سال‌هاست نام سایپا با مجموعه‌ای از انتقادها گره خورده است؛ از دولتی‌بودن و زیان‌دهی گرفته تا ناکارآمدی، کیفیت پایین محصولات و عقب‌ماندگی فناوری. بخشی از این انتقادها ریشه در واقعیت‌های صنعت خودرو دارد و نمی‌توان آن‌ها را نادیده گرفت. اما آیا همه واقعیت سایپا در همین برچسب‌ها خلاصه می‌شود؟ آیا شرکتی که با محدودیت منابع مالی، تحریم، دشواری تأمین قطعات و انباشت مشکلات تولید روبه‌روست، در تمام این سال‌ها از توسعه فناوری و سرمایه‌گذاری مهندسی بازمانده است؟
اتفاقات اخیر در سایپا پاسخ متفاوتی به این پرسش می‌دهد. رونمایی از سه محصول جدید، معرفی خانواده‌ای از موتورهای پیشرفته و حرکت به سمت فناوری پلاگین‌هیبرید، نشان می‌دهد در کنار مشکلات شناخته‌شده این خودروساز، مسیری از توسعه فنی نیز دنبال شده است؛ مسیری که شاید در هیاهوی انتقادها و اخبار مربوط به زیان و بدهی کمتر دیده شده باشد.
هفتم آبان امسال، بازدید رئیس‌جمهور از سایپا فرصتی بود تا بخشی از این ظرفیت‌ها در معرض توجه قرار گیرد. مسعود پزشکیان در این بازدید بر استفاده از فناوری‌های روز، توسعه موتورهای پیشرفته و کم‌مصرف و ارتقای کیفیت محصولات تأکید کرد. اما آنچه این بازدید را از یک دیدار معمول مدیریتی متمایز می‌کند، مجموعه پروژه‌هایی است که سایپا پیش از این به مرحله رونمایی رسانده بود؛ سه محصول جدید در کنار سه موتور با مشخصات فنی متفاوت.
نشان به آن نشان که سایپا در ۳۱ شهریور امسال از سه محصول جدید خود رونمایی کرد؛ آریانو با فناوری پلاگین‌هیبرید، وانت شهری سایپا ۲۵۱ و وانت Z25. هم‌زمان، خانواده جدید موتورهای M15N، M15NT و M15NTD نیز معرفی شد؛ موتورهایی با قدرت ۱۲۰ تا ۱۶۰ اسب‌بخار که قرار است بخشی از نیاز محصولات جدید این شرکت را تأمین کنند.
این اتفاق را باید در بستر مشکلاتی دید که صنعت خودرو ایران با آن دست‌وپنجه نرم می‌کند. توسعه یک موتور جدید در شرایطی که خودروساز با محدودیت نقدینگی، دشواری دسترسی به فناوری‌های خارجی و نوسان در زنجیره تأمین روبه‌روست، کار ساده‌ای نیست. با این حال، سایپا تلاش کرده است توسعه محصول را متوقف نکند و از مسیر تغییرات ظاهری خودروها فراتر برود.
عقب‌ماندگی فناوری؛ مسئله‌ای قدیمی در صنعت خودرو
یکی از انتقادهای جدی به صنعت خودرو ایران، فاصله طولانی میان تغییر مدل خودروها و تحول فناوری قوای محرکه آن‌هاست. در بسیاری از موارد، بدنه و ظاهر محصولات تغییر کرده، اما موتور و ساختار فنی همان مسیر گذشته را ادامه داده‌اند. نتیجه چنین وضعیتی، محدودماندن امکان کاهش مصرف سوخت، ارتقای عملکرد و پاسخ‌گویی به استانداردهای جدید بوده است.
مدیرعامل مگاموتور در مراسم معرفی محصولات جدید سایپا به همین مسئله اشاره کرده و گفته است از دهه ۸۰ فناوری جدیدی در حوزه موتور نداشته‌ایم. این گفته، ابعاد مسئله را روشن می‌کند. توسعه موتور جدید فقط به معنای افزایش قدرت نیست؛ مجموعه‌ای از فناوری‌ها، دانش طراحی، آزمون‌های فنی و توان تولید صنعتی را دربرمی‌گیرد.
سایپا برای عبور از این وضعیت، توسعه یک خانواده موتور را در دستور کار قرار داده است. سه موتور M15N، M15NT و M15NTD، سه سطح متفاوت از توان و فناوری را پوشش می‌دهند. نسخه M15N با قدرت ۱۲۰ اسب‌بخار و گشتاور ۱۴۰ نیوتن‌متر، نسخه پایه این خانواده است. موتور M15NT با فناوری توربوشارژ، ۱۴۸ اسب‌بخار قدرت و حدود ۲۳۰ نیوتن‌متر گشتاور تولید می‌کند و نسخه M15NTD با توربوشارژ و تزریق مستقیم سوخت، به قدرت ۱۶۰ اسب‌بخار و گشتاور ۲۷۰ نیوتن‌متر می‌رسد.
اما نکته مهم‌تر از اعداد قدرت و گشتاور، ساختار مشترک این موتورهاست. به گفته مدیرعامل مگاموتور، حدود ۸۰ درصد قطعات اصلی این سه موتور مشترک است. مهدی رادمنش، قائم‌مقام مدیرعامل سایپا در حوزه توسعه محصول و کیفیت نیز بر اشتراک بخش‌های اصلی این خانواده تأکید کرده است.
حالا چرا این موضوع اهمیت دارد؟ زیرا طراحی سه موتور مستقل، به سرمایه‌گذاری جداگانه، خطوط تولید متفاوت و هزینه بالاتر نگهداری نیاز دارد. اشتراک قطعات، امکان استفاده از یک زیرساخت مهندسی و تولیدی را در چند محصول فراهم می‌کند و هزینه توسعه را کاهش می‌دهد. این همان نقطه‌ای است که توسعه فناوری می‌تواند به یک مزیت اقتصادی برای خودروساز تبدیل شود.
سه محصول جدید؛ سه پاسخ به نیاز بازار
توسعه موتور زمانی اهمیت واقعی پیدا می‌کند که در محصول نهایی دیده شود. سایپا در این زمینه به معرفی یک خودرو بسنده نکرده و سه محصول با کاربری‌های متفاوت را در دستور کار قرار داده است.
آریانو، نخستین محصول این مجموعه، نشان‌دهنده ورود سایپا به حوزه خودروهای پلاگین‌هیبرید است. این خودرو بر پایه آریا توسعه یافته و بنا بر اعلام مدیران شرکت، حدود ۵۳ درصد اشتراک فنی با آن دارد. استفاده از فناوری پلاگین‌هیبرید به خودرو اجازه می‌دهد در مسیرهای کوتاه از نیروی برق و در مسیرهای طولانی‌تر از موتور بنزینی استفاده کند. این فناوری برای بازاری مانند ایران که هنوز زیرساخت شارژ خودروهای تمام‌برقی در آن فراگیر نشده، می‌تواند یک مسیر عملی برای کاهش مصرف بنزین باشد.
مصرف سوخت اعلام‌شده برای آریانو حدود ۲.۷ لیتر در هر ۱۰۰ کیلومتر است. همچنین برای نسخه تاکسی این محصول، تیراژ اولیه ۳۰ هزار دستگاه پیش‌بینی شده است. اگر این برنامه به تولید و عرضه برسد، آریانو می‌تواند فراتر از یک محصول جدید، تجربه‌ای برای ورود فناوری هیبریدی به ناوگان حمل‌ونقل عمومی کشور باشد.
محصول دوم، سایپا ۲۵۱، به بازار وانت‌های سبک شهری مربوط است. این خودرو با ظرفیت حمل بار ۶۰۰ کیلوگرم و ابعادی مشابه وانت ال۹۰ معرفی شده است. طبق مشخصات اعلام‌شده، مصرف سوخت آن حدود ۷ لیتر در هر ۱۰۰ کیلومتر است؛ در حالی که مصرف خودروهای مشابه مورد مقایسه شرکت ۸.۹ لیتر اعلام شده است. کاهش مصرف در این بخش از بازار اهمیت ویژه‌ای دارد، زیرا وانت‌ها معمولاً پیمایش روزانه بالایی دارند و هزینه سوخت سهم مستقیمی در هزینه فعالیت اقتصادی صاحبان آن‌ها دارد.
سومین محصول، Z25، با هدف نوسازی بخش دیگری از بازار خودروهای تجاری معرفی شده است؛ بازاری که سال‌هاست وانت نیسان در آن حضور دارد. سایپا برای این محصول موتور ۲۵۰۰ سی‌سی در نظر گرفته و از ارتقای شاخص‌های ایمنی، افزایش عرض خودرو و حفظ ظرفیت باربری آن سخن گفته است. به گفته مدیران شرکت، مصرف سوخت Z25 حدود سه لیتر در هر ۱۰۰ کیلومتر کمتر از نیسان آبی خواهد بود.
در واقع، سایپا با این سه محصول به سه نیاز متفاوت پاسخ داده است؛ ورود به فناوری پلاگین‌هیبرید، نوسازی وانت‌های سبک شهری و جایگزینی برای یکی از قدیمی‌ترین خودروهای تجاری کشور. این تنوع در سبد محصولات، نشان می‌دهد برنامه توسعه شرکت تنها به تغییر یک مدل یا عرضه یک خودروی جدید محدود نمانده است.
از ۷.۳ به ۵.۵ لیتر؛ هدف‌گذاری برای کاهش مصرف سوخت
در کنار توسعه محصولات، مسئله مصرف سوخت نیز در برنامه سایپا جایگاه ویژه‌ای دارد. بر اساس اعلام قائم‌مقام مدیرعامل این شرکت، متوسط مصرف سوخت سبد محصولات سایپا حدود ۷.۳ لیتر در هر ۱۰۰ کیلومتر است؛ در حالی که متوسط مصرف خودروهای نو در کشور ۸.۳ لیتر اعلام شده است. هدف‌گذاری شرکت، کاهش این رقم به ۵.۵ لیتر است.
این اعداد از آن جهت اهمیت دارند که ناترازی بنزین دیگر صرفاً مسئله‌ای مربوط به پالایشگاه‌ها و واردات سوخت نیست. بخش مهمی از آن به فناوری خودروهای تولیدی و میزان مصرف ناوگان بازمی‌گردد. هرچه خودروها کم‌مصرف‌تر باشند، فشار کمتری بر منابع سوخت کشور وارد می‌شود.
برای مثال، اگر مصرف یک خودرو از ۷.۳ به ۵.۵ لیتر در هر ۱۰۰ کیلومتر کاهش یابد و سالانه ۱۵ هزار کیلومتر پیمایش داشته باشد، مصرف بنزین آن در یک سال حدود ۲۷۰ لیتر کمتر خواهد شد. این عدد برای یک خودرو شاید چندان بزرگ به نظر نرسد، اما در مقیاس صدها هزار خودرو، به صرفه‌جویی قابل توجهی در مصرف سوخت منجر می‌شود.
البته کاهش مصرف تنها به موتور وابسته نیست. وزن خودرو، طراحی بدنه، هماهنگی موتور و گیربکس و فناوری انتقال قدرت نیز در این زمینه نقش دارند. به همین دلیل، برنامه سایپا برای توسعه موتورهای جدید در کنار خودروهای هیبریدی و محصولات تازه دنبال می‌شود.
سایپا و دشواری بازسازی توان صنعتی
واقعیت این است که سایپا با مشکلات مالی و مدیریتی روبه‌روست و نمی‌توان با معرفی چند محصول، همه این مسائل را نادیده گرفت. اما در ارزیابی یک بنگاه صنعتی، باید میان مشکلات مالی و عملکرد بخش‌های فنی و مهندسی آن تفاوت قائل شد. زیان‌دهی یک شرکت لزوماً به معنای توقف همه فعالیت‌های توسعه‌ای آن نیست؛ همان‌طور که رونمایی از محصولات جدید نیز به‌تنهایی اثبات‌کننده حل مشکلات ساختاری شرکت نخواهد بود.
نکته قابل توجه در عملکرد اخیر سایپا این است که با وجود همین محدودیت‌ها، پروژه‌های توسعه محصول و موتور را پیش برده است. علی شیخ‌زاده، مدیرعامل گروه خودروسازی سایپا، در مراسم معرفی محصولات جدید به بخشی از مشکلات انباشته شرکت اشاره کرده و از ثبت‌نام‌هایی سخن گفته است که در مقطعی بسیار فراتر از ظرفیت تولید سالانه بوده‌اند. برای نمونه، در دوره‌ای برای خودروی شاهین حدود ۵۰۰ هزار ثبت‌نام انجام شده بود، در حالی که ظرفیت تولید سالانه آن حدود ۵۰ هزار دستگاه بود.
این مسئله نشان می‌دهد سایپا علاوه بر چالش‌های عمومی صنعت خودرو، با میراثی از تصمیم‌ها و تعهدات گذشته نیز مواجه است. با این حال، ادامه فعالیت‌های مهندسی و توسعه محصولات جدید در چنین شرایطی قابل توجه است. توسعه فناوری به سرمایه، نیروی متخصص و برنامه‌ریزی بلندمدت نیاز دارد و نمی‌توان آن را با تصمیم‌های مقطعی پیش برد.
حسین افشین، معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان رئیس‌جمهور نیز در بازدید از سایپا، بر زمان‌بر بودن توسعه فناوری در صنعت خودرو تأکید کرده و گفته است آثار برنامه‌های فناورانه ممکن است پس از چهار تا پنج سال در قالب محصولات جدید نمایان شود. این تأکید از یک واقعیت صنعتی حکایت دارد؛ توسعه محصول، برخلاف تغییرات ظاهری یا تصمیم‌های کوتاه‌مدت، به استمرار و ثبات نیاز دارد.
فراتر از برچسب‌ها
بازدید رئیس‌جمهور از سایپا و تأکید او بر توسعه موتورهای کم‌مصرف و استفاده از فناوری‌های روز، در شرایطی انجام شد که این خودروساز مجموعه‌ای از پروژه‌های جدید را به مرحله معرفی رسانده است. از سه موتور با قدرت‌های متفاوت تا خودروی پلاگین‌هیبرید و دو وانت جدید، مجموعه‌ای از فعالیت‌های فنی و مهندسی در سایپا شکل گرفته که نمی‌توان آن را صرفاً با برچسب‌های قدیمی درباره این شرکت نادیده گرفت.
البته مسیر پیش‌رو همچنان دشوار است. تولید انبوه، کیفیت پایدار، قیمت رقابتی، داخلی‌سازی واقعی و خدمات پس از فروش، معیارهایی هستند که موفقیت نهایی این پروژه‌ها را مشخص می‌کنند. اما این واقعیت نیز وجود دارد که صنعت خودرو بدون سرمایه‌گذاری در فناوری و توسعه محصول نمی‌تواند از چرخه تکرار محصولات قدیمی خارج شود.
سایپا در سال‌های گذشته به دلایل مختلف در معرض انتقاد بوده است؛ از ساختار مالکیت و زیان مالی تا کیفیت و بهره‌وری. با این حال، آنچه امروز در حوزه توسعه موتور و محصول معرفی کرده، نشان می‌دهد تصویر این شرکت را نمی‌توان فقط با همین انتقادها توضیح داد. در کنار همه مشکلات، ظرفیت مهندسی و تولیدی آن همچنان در حال فعالیت است و پروژه‌هایی را پیش می‌برد که می‌توانند در آینده به تغییر بخشی از سبد خودروهای داخلی منجر شوند.
آنچه مشخص است این دستاوردها نه پایان مشکلات سایپا، بلکه نشانه‌ای از تداوم مسیر توسعه در دل همان مشکلات است. اگر این پروژه‌ها با حمایت از زنجیره تأمین، ثبات مدیریتی و تأمین منابع مالی به تولید پایدار برسند، سایپا می‌تواند سهم بیشتری در نوسازی صنعت خودرو و کاهش مصرف سوخت داشته باشد. آن وقت، قضاوت درباره این خودروساز فقط بر پایه برچسب‌های گذشته نخواهد بود؛ بلکه بر اساس محصول، فناوری و نتیجه‌ای صورت می‌گیرد که در زندگی و هزینه مردم دیده می‌شود.