهروردی از نور غاسق تا نورالانوار یا در تفکر مزدیسنایی از تیرگی تا شیدان شید. این خود که می‌تواند پیوسته در کار ساختن و پیشرفت باشد، منبع و سرچشمه بسیاری از نیروها و امکانات بالقوه‌ای است که در بسیاری از آدمیان بدون استفاده باقی مانده. طریق پیشرفت و تعالی خودی منوط است به اینکه فرد خویشتن را در معرض انواع کشاکش‌ها و فعالیت‌های زندگی قرار دهد. اگر کسی از صحنه پیکار حیات قدم واپس نهد، نهال فردیتش پژمرده و خشک می‌شود و استعدادهایش ناشناخته می‌ماند. در «بازسازی اندیشه دینی» می‌گوید: «حیات من آدمی بسته به مجاهده و تلاش است که ناشی از تهاجم من به محیط و هجوم محیط به من می‌باشد». از طریق همین مهاجمه و کشاکش و بده‌و‌بستان فرد با محیط و برخوردهای سودمندش با واقعیت‌های دنیای پیرامونش است که توانایی‌های درونی وجودش عیان می‌شود.
اقبال در مورد تداوم روندی که فرد در تطبیق خود با جامعه و محیط خویش دارد، بر این نظر است که می‌تواند سرنوشت جهان را به همان‌گونه شکل بدهد که سرنوشت جامعه خویش را. او نیز مانند کارل گوستاو یونگ، روان‌شناس سوئیسی که معتقد به ناخودآگاه جمعی بود، بر این باور است که جامعه نیز مانند فرد دارای خودی است که آن را خودی جمعی می‌نامد. این خودی مشمول همان تعاریف خودیِ فردی است.
ولی باید توجه داشت که نظرات اقبال تنها یادآور دیدگاه‌هایی نیست که در اینجا مطرح شده، بلکه بر اساس آنچه گذشت، می‌توان به کهن‌ترین اندیشه در این باب پرداخت که تحت عنوان فَروَهَر در تاریخ تفکر ایرانی مرتبه‌ای روحانی و فراطبیعی دارد و دارای ویژگی‌هایی است قابل تطبیق با برخی از تعاریفی که بیانگر فلسفه خودی است.
اصطلاح فروهر را که برخی به غلط معادل روح می‌دانند، همان است که گفتیم در فلسفه افلاطون به صورت مُثُل درآمده، در حکمت اسلامی نفس گفته می‌شود و در فلسفه غرب خود یا self نامیده شده. این کلمه از دو جزء «فَر» و «وَهَر» ترکیب شده که بخش نخست به معنای پیش و جلو است. این همان پیشوندی است که در زبان انگلیسی به صورت Fore درآمده و به همین معنا در کلماتی مانند Foreword (پیش‌گفتار)، Forestall (پیشی‌جستن)، Forewarn (از پیش خبر‌دادن)، Foretell (پیشگویی)، Foreman (پیشکار) و برخی الفاظ دیگر به کار رفته.جزء دوم این ترکیب به معنای رشدیابنده، تحول‌پذیر، فشاردهنده یا هل‌دهنده است. شاید هم کلمه «هل» تحریفی باشد از وَهَر. بنابراین اصطلاح فَروَهَر در مجموع به معنای پیش‌برنده یا متحول‌ساز و جلوبَرنده است که در آیین مزدیسنان نیرویی ازلی و ابدی دانسته می‌شود که در هر موجودی وجود دارد، یعنی هر موجودی دارای من یا خودی خاص خویش است. این همان دیدگاهی است که در فلسفه غرب به نام فیخته ثبت شده است. این نیروی سرمدی کائنات را به سوی کمال می‌برد، زیرا در اصل از عالی‌ترین فروهر نشئت یافته و از این‌رو طالب تقرب به کمال مطلق است.
هر موجودی از انسان گرفته تا فرشتگان و ایزدان و امشاسپندان و اهورامزدا فروهری دارد، منتها با مراتب متفاوت، یعنی از دانی تا متوسط و عالی و برترین. مرتبه فروهر اهورامزدا (خداوند) از همه برتر است. این همان دیدگاهی است که بعدها در فلسفه شرق و غرب نیز به همین صورت، ولی با تغییر لفظ و اصطلاحات دیگری مانند «جوهر روحانی» مطرح شد. گذشته از مُثُل افلاطون که شباهت بسیار با این دیدگاه دارد، فیلسوفانی مانند هگل، کی‌یر کگارد، مک‌تاگارت و برگسون نیز همین اندیشه را به بیانی دیگر اظهار داشتند. در این میان گذشته از فیخته، نظرات مک‌تاگارت، برگسون و اقبال بیش از دیگران به مفهوم فروهر نزدیک است.
مک‌تاگارت که از پیروان هگل بود، عالم را مجموعه‌ای از جواهر روحانی می‌دانست و آنها را «شخص» یا «خود» می‌نامید که دارای نیروی بالنده و پیش‌برنده‌اند، ولی دیدگاه هانری برگسون مانند اقبال چندان با نظریه فروهر قرابت دارد که گویی همان اندیشه را به صورتی دیگر با تغییر لفظ فروهر بسط داده است. او قائل به نیرویی ازلی و ابدی است که آن را elanvital یا foreward vital می‌نامد که به معنای خیزش حیاتی، نیروی پیش‌برنده یا به بیان دیگر همان فَروهَر است؛ نیرویی که آن را محرک حیات یا انگیزه حیاتی می‌شمارد. به عقیده وی -که از منظر تاریخ اندیشه ایرانی تازگی ندارد- این نیرو به‌طور فطری در همه موجودات وجود دارد و هادی هر تحول آلی است؛ یعنی این فیلسوف نیز foreward vital را که ترجمه‌اش به تسامح می‌شود فَروَهر عامل تکامل و تحول موجودات می‌داند.
این مشابهت‌ها خواه تواردی باشد یا برآمده از تأثیر ، در هر صورت مبین تقدم فضل اندیشمندان این ملک است که اقبال لاهوری از ستایندگان تاریخ و فرهنگ و مدنیت آن بوده است. اقبال که او را باید ایرانی‌ترین غیرایرانی دانست، دلبستگی عمیق خود را به ارزش‌های ایرانی بر اساس مطالعات عمیق در جای‌جای آثارش نشان داده. بنابراین طبیعی است که گاه به صورتی ناخودآگاه نیز تحت تأثیر جلوه‌های این فرهنگ و اندیشه‌های برآمده از آن بوده باشد. با توجه به آنچه که به‌عنوان مشتی از خروار ذکر شد، به یقین می‌توان گفت در بسیاری از دستگاه‌های فکری و عقیدتی معروف می‌شود نشانی از اندیشه ایرانی یافت.