هنگامی که در موزه هنرهای معاصر تهران، برابر صفحات بزرگ قرآن کریم به خط «محقق» اثر استاد سیدمحمد احصایی ایستادم و در تالارهای موزه، قدم به قدم با تابلوهای فاخر و خیره‌کننده روبه‌رو شدم، شکوه این مجموعه من را به تأمل واداشت.
چهار رنگ متفاوت کاغذ، که هر یک به یکی از چهار بخش قرآن اختصاص یافته بود، در کنار پنج سطر استوار و چشم‌نواز قلم محقق، جلوه‌ای کم‌نظیر پدید آورده بود. حروف و کلمات، در میان آرایه‌های ظریف تذهیب و نشانه‌گذاری‌های درخشان، چنان بر صفحه نشسته بودند که گویی خط و رنگ و نقش، در هماهنگی با یکدیگر، به ستایش زیبایی برخاسته‌اند.
تماشای این اثر، مرا تنها با تجربه‌ای زیبایی‌شناسانه روبه‌رو نکرد؛ بلکه به تأمل در جایگاه آن در تداوم سنت کتاب‌آرایی ایرانی واداشت. ذهنم به سده‌های دور تاریخ هنر ایران بازگشت؛ نخست به روزگار بایسنقر میرزا، شاهزاده هنرمند و هنردوست تیموری و فرزند شاهرخ‌شاه که با حمایت و اهتمام او، یکی از باشکوه‌ترین نسخه‌های شاهنامه فردوسی در کارگاه هنری هرات آفریده شد. سپس به دربار شاه‌تهماسب صفوی رفت؛ فرمانروایی که با پشتیبانی از هنرمندان بزرگ عصر خود، زمینه پدید‌آمدن شاهنامه‌ای را فراهم کرد که امروز از گرانبهاترین میراث‌های کتاب‌آرایی جهان به شمار می‌رود. از آنجا نیز خاطرم به کاخ گلستان و نسخه شش‌جلدی و مصور هزار‌و‌یک شب ناصری رسید؛ اثری که با حمایت ناصرالدین‌شاه و به همت صنیع‌الملک و گروهی از هنرمندان روزگار قاجار شکل گرفت. وجه مشترک این شاهکارها، افزون بر ارزش هنری، نقش تعیین‌کننده اراده و حمایت حامیانی قدرتمند بود که با فراهم‌کردن امکانات و گردآوردن خوشنویسان، نگارگران، مذهّبان و صحافان، زمینه آفرینش آثاری ماندگار را فراهم می‌کردند. اما آنچه امروز در برابر دیدگانم قرار داشت، از جهتی تفاوتی معنادار با آن تجربه‌های تاریخی داشت. این بار، نقطه آغاز پروژه نه فرمان شاهزاده‌ای تیموری بود، نه سفارش پادشاهی صفوی و نه اراده فرمانروایی قاجار؛ بلکه خود هنرمند، در اوج پختگی و کمال هنری، چنین مأموریت دشوار و بزرگی را برای خویش برگزیده بود. استاد سیدمحمد احصایی، پس از دهه‌ها تجربه در خوشنویسی و نقاشی‌خط، گویی خود در جایگاه سفارش‌دهنده و آفریننده ایستاده و به قلم خویش فرمان داده بود که بار دیگر شکوه کتاب‌آرایی ایرانی را در روزگار ما به نمایش بگذارد. البته این تفاوت تاریخی نباید ما را از نقش همراهان هنرمند و حامیان اثر غافل کند. همان‌گونه که شاهکارهای گذشته در کارگاه‌های هنری و با همکاری استادان رشته‌های گوناگون پدید می‌آمدند، این آفرینش نیز با مدیریت هنری امرالله فرهادی، هنر تذهیب استاد مجید فداییان و دیگر هنرمندان این رشته، همت، دانش و مهارت گروه متخصص چاپ، صحافی و تجلید و حمایت ارزشمند بانک کارآفرین به سرانجام رسیده است. تأکید استاد احصایی بر انجام تمامی مراحل چاپ و صحافی در ایران، جلوه دیگری از اعتماد به توان هنرمندان و متخصصان ایرانی است. تفاوت در آن است که این بار، سرچشمه اراده و ابتکار آفرینش، پیش از هر چیز، در جان و اندیشه خود هنرمند قرار داشته است. اهمیت این تجربه زمانی روشن‌تر می‌شود که به ابعاد آن بنگریم. کتابت قرآن کریم به قلم محقق، از سال ۱۳۸۷ تا ۱۳۹۶ به طول انجامیده و در دوهزارو ۶۵۵ صفحه، با پنج سطر در هر صفحه، شکل گرفته است. اصل کتابت بر کاغذهای دست‌ساز در چهار رنگ انجام شده و مجموعه نهایی در چهار مجلد، هر یک شامل یک‌چهارم قرآن، سامان یافته؛ شیوه‌ای که یادآور سنت دیرپای «اَرباع» در کتابت قرآن است. مراحل تذهیب، طراحی، چاپ و صحافی نیز بیش از شش سال زمان برده است. این ابعاد، از شکیبایی هنرمند و دشواری هماهنگ‌کردن تخصص‌های گوناگون حکایت دارد.
در آیین رونمایی ۲۹ مهرماه، سخنان مرتضی کریمی‌نیا، قرآن‌پژوه برجسته، دریچه دیگری به شناخت این اثر گشود. او با مرور پیشینه تاریخی قلم محقق و سهم ایرانیان در گسترش آن، نشان داد که احصایی صرفا به بازنویسی شیوه‌ای کهن نپرداخته است. قلم محقق که قرن‌ها در کتابت قرآن‌های نفیس جایگاهی ممتاز داشت، در این اثر با تجربه نوگرایانه هنرمندی پیوند خورده که از پیشگامان نقاشی‌خط معاصر ایران است. کشیدگی‌ها، چرخش‌ها و ترکیب‌بندی حروف و کلمات، ضمن وفاداری به بنیان‌های این قلم، از نگاه شخصی و خلاق احصایی نشان دارند. اینجا سنت، نه در تکرار گذشته، بلکه در توانایی آفرینش دوباره آن زنده می‌ماند. توضیحات فرهادی، مدیر هنری مجموعه نیز اهمیت وجه جمعی این دستاورد را آشکار کرد. او از فرایندی طولانی، انتخاب مواد، ظرافت‌های آماده‌سازی و همکاری گروهی حرفه‌ای و هماهنگ سخن گفت که توانسته‌اند دشواری‌های فنی چنین پروژه‌ای را پشت سر بگذارند. در کنار هنر استاد احصایی، تذهیب استاد مجید فداییان در بدرقه‌ها و صفحات سوره حمد و آغاز سوره بقره، کوشش دیگر تذهیب‌گران و مهارت متخصصان چاپ و صحافی، اجزای جدایی‌ناپذیر این مجموعه هستند. نکته مهم دیگر، حفظ مالکیت نسخه اصلی و اختیار اجازه انتشار در دست استاد احصایی است. بنا بر توضیحات ارائه‌شده، این مجموعه با اجازه استاد تنها در هزار نسخه منتشر شده و قرار است ۹۰۰ نسخه آن در اختیار موزه آفرین، وابسته به بانک کارآفرین، قرار گیرد. در حاشیه مراسم نیز از استقبال مجموعه‌داران و علاقه‌مندان برای تهیه نسخه‌های محدود سخن گفته می‌شد.