به گزارش گروه رسانه‌ای شرق،
باران برای سرزمینی که سال‌ها با خشکسالی، افت منابع آب و کاهش ذخایر سدها دست‌وپنجه نرم کرده، می‌تواند نشانه‌ای از امید باشد؛ اما همین باران، اگر در زمانی کوتاه و با شدتی بیش از ظرفیت طبیعی زمین و زیرساخت‌های شهری ببارد، ممکن است به سیلابی ویرانگر تبدیل شود. در ایران، که بخش‌هایی از آن هم‌زمان با کمبود آب و خطر سیلاب روبه‌رو هستند، مسئله فقط این نیست که در پاییز و زمستان پیش رو چقدر باران می‌بارد؛ مسئله مهم‌تر این است که کشور تا چه اندازه برای مواجهه با بارش‌های شدید آماده است و چه سهمی از این آب می‌تواند به جای تبدیل شدن به خسارت، به منابع آبی کشور اضافه شود.
با تقویت پدیده ال‌نینو در اقیانوس آرام و انتشار پیش‌بینی‌هایی درباره تداوم آن در ماه‌های پیش‌رو، بار دیگر توجه به وضعیت بارندگی در نقاط مختلف جهان جلب شده است.
سازمان جهانی هواشناسی در گزارش‌های سال ۲۰۲۶ از تقویت این پدیده و احتمال تاثیرگذاری آن بر الگوهای دما و بارش خبر داده است. با این حال، کارشناسان تاکید می‌کنند وقوع ال‌نینو به تنهایی به معنای بارندگی بیش از حد معمول در تمام مناطق ایران نیست. آنچه اهمیت دارد، نحوه اثرگذاری این پدیده بر سامانه‌های جوی منطقه، وضعیت حوضه‌های آبریز و آمادگی زیرساخت‌ها برای مدیریت پیامدهای احتمالی است.
در چنین شرایطی، سوالی که پیش می‌آید این است که آیا بارندگی‌های احتمالی پیش رو می‌توانند بخشی از بحران آب ایران را کاهش دهند یا ضعف زیرساخت‌ها و مدیریت منابع آب، بار دیگر باران را به تهدیدی برای جان و دارایی مردم تبدیل خواهد کرد؟
ال‌نینو چیست و چه ارتباطی با بارش‌های ایران دارد؟
ال‌نینو یکی از فازهای چرخه طبیعی نوسان جنوبی است که در پی گرم شدن غیرمعمول سطح آب در بخش‌های مرکزی و شرقی اقیانوس آرام استوایی شکل می‌گیرد. این تغییر دمایی بر گردش عمومی جو اثر می‌گذارد و می‌تواند مسیر سامانه‌های جوی، الگوهای بارش و دمای مناطق مختلف جهان را تغییر دهد. ال‌نینو معمولا در فاصله چندساله رخ می‌دهد و آثار آن بسته به شدت، زمان وقوع و هم‌زمانی با دیگر پدیده‌های اقلیمی متفاوت است.
سازمان جهانی هواشناسی در گزارش‌های منتشرشده در تابستان و پاییز ۲۰۲۶، از تقویت ال‌نینو و احتمال ادامه آن تا زمستان خبر داده است. این سازمان هشدار داده که تغییرات ناشی از این پدیده ممکن است در برخی مناطق به افزایش بارش و سیلاب و در برخی دیگر به کاهش بارندگی و تشدید خشکسالی منجر شود.
بنابراین، نمی‌توان از شدت ال‌نینو به‌تنهایی نتیجه گرفت که یک منطقه مشخص حتما زمستانی پربارش خواهد داشت. پیش‌بینی‌های فصلی نیز بر احتمال وقوع شرایط جوی و نه بر قطعیت آن‌ها دلالت دارند.
در ایران نیز رابطه ال‌نینو و بارش، رابطه‌ای مستقیم و یکسان در سراسر کشور نیست. موقعیت جغرافیایی ایران، مسیر سامانه‌های بارشی مدیترانه‌ای، شرایط دریای سرخ و اقیانوس هند، وضعیت فشار در جو و ویژگی‌های محلی هر حوضه آبریز در تعیین میزان بارندگی نقش دارند. گزارش منتشرشده درباره اثر ال‌نینو بر تهران نیز با استناد به توضیحات رئیس اداره پیش‌بینی و مدیریت بحران مخاطرات جوی استان تهران، بر غیرمستقیم و احتمالی‌بودن این رابطه تاکید می‌کند.
پژوهشی درباره داده‌های بارش حوضه‌های مختلف ایران در فاصله سال‌های ۱۹۶۰ تا ۲۰۱۹ انجام شده که میانگین ناهنجاری مثبت بارش در دوره‌های ال‌نینو را حدود ۱۱.۳ درصد گزارش کرده است. با این حال، چنین میانگینی به معنای افزایش یکسان بارندگی در تمام استان‌ها نیست و نمی‌توان آن را پیش‌بینی میزان بارش پاییز و زمستان امسال دانست. برای تعیین وضعیت پیش رو، باید پیش‌بینی‌های به‌روز سازمان هواشناسی ایران و داده‌های منطقه‌ای را نیز در نظر گرفت.
پس اگرچه احتمال تغییر الگوهای بارش، ضرورت آمادگی را افزایش می‌دهد، اعلام قطعی یک زمستان پربارش برای تمام ایران، بدون اتکا به پیش‌بینی‌های فصلی و منطقه‌ای، دقیق نیست. نکته مهم آن است که حتی بدون وقوع یک ال‌نینوی بسیار قوی نیز امکان بارش‌های جدی و سیلاب وجود دارد؛ از این رو، برنامه‌ریزی برای مدیریت خطر نباید به تحقق یک سناریوی اقلیمی خاص وابسته باشد.
شهرهایی که باران در آن‌ها می‌تواند به بحران تبدیل شود
سیلاب فقط حاصل بارندگی زیاد نیست. گاهی بارشی که در یک منطقه طبیعی به‌‌راحتی جذب خاک می‌شود، در شهری با سطوح گسترده آسفالتی، کانال‌های ناکافی، آبراهه‌های مسدود و ساخت‌وسازهای نامناسب، به آب‌گرفتگی گسترده تبدیل می‌شود. هرچه نفوذ آب در زمین کمتر و سرعت حرکت روان‌آب بیشتر باشد، احتمال افزایش ناگهانی حجم آب در معابر و رودخانه‌ها بیشتر خواهد شد.
شهرهای ایران از نظر توپوگرافی، میزان بارش، ظرفیت شبکه دفع آب‌های سطحی و نوع توسعه شهری تفاوت‌های زیادی دارند. به همین دلیل، نمی‌توان همه آن‌ها را در یک سطح از خطر قرار داد. با این حال، مناطقی که در حاشیه رودخانه‌ها، در مسیر آبراهه‌های طبیعی، در دامنه کوهستان‌ها یا در محدوده‌های مستعد آب‌گرفتگی توسعه یافته‌اند، در برابر بارندگی‌های شدید آسیب‌پذیرتر هستند.
تهران نمونه‌ای از شهری است که در آن، همجواری با رشته کوه البرز، وجود روددره‌ها و گسترش ساخت‌وسازها در بخش‌هایی از حوضه‌های آبریز، ضرورت توجه به خطر سیلاب را افزایش می‌دهد. در چنین مناطقی، بارش سنگین در مدت کوتاه، مخصوصا اگر با افزایش دما و ذوب سریع برف ارتفاعات همراه شود، می‌تواند حجم روان‌آب را به‌‌سرعت بالا ببرد. البته وقوع چنین سناریویی به مجموعه‌ای از شرایط جوی و محیطی وابسته است و صرف تقویت ال‌نینو به معنای وقوع سیلاب در تهران نیست.
در شهرهای شمالی کشور نیز وضعیت رودخانه‌ها، ظرفیت عبور آب، تغییر کاربری زمین و ساخت‌وساز در محدوده‌های پرخطر اهمیت دارد. در مناطق غربی و جنوب غربی، ویژگی حوضه‌های کوهستانی و احتمال شکل‌گیری روان‌آب‌های سریع می‌تواند خطر سیلاب ناگهانی را افزایش دهد. در جنوب شرق نیز بارش‌های شدید و متمرکز، به‌خصوص در حوضه‌های خشک و کم پوشش گیاهی، ممکن است در مدت کوتاهی جریان‌های مخرب ایجاد کند.
مسئله مهم آن است که خشکی یک منطقه الزاما به معنای ایمنی آن در برابر سیلاب نیست. در حوضه‌هایی که خاک بر اثر خشکسالی طولانی، فرسایش یا تخریب پوشش گیاهی توان جذب آب را از دست داده است، بارندگی شدید می‌تواند به روان‌آب قابل توجهی تبدیل شود. از سوی دیگر، در زمین‌های شهری، آسفالت و بتن امکان نفوذ آب را محدود می‌کنند و در صورت ناکافی بودن شبکه جمع‌آوری آب‌های سطحی، معابر و زیرگذرها به نقاط تجمع آب تبدیل می‌شوند.
تجربه‌ای که نباید فراموش شود
سیلاب‌های فروردین ۱۳۹۸ یکی از نمونه‌های روشن خسارت گسترده ناشی از بارش‌های شدید در ایران بود. بر اساس گزارش ارزیابی نیازهای پس از فاجعه که با مشارکت سازمان ملل متحد و نهادهای ایرانی تهیه شد، سیلاب‌ها و رانش زمین در استان‌هایی از جمله گلستان، لرستان و خوزستان، بخش‌های مختلف زندگی مردم را تحت تاثیر قرار دادند. ارزیابی خسارت در این رویداد، حوزه‌هایی مانند مسکن، کشاورزی، حمل و نقل، انرژی، آب و بهداشت را در بر گرفت.
گزارش سازمان ملل درباره سیلاب‌های سال ۲۰۱۹ همچنین اعلام کرده است که در جریان آن رویداد، ۲۵ استان از ۳۱ استان کشور تحت تاثیر سیلاب‌های شدید قرار گرفتند و معیشت حدود ۱.۸ میلیون نفر آسیب دید. این ارقام نشان می‌دهند سیلاب صرفا یک حادثه طبیعی محدود به چند خیابان یا روستا نیست؛ پیامدهای آن می‌تواند زنجیره‌ای از خسارت‌ها را در زندگی خانوارها، زیرساخت‌ها و فعالیت‌های اقتصادی ایجاد کند.
تجربه سال ۱۳۹۸ بار دیگر اهمیت مدیریت حوضه‌های آبریز، جلوگیری از ساخت و ساز در بستر و حریم رودخانه‌ها، ارزیابی خطر در مناطق مسکونی و اجرای اقدامات پیشگیرانه را برجسته کرد.
در گزارش ارزیابی سیلاب‌های ایران، بر لزوم بازنگری در سیاست‌ها و رویه‌های مدیریت آبخیز، اجرای اقدامات در مقیاس حوضه آبریز، حفاظت از حریم رودخانه‌ها و انجام عملیات کنترل سیلاب متناسب با ارزیابی خطر تاکید شده است.
این تجربه همچنین نشان داد که هشدار و امدادرسانی، هرچند ضروری‌اند، اما به‌تنهایی برای کاهش خسارت کافی نیستند. اگر ساختمان‌ها در مسیر جریان آب قرار گرفته باشند، اگر مسیر رودخانه با ساخت‌وساز محدود شده باشد یا اگر زیرساخت‌های شهری توان عبور حجم روان‌آب را نداشته باشند، حتی یک سامانه هشدار موثر نیز نمی‌تواند همه خسارت‌ها را از میان ببرد. کاهش خطر باید پیش از وقوع بارندگی و در مرحله برنامه‌ریزی شهری و مدیریت محیط زیست آغاز شود.
مسیر طبیعی آب یا کانال‌های فراموش شده؟
یکی از محورهای مهم پیشگیری از سیلاب، رسیدگی به وضعیت رودخانه‌ها و آبراهه‌هاست. انباشت رسوبات، زباله و موانع در برخی مقاطع رودخانه، تصرف بستر و حریم، تغییر مسیر جریان و کاهش ظرفیت عبور آب می‌توانند در زمان بارندگی شدید خطر را افزایش دهند. با این حال، لایروبی به‌تنهایی راهحل همه سیلاب‌ها نیست و اجرای آن نیز باید بر پایه مطالعات هیدرولوژیک و زیست‌محیطی انجام شود.
لایروبی بدون بررسی وضعیت رسوب‌گذاری، شکل بستر، سرعت جریان و اثر عملیات در پایین دست ممکن است حتی پیامدهای ناخواسته‌ای داشته باشد. در برخی رودخانه‌ها، مسئله اصلی نه رسوب، بلکه ساخت‌وساز در حریم، تخریب پوشش گیاهی، تغییر کاربری زمین یا محدودشدن مسیر طبیعی آب است. بنابراین، برنامه نگهداری رودخانه‌ها باید متناسب با ویژگی هر حوضه طراحی شود و به پاکسازی مقطعی محدود نماند.
در شهرها نیز شبکه جمع‌آوری و هدایت آب‌های سطحی باید پیش از آغاز فصل بارش بررسی شود. گرفتگی دریچه‌ها، کانال‌های ناکافی، فرسودگی زیرساخت‌ها و ناهماهنگی میان نهادهای مسئول می‌تواند آب‌گرفتگی را تشدید کند. شناسایی نقاط پرخطر، پاکسازی اصولی مسیرها، بررسی ظرفیت کانال‌ها و آماده بودن تجهیزات امدادی، اقداماتی هستند که باید پیش از بارش‌های شدید انجام شوند، نه پس از انتشار تصاویر خیابان‌های غرق شده.
در این میان، مدیریت حوضه آبریز اهمیت بیشتری از مداخلات پراکنده دارد. آب در مرزهای اداری متوقف نمی‌شود؛ بارشی که در بالادست یک رودخانه می‌بارد، ممکن است در پایین دست و در محدوده شهری خسارت ایجاد کند. بنابراین، هماهنگی میان شهرداری‌ها، وزارت نیرو، منابع طبیعی، سازمان حفاظت محیط زیست، مدیریت بحران و دستگاه‌های مسئول راه و شهرسازی برای کنترل خطر ضروری است.
فاصله میان باران و امنیت آبی
آبخیزداری مجموعه اقداماتی است که با هدف مدیریت آب و خاک در یک حوضه انجام می‌شود. حفاظت و احیای پوشش گیاهی، کنترل فرسایش خاک، مدیریت روان آب، اجرای سازه‌های مناسب برای کاهش سرعت جریان و تقویت نفوذ آب در زمین، بخشی از اقداماتی هستند که بسته به شرایط هر منطقه می‌توانند در این چارچوب قرار گیرند.
وقتی پوشش گیاهی تخریب می‌شود و خاک در معرض فرسایش قرار می‌گیرد، بخشی از توان طبیعی حوضه برای نگهداری و نفوذ آب کاهش می‌یابد. در چنین شرایطی، بارش شدید ممکن است سریع‌تر به روان‌آب تبدیل شود و حجم بیشتری از رسوبات را به پایین دست منتقل کند. مدیریت اصولی آبخیز می‌تواند در برخی حوضه‌ها از شدت این فرایند بکاهد و به حفاظت از خاک و منابع آب کمک کند؛ هرچند میزان اثربخشی آن به شرایط زمین‌شناسی، نوع خاک، شیب، پوشش گیاهی و طراحی و نگهداری اقدامات وابسته است.
گزارش ارزیابی سیلاب‌های ایران که سازمان ملل متحد در سال ۲۰۱۹ منتشر کرد، بر ضرورت بازنگری در سیاست‌ها و رویه‌های مدیریت آبخیزداری و اجرای اقدامات در مقیاس حوضه‌های آبریز تاکید دارد. این گزارش همچنین مدیریت جریان رودخانه‌ها، ایجاد زیرساخت‌های محلی ذخیره آب در مکان‌های مناسب و تغذیه آبخوان‌ها را از جمله موضوعات مهم در کاهش خطر سیلاب معرفی می‌کند.
از این منظر، مسئله فقط کمبود پروژه‌های عمرانی نیست؛ تداوم و کیفیت نگهداری اقدامات، اولویت‌بندی حوضه‌های پرخطر، تامین منابع مالی، پایش نتایج و هماهنگی میان دستگاه‌ها نیز اهمیت دارد. سازه‌ای که بدون مطالعه مناسب ساخته شود یا پس از اجرا رها بماند، لزوما نمی‌تواند در زمان بارندگی شدید عملکرد مطلوبی داشته باشد.
همچنین نباید آبخیزداری را جایگزین مدیریت شهری یا سامانه هشدار دانست. هیچ اقدام منفردی نمی‌تواند همه خطر سیلاب را از میان ببرد. ترکیب حفاظت از حوضه‌های طبیعی، مدیریت رودخانه‌ها، رعایت حریم‌ها، زیرساخت‌های مناسب شهری و آمادگی امدادی است که می‌تواند میزان خسارت را کاهش دهد.
باران چگونه می‌تواند از تهدید به فرصت تبدیل شود؟
در کشوری که با فشار بر منابع آب سطحی و زیرزمینی روبه‌روست، هر بارش موثر می‌تواند فرصتی برای تقویت ذخایر آب باشد. اما بهره‌برداری از بارندگی تنها به معنای ساخت سد یا جمع‌آوری آب پشت سازه‌ها نیست. بخشی از آب باران باید در خاک نفوذ کند، بخشی می‌تواند پس از عبور از مسیرهای مناسب ذخیره شود و بخشی نیز برای حفظ جریان‌های طبیعی و نیازهای زیست محیطی لازم است.
یکی از راه‌های بهره‌برداری بهتر از بارندگی، تقویت تغذیه آبخوان‌ها در مکان‌هایی است که شرایط زمین‌شناسی و کیفیت آب اجازه می‌دهد. آبخوان‌ها نقش مهمی در تامین آب بسیاری از مناطق کشور دارند، اما برداشت بیش از ظرفیت از منابع زیرزمینی، در کنار کاهش تغذیه طبیعی، فشار بر این ذخایر را افزایش داده است. هدایت کنترل شده روان‌آب به مناطق مناسب برای نفوذ، می‌تواند در چارچوب مطالعات فنی و با رعایت ملاحظات بهداشتی و زیست‌محیطی، به تغذیه منابع زیرزمینی کمک کند.
در مناطق شهری نیز جمع‌آوری آب باران از پشت‌بام‌ها و سطوح مناسب، ذخیره‌سازی برای مصارف غیرآشامیدنی و طراحی فضاهایی برای نفوذ کنترل‌‌شده آب می‌تواند بخشی از راهکار باشد. پارک‌ها، فضاهای سبز و سطوح نفوذپذیر، در صورت طراحی متناسب با شرایط محلی، می‌توانند به کاهش روان‌آب و کم کردن فشار بر شبکه دفع آب‌های سطحی کمک کنند. البته آب جمع‌آوری شده برای آشامیدن یا مصارف حساس، به بررسی کیفیت و تصفیه مناسب نیاز دارد.
در مناطق روستایی و کشاورزی نیز مدیریت خاک، حفاظت از پوشش گیاهی، اصلاح روش‌های آبیاری و طراحی مناسب سازه‌های کوچک ذخیره آب می‌تواند به افزایش بهره‌وری از منابع موجود کمک کند. انتخاب هر روش باید بر اساس مطالعات حوضه آبریز انجام شود؛ زیرا ذخیره آب در یک نقطه، اگر بدون توجه به نیازهای پایین‌دست و محیط زیست باشد، ممکن است مشکلات تازه‌ای ایجاد کند.
نکته اساسی این است که هر بارندگی شدید الزاما به افزایش ذخایر آب منجر نمی‌شود. بارش کوتاه و پرشدت ممکن است بیشتر به روان‌آب و سیلاب تبدیل شود تا تغذیه منابع زیرزمینی؛ در مقابل، بارندگی با توزیع زمانی مناسب، نفوذپذیری کافی خاک و ذخیره برف در ارتفاعات می‌تواند در تامین آب ماه‌های بعد موثرتر باشد. به همین دلیل، معیار موفقیت فقط میزان بارندگی نیست و میزان آبی که با کمترین خسارت و بیشترین پایداری در دسترس باقی می‌ماند نیز اهمیت دارد.
پیشگیری پیش از نخستین هشدار
مدیریت خطر سیلاب باید پیش از شروع بارندگی‌های فصلی آغاز شود. نخستین گام، شناسایی نقاط آسیب‌پذیر و انتشار اطلاعات روشن درباره مناطق پرخطر است. نقشه‌های خطر سیلاب باید در تصمیم‌گیری‌های شهری، صدور مجوز ساخت و ساز و توسعه زیرساخت‌ها مورد استفاده قرار گیرند. ساخت‌وساز در بستر و حریم رودخانه‌ها، مسدود کردن آبراهه‌ها و گسترش سکونتگاه‌ها در مسیر جریان‌های طبیعی آب، خطرهایی هستند که نمی‌توان با عملیات امدادی پس از وقوع سیلاب جبران کرد.
گام بعدی، تقویت سامانه‌های هشدار و ارتباط آن‌ها با تصمیم‌های عملیاتی است. هشدار زمانی موثر خواهد بود که مردم بدانند در چه محدوده‌ای خطر وجود دارد، چه زمانی باید مسیر خود را تغییر دهند و در صورت لزوم چگونه به محل امن منتقل شوند. هماهنگی میان سازمان هواشناسی، مدیریت بحران، شهرداری‌ها، نیروهای امدادی و رسانه‌ها می‌تواند فاصله میان صدور هشدار و اقدام موثر را کاهش دهد.
آمادگی شهروندان نیز اهمیت دارد، اما نباید مسئولیت اصلی از دوش نهادهای مسئول برداشته شود. مردم باید از نزدیک شدن به رودخانه‌ها و مسیل‌ها هنگام بارندگی شدید، عبور از آب‌گرفتگی‌های ناشناخته و ورود به زیرگذرهای پرآب خودداری کنند. در عین حال، ایمنی عمومی به شبکه زیرساختی مناسب، اطلاع‌رسانی قابل اعتماد و برنامه‌های تخلیه و امداد وابسته است.
در نهایت، مسئله اصلی ایران این نیست که پاییز و زمستان پیش رو پربارش خواهد بود یا نه. پیش‌بینی‌های اقلیمی ممکن است تغییر کنند و بارش در استان‌های مختلف یکسان نباشد؛ اما خطر سیلاب به اندازه‌ای جدی است که نمی‌توان آمادگی برای آن را به تعویق انداخت. تجربه سیلاب‌های گذشته، ضرورت حفاظت از حوضه‌های آبریز، نگهداری اصولی رودخانه‌ها، اصلاح توسعه شهری و سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های مدیریت آب را نشان داده است.
باران نه دشمن ایران و نه به‌تنهایی راهحل بحران آب است. آنچه می‌تواند بارندگی را به فرصت تبدیل کند، برنامه‌ریزی علمی، مدیریت هماهنگ و استفاده پایدار از منابع آب است. اگر آب پیش از رسیدن به شهرها مسیر امنی برای عبور داشته باشد، اگر بخشی از آن در مکان‌های مناسب نفوذ و ذخیره شود و اگر ساخت‌وسازها به حریم رودخانه‌ها و آبراهه‌ها احترام بگذارند، بارش می‌تواند به تقویت منابع آب کمک کند. در غیر این صورت، حتی بارانی که می‌توانست بخشی از کم‌آبی را جبران کند، ممکن است به خسارتی تازه برای مردم و زیرساخت‌ها تبدیل شود.
پرسش پیش روی مسئولان، بنابراین، پیش‌بینی باران نیست؛ آمادگی برای مواجهه با آن است. آسمان را نمی‌توان مدیریت کرد، اما می‌توان درباره مسیر آب، ایمنی شهرها و نحوه استفاده از بارندگی تصمیم گرفت. این تصمیم‌هاست که تعیین می‌کند باران‌های پیش رو در حافظه مردم به‌عنوان فرصتی برای عبور از کم‌آبی ثبت شود یا به خاطره‌ای دیگر از سیلاب و خسارت تبدیل می‌شود.