محمدحسن سهامیه
مقاله سوم: از یک خبر تا دغدغه‌ای همگانی
هر روز اتفاق‌های زیادی در جامعه رخ می‌دهد: افزایش قیمت کالاها، مشکلات حمل‌ونقل، یک حادثه تلخ، موفقیت یک ورزشکار، آلودگی هوا یا تصمیمی تازه از سوی یک نهاد عمومی. اما همه این رویدادها به یک اندازه دیده نمی‌شوند و به یک اندازه در گفت‌وگوهای روزمره مردم حضور پیدا نمی‌کنند. بعضی خیلی زود فراموش می‌شوند؛ بعضی دیگر روزها یا حتی ماه‌ها در کانون توجه می‌مانند و به موضوع بحث، نگرانی یا مطالبه عمومی تبدیل می‌شوند. چرا چنین می شود؟ این تفاوت از کجا می‌آید؟ آیا فقط بزرگی و اهمیت خود رویدادها تعیین می‌کند که کدام‌یک در مرکز توجه جامعه قرار بگیرند؟ یا رسانه‌ها نیز در این میان نقش دارند؟
همه رویدادها به یک اندازه دیده نمی‌شوند
هیچ‌کس نمی‌تواند به همه مسائل پیرامون خود به یک اندازه توجه کند چراکه ظرفیتِ توجهِ ما محدود است، درحالی‌که تعداد رویدادها و پیام‌هایی که هر روز با آنها روبه‌رو می‌شویم، بسیار زیاد است. ناگزیر، برخی موضوعات بیشتر دیده می‌شوند و برخی دیگر در حاشیه می‌مانند. اما رسانه‌ها در این میان نقش ویژه و مهمی دارند؛ آنها از میان انبوه رویدادها، برخی را انتخاب می‌کنند، درباره برخی بیشتر گزارش می‌دهند و برخی را در جایگاهی قرار می‌دهند که توجه بیشتری جلب کند. وقتی یک مسئله بارها در خبرها، برنامه‌ها و شبکه‌های اجتماعی مطرح می‌شود، احتمال دارد افراد بیشتری از آن آگاه شوند و آن را موضوعی مهم برای گفت‌وگو بدانند. در مطالعات ارتباطات، این نقش رسانه با مفهوم «دستورکارگذاری (Agenda setting)» شناخته می‌شود. پژوهش‌های این حوزه نشان داده‌اند که میان برجسته‌سازی موضوعات در پوشش رسانه‌ای، و میزان اهمیتی که مردم برای آنها قائل می‌شوند، می‌تواند رابطه‌ای وجود داشته باشد. به بیان ساده، رسانه‌ها علاوه بر انتقال خبر، ممکن است بر اینکه توجه عمومی، بیشتر متوجه چه موضوعاتی شود نیز اثر می گذارند. البته این بدان معنی نیست که رسانه‌ها به‌تنهایی تعیین می‌کنند مردم به چه چیزی اهمیت بدهند. تجربه مستقیم مردم، شرایط زندگی، گفت‌وگو با اطرافیان، تصمیم‌های نهادها، رویدادهای واقعی و فعالیت کاربران در شبکه‌های اجتماعی نیز بر توجه عمومی اثر می‌گذارند. رابطه رسانه و جامعه، رابطه‌ای یک‌طرفه و قطعی نیست.
از یک رویداد تا یک مسئله عمومی
برای مثال، تصور کنیم در شهری چندین بار خبرهایی درباره دشواری رفت‌وآمد سالمندان و افراد دارای معلولیت منتشر می‌شود. هر خبر ممکن است به حادثه‌ای جداگانه مربوط باشد: پیاده‌روِ نامناسب، نبود رمپ، عبور دشوار از خیابان یا دسترسی محدود به حمل‌ونقل عمومی. اگر این رویدادها پراکنده و جدا از یکدیگر دیده شوند، ممکن است هرکدام صرفاً مشکلی موردی به نظر برسند. اما اگر رسانه‌ها آنها را در ارتباط با یک مسئله گسترده‌تر بررسی کنند، توجه عمومی می‌تواند از یک حادثه منفرد به موضوعی مشترک منتقل شود: آیا شهر برای رفت‌وآمد ایمن همه شهروندان مناسب‌سازی شده است؟ در اینجا، اهمیت رسانه فقط در انتشار چند خبر نیست؛ در کنار هم قرار دادن رویدادها و آشکار کردن ارتباط احتمالی آنها نیز نقش مهمی دارد. چنین پوششی ممکن است به مردم کمک کند مسئله‌ای پراکنده را به‌عنوان موضوعی عمومی بشناسند و درباره مسئولیت نهادها یا راه‌حل‌های ممکن پرسش کنند. بااین‌حال، دیده‌شدن یک مسئله، لزوماً به معنای حل شدن مشکل نیست. ممکن است موضوعی توجه زیادی جلب کند، اما به مطالبه‌ای پایدار تبدیل نشود؛ یا مطالبه عمومی شکل بگیرد، اما اصلا شنیده نشود یا به دلیل محدودیت‌های اقتصادی، سیاسی یا نهادی، تغییری رخ ندهد. رسانه می‌تواند در فراهم کردن زمینه توجه و گفت‌وگو نقش داشته باشد، اما به‌تنهایی ضامن نتیجه نیست.
آنچه دیده نمی‌شود نیز اهمیت دارد
برای شناخت نقش رسانه، جدای از اینکه چه موضوعی خبر شده است، باید پرسید که چه موضوعاتی کمتر دیده می‌شوند یا اصلاً به فضای عمومی راه پیدا نمی‌کنند. اگر یک مسئله بارها پوشش داده شود و مسئله‌ای دیگر، با وجود اهمیت آن برای زندگی مردم، به‌ندرت مطرح شود، توجه عمومی ممکن است نامتوازن شود. این تفاوت لزوماً نتیجه تصمیمی آگاهانه یا طرحی پنهان نیست. محدودیت زمان و فضا، دسترسی به منابع خبری، ارزش‌های حرفه‌ای خبر، ترجیحات مخاطبان، منافع سازمانی و سازوکارهای پلتفرم‌ها می‌توانند بر انتخاب و برجسته‌شدن موضوعات اثر بگذارند. بااین‌همه، نتیجه اجتماعیِ این انتخاب‌ها مهم است. موضوعاتی که بیشتر دیده می‌شوند، فرصت بیشتری برای ورود به گفت‌وگوی عمومی پیدا می‌کنند؛ در مقابل، مسائلی که کمتر پوشش داده شوند، ممکن است حتی برای کسانی که مستقیماً از آنها تأثیر می‌پذیرند، کمتر در مرکز توجه قرار گیرند. از همین رو، مسئولیت رسانه، تنها به انتشار اطلاعات درست محدود نمی‌شود. تنوع موضوعات، توجه به مسائل کم‌صدا و فراهم کردن امکان شنیده‌شدن گروه‌های کمتر دیده‌شده نیز در کیفیت فضای عمومی اهمیت دارد.
از توجه عمومی تا رفتار اجتماعی
وقتی مسئله‌ای در کانون توجه قرار می‌گیرد، امکان گفت‌وگو درباره آن بیشتر می‌شود. مردم ممکن است تجربه‌های خود را به اشتراک بگذارند، درباره علت‌ها بحث کنند، از مسئولان پاسخ بخواهند یا برای تغییر وضعیت دست به اقدام بزنند. به این ترتیب، برجسته‌شدن یک موضوع می‌تواند یکی از زمینه‌های شکل‌گیری رفتارهای اجتماعی باشد. اما باید میان «دیده‌شدن»، «مهم تلقی‌شدن» و «اقدام کردن» تفاوت گذاشت. ممکن است مردم از مسئله‌ای آگاه باشند، اما آن را در اولویت قرار ندهند؛ ممکن است آن را مهم بدانند، اما راهی برای اثرگذاری نبینند؛ یا با وجود توافق درباره اهمیت مسئله، درباره راه‌حل آن اختلاف نظر داشته باشند. بنابراین، اثر رسانه بر رفتار اجتماعی را نمی‌توان تنها با تعداد خبرها، بازدیدها یا واکنش‌های آنلاین سنجید. باید دید توجه رسانه‌ای چگونه به گفت‌وگو و مطالبه عمومی پیوند می‌خورد و در چه شرایطی می‌تواند به تغییر در قضاوت یا رفتار منجر شود. در مقاله پیشین دیدیم که یک پیام واحد می‌تواند تفسیرهای متفاوتی پدید آورد. این بار از زاویه‌ای دیگر به نقش رسانه نگاه کردیم: رسانه نه‌تنها در نحوه دیده‌شدن و تفسیر رویدادها نقش دارد، بلکه در میزان توجهی که به موضوعات مختلف اختصاص می‌یابد نیز سهیم است. اما تکرار و بازنمایی مسائل چگونه می‌تواند بر انتظارات ما از رفتار درست، پذیرفتنی یا معمول در جامعه اثر بگذارد؟ در مقاله بعدی به نقش رسانه در شکل‌گیری و تغییر فرهنگ و هنجارهای اجتماعی، می‌پردازم.
منبع پیشنهادی برای مطالعه بیشتر
McCombs, M. E., & Shaw, D. L. (1972). “The Agenda-Setting Function of Mass Media.” Public Opinion Quarterly, 36(2), 176–187.