به گزارش گروه رسانه‌ای شرق،
برای از دسترس خارج شدن یک وب‌سایت، همیشه لازم نیست سرورهای آن از کار بیفتند یا زیرساخت فنی‌اش هدف حمله قرار بگیرد. گاهی کافی است نشانی اینترنتی‌ای که کاربران از طریق آن به سایت می‌رسند، دیگر کار نکند. اتفاقی که از ۱۶ آبان برای چند وب‌سایت ایرانی گزارش شده، بار دیگر همین نقطه آسیب‌پذیر را به مرکز توجه آورده است؛ دامنه‌هایی که در اختیار شرکت‌های بین‌المللی ثبت دامنه قرار دارند و اختلال در آنها می‌تواند دسترسی کاربران به یک کسب‌وکار را، حتی بدون اختلال در زیرساخت اصلی آن، مختل کند.
ماجرا با از دسترس خارج شدن دامنه‌های بین‌المللی ورزش‌سه و تترلند آغاز شد؛ دو کسب‌وکاری که برای ادامه فعالیت، دامنه‌های ایرانی خود را جایگزین کردند. در ادامه، پلتفرم هوش مصنوعی هوشا و سکوی انتشار محتوای ویرگول نیز از مشکلات مشابه خبر دادند. تفاوت مهم اینجاست که مسئله دیگر صرفا به دامنه‌های با پسوند .com محدود نیست و گزارش اختلال در دامنه .io ویرگول نیز نشان می‌دهد که برای توضیح این اتفاق‌ها باید فراتر از یک پسوند مشخص را بررسی کرد.
هم‌زمانی این اختلال‌ها، احتمال نقش تحریم‌ها و محدودیت خدمات شرکت‌های خارجی به کاربران ایرانی را مطرح کرده است؛ با این حال، تا زمان تنظیم این گزارش، علت رسمی و مشترکی برای همه این موارد اعلام نشده است. بنابراین، اگرچه تحریم یکی از فرضیه‌های جدی برای بررسی این اتفاق‌هاست، نمی‌توان بدون مستندات رسمی، همه موارد را نتیجه قطعی یک اقدام هماهنگ دانست.
از ورزش‌سه و تترلند تا هوشا و ویرگول
نخستین نشانه‌های موج تازه اختلال، در دسترسی به دامنه‌های .com ورزش‌سه و تترلند دیده شد. ورزش‌سه اعلام کرد کاربران می‌توانند از طریق نشانی varzesh3.ir به این وب‌سایت دسترسی پیدا کنند. تترلند نیز دامنه tetherland.ir را به‌عنوان مسیر جایگزین معرفی کرد و درباره امنیت دارایی‌های کاربران اطلاع‌رسانی کرد.
در ادامه، هوشا از بروز اختلال در دامنه بین‌المللی خود خبر داد. این پلتفرم اعلام کرد مشکل ایجادشده به خدمات شرکت خارجی ارائه‌دهنده دامنه مربوط است و ارتباطی با زیرساخت فنی داخلی آن ندارد. هوشا همچنین هرگونه هک یا نفوذ امنیتی به اطلاعات کاربران را رد کرد و نشانی hoosha.ai را برای دسترسی به خدمات خود معرفی کرد.
ویرگول نیز از مسدود شدن دامنه خود بدون اطلاع‌رسانی قبلی خبر داد و اعلام کرد پیگیری موضوع از طریق پشتیبانی سرویس‌دهنده دامنه ادامه دارد. در زمان انتشار گزارش‌های اولیه، این پلتفرم هنوز راهکار جایگزین مشخصی را اعلام نکرده بود. گزارش‌های منتشرشده در رسانه‌های فناوری ایران نیز از گسترش اختلال به وب‌سایت‌های دیگری از جمله HostDL خبر داده‌اند. با این حال، جزئیات فنی و علت هر مورد باید جداگانه بررسی شود.
نقطه آسیب‌پذیر کجاست؟
برای درک اهمیت این اتفاق، باید میان چند بخش متفاوت از زیرساخت یک وب‌سایت تمایز قائل شد. دامنه، نشانی قابل‌خواندن سایت است؛ ثبت‌کننده دامنه شرکتی است که ثبت و مدیریت آن نشانی را انجام می‌دهد؛ سامانه DNS نام دامنه را به نشانی فنی سرور متصل می‌کند و شرکت میزبانی نیز منابعی را فراهم می‌کند که وب‌سایت روی آنها اجرا می‌شود. این بخش‌ها ممکن است در اختیار شرکت‌های متفاوتی باشند.
در نتیجه، از دسترس خارج شدن دامنه لزوما به معنای از کار افتادن سرور، حذف اطلاعات یا نفوذ به سامانه نیست. اگر دامنه تعلیق شود یا تنظیمات آن دیگر به‌درستی کار نکند، کاربران ممکن است نتوانند به وب‌سایتی برسند که زیرساخت اصلی آن همچنان فعال است. به همین دلیل، معرفی یک دامنه جایگزین می‌تواند راهی برای بازگرداندن دسترسی باشد؛ البته به شرط آنکه تنظیمات فنی، گواهی‌های امنیتی، پیوندهای داخلی و سرویس‌های وابسته نیز با نشانی جدید سازگار شده باشند.
در این میان، وابستگی به یک ثبت‌کننده دامنه خارجی اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند. اگر آن شرکت به دلایل حقوقی، قراردادی یا ناشی از الزامات تحریمی ارائه خدمات را متوقف کند، کسب‌وکار ممکن است برای بازگرداندن دسترسی ناچار به پیگیری حقوقی یا فنی، انتقال دامنه یا استفاده از نشانی جایگزین شود. این فرایند می‌تواند برای کسب‌وکارهایی که بخش عمده ارتباطشان با مشتریان از طریق وب‌سایت انجام می‌شود، هزینه و اختلال عملیاتی ایجاد کند.
آیا تحریم‌ها عامل اصلی‌اند؟
احتمال نقش تحریم‌ها در رخدادهای اخیر، به‌ویژه با توجه به سابقه محدودیت دامنه‌های ایرانی، قابل بررسی است.
با این حال، برای رسیدن به نتیجه قطعی باید مشخص شود هر دامنه نزد کدام شرکت ثبت شده، چه وضعیت فنی یا حقوقی پیدا کرده و آیا ثبت‌کننده دلیل مشخصی برای محدودیت اعلام کرده است یا نه.
در گزارشی که زومیت در ۱۷ آبان منتشر کرد، محمدرضا رحمانی، مدیر سایت «نام»، احتمال داد تحریم‌ها و حتی گزارش کاربران به شرکت‌های ثبت‌کننده دامنه در بروز برخی محدودیت‌ها نقش داشته باشند. او در عین حال تأکید کرد که علت قطعی اختلال‌های اخیر هنوز روشن نیست و اطلاعیه رسمی مشخصی درباره آن منتشر نشده است. بنابراین، احتمال نقش گزارش کاربران نیز در حد فرضیه مطرح‌شده از سوی این کارشناس است و نباید آن را علت اثبات‌شده اتفاق‌ها دانست.
این تمایز اهمیت دارد؛ زیرا مسدود شدن دامنه ممکن است دلایل متفاوتی داشته باشد، از جمله تصمیم ثبت‌کننده، مسائل قراردادی یا حقوقی، شکایت‌های ثبت‌شده یا محدودیت‌های مرتبط با تحریم. صرف مشاهده خطای دسترسی، به‌تنهایی برای تعیین علت کافی نیست.
سابقه‌ای که دوباره تکرار می‌شود
اختلال‌های اخیر نخستین تجربه کسب‌وکارهای ایرانی در مواجهه با محدودیت دامنه‌های بین‌المللی نیست. در آبان ۱۴۰۱، پس از قرار گرفتن شرکت ابرآروان در فهرست تحریم‌های اتحادیه اروپا، دامنه‌های بین‌المللی این شرکت نیز از دسترس خارج شدند. گزارش ایران‌اینترنشنال در آن زمان از قرار گرفتن دامنه .com ابرآروان در وضعیت HOLD خبر داده بود؛ وضعیتی که می‌تواند در شرایط حقوقی یا قراردادی مختلف اعمال شود. ابرآروان از مشتریان خود خواست تنظیمات فنی مرتبط با دامنه‌های این شرکت را به نشانی .ir منتقل کنند.
آن تجربه نشان داد که اختلال دامنه صرفا مسئله‌ای مربوط به نمایش یک صفحه اینترنتی نیست و در صورت وابستگی سرویس‌های دیگر به آن دامنه، می‌تواند به بخش‌های دیگری از زنجیره خدمات نیز سرایت کند. البته شرایط پرونده ابرآروان با اتفاق‌های اخیر یکسان نیست و نمی‌توان بدون شواهد مستقل، رابطه علّی مستقیمی میان آنها برقرار کرد.
چرا دامنه .ir دوباره اهمیت پیدا کرده است؟
در روزهای پیش از موج اخیر، مرکز مدیریت راهبردی افتا نیز درباره احتمال قطع دسترسی سازمان‌های ایرانی به دامنه‌های بین‌المللی هشدار داده و انتقال وب‌سایت‌ها به دامنه .ir را توصیه کرده بود. این هشدار اکنون در کنار اختلال‌های گزارش‌شده، اهمیت بیشتری پیدا کرده است: اگر دسترسی به دامنه بین‌المللی با محدودیت مواجه شود، داشتن یک مسیر جایگزین از پیش آماده می‌تواند زمان بازیابی خدمات را کاهش دهد.
با این حال، انتقال به دامنه .ir به‌تنهایی تمام ریسک‌های یک کسب‌وکار را برطرف نمی‌کند. اگر سرور، سامانه DNS، گواهی‌های امنیتی، زیرساخت میزبانی یا سایر خدمات حیاتی همچنان به ارائه‌دهنده‌ای وابسته باشند که دسترسی به آن محدود شده است، تغییر نشانی سایت ممکن است کافی نباشد. از سوی دیگر، دامنه جایگزین باید پیشاپیش ثبت و تنظیم شده باشد و مسیر دسترسی کاربران به آن نیز به‌روشنی اطلاع‌رسانی شود.
به همین دلیل، مسئله اصلی تنها انتخاب میان پسوند .com و .ir نیست؛ موضوع مهم‌تر، شناسایی وابستگی‌های فنی و حقوقی کسب‌وکار و آماده‌سازی مسیرهای جایگزین برای حفظ دسترسی کاربران است.
هشدار برای کسب‌وکارها
هوشا در اطلاع‌رسانی خود به کسب‌وکارهای ایرانی توصیه کرده است درباره ثبت دامنه نزد شرکت آمریکایی GoDaddy تجدیدنظر کنند. این توصیه در شرایطی مطرح شده که دامنه‌های چند وب‌سایت ایرانی با اختلال روبه‌رو شده‌اند. با این حال، تصمیم درباره انتقال دامنه باید با بررسی وضعیت ثبت، شرایط انتقال، خدمات وابسته و الزامات فنی هر کسب‌وکار انجام شود؛ زیرا تغییر ثبت‌کننده نیز ممکن است به زمان، هزینه و هماهنگی فنی نیاز داشته باشد.
از سوی دیگر، بررسی وضعیت دامنه‌های بین‌المللی نشان می‌دهد که مسئله تحریم می‌تواند فراتر از یک شرکت یا یک پسوند خاص باشد. گزارش‌های منتشرشده درباره دامنه‌های ایرانی، از جمله مواردی که پیش‌تر رخ داده‌اند، ضرورت توجه به محل ثبت دامنه و شرکت ارائه‌دهنده خدمات را برجسته می‌کنند؛ اما این موضوع به معنای آن نیست که هر دامنه خارجی متعلق به یک کسب‌وکار ایرانی لزوما در معرض مسدود شدن قرار دارد.
آنچه اکنون روشن است، تکرار یک آسیب‌پذیری قدیمی در اقتصاد دیجیتال ایران است: کسب‌وکارها برای حضور در اینترنت به خدماتی متکی‌اند که بخشی از آنها خارج از کنترل مستقیمشان قرار دارد. در چنین وضعیتی، تحریم‌ها می‌توانند در صورت اعمال محدودیت از سوی ارائه‌دهندگان خدمات، به عاملی برای اختلال در دسترسی تبدیل شوند؛ اما تعیین نقش دقیق آنها در هر پرونده، نیازمند شواهد فنی و توضیح رسمی طرف‌های درگیر است.
تا زمان تنظیم این گزارش، علت رسمی و مشترکی برای اختلال دامنه‌های ورزش‌سه، تترلند، هوشا و ویرگول اعلام نشده است.
از همین رو، پرسش اصلی همچنان پابرجاست: آیا با چند تصمیم مستقل از سوی ارائه‌دهندگان خدمات روبه‌رو هستیم یا موج تازه‌ای از محدودیت‌ها در حال شکل‌گیری است؟ پاسخ به این پرسش، بیش از هر چیز به شفاف‌سازی شرکت‌های ثبت‌کننده دامنه و ارائه اطلاعات فنی از سوی کسب‌وکارهای درگیر وابسته است.