شنبه صبح از سفر خوی بازگشتم. با احساسی دوگانه: از یک سو، خوشحالی از رویداد باشکوه افتتاحیه بارگاه شمس تبریزی، که به همت وزارت میراث فرهنگی امسال ساختمانش به پایان رسید و قطعا در جلب نظر ایران‌دوستان و گردشگران در سطح ملی و بین‌المللی به آن خطه سرسبز کشورمان مفید خواهد افتاد؛ و از سوی دیگر حزن و اندوهی عمیق که پس از دیدن گنج‌های نهان و رو به تخریب ماکو وجودم را فرا گرفت و ناگهان فکری بر ذهنم مستولی شد که شاید این بلا دارد بر سر بسیاری از شهرهای دیگرمان هم می‌آید و ما به‌زودی تعداد زیادی از بناهای تاریخی مرمت‌نشده ولی ثبت‌شده در فهرست آثار ملی‌مان را از دست می‌دهیم. بناهایی که شناسنامه‌های شهرهای تاریخی ما هستند. اما ماکو، شهری مرزی در شمال استان آذربایجان غربی است که بین دو دیواره کوه سنگی قرار گرفته است... درست واقع در نوک گوش غربی گربه ایران، که آتشفشان اسطوره‌ای آرارات از آنجا پیداست. شهری حیرت‌انگیز، هم به‌لحاظ موقعیت جغرافیایی و تاریخی، هم به لحاظ پتانسیل‌هایی که با قرارگرفتن در محدوده منطقه آزاد تجاری ماکو دارد و در این سال‌ها به آنها کمتر توجه شده است. البته این گرایش همه‌جا نزد مدیران دولتی ما وجود دارد که توسعه و شکوفایی یک منطقه آزاد را اول در ساختن ساختمان‌های بزرگ، مدرن و پرزرق‌وبرق می‌دانند و بعد از چند سال تازه به تاریخ و داشته‌های تاریخی و مکان‌های جذاب و دارای ثقل و ارزش واقعی است توجه می‌کنند. باورکردنی نبود این تعداد بنای تاریخی ارزشمند قاجاری، همه در کنار هم (همه با سبک اشرافی مشابه کاخ گلستان یا دیگر کاخ‌های موجود دوره قاجار)، ساخته‌شده با مصالح محلی و همه تکیه‌داده بر دامنه پرشیب تیغه کوهی که آثار قلعه کهن ماکو بر بالای آن هنوز باقی است.
باید اضافه کنم که ماکو کاخ دیگری هم دارد با کمی فاصله از شهر، به نام باغچه جوق که در دهه اخیر مرمت نیز شده است. این مجموعه در میان باغی 11 هکتاری احداث شده و بانی آن تیمور پاشاخان، حاکم ماکو یکی از سرداران مظفرالدین‌شاه قاجار بوده که کاخ را با تلفیقی از معماری سنتی ایرانی و معماری غربی، به‌ویژه معماری اواخر قرن نوزدهم روسیه ساخته است.
کاخ زیبای باغچه جوق که توسط یکی از بهترین مرمتگران کشورمان مهندس فرامرز پارسی مرمت شده است، در حال حاضر با همان شکل و صورت اولیه خود، با نمایش اثاثیه سردار پاشا خان به عنوان موزه، فعال است. باید گفت که سبک معماری این کاخ‌های اشرافی در ماکو نشان از اشرافیت ریشه‌دار خاندان‌های اصیل این منطقه در دوران‌های مختلف دارد و قابل ذکر است که همین امروز هم افراد خوش‌فکر و خیری در خوی پیدا می‌شوند که بهترین مجموعه‌های آموزشی ایران را ساخته‌اند و امسال کنفرانس شمس و مولانا در مجموعه آموزشی زیبای بوتراب برگزار شد.
به‌هرحال، در استان آذربایجان غربی شهر ارومیه را نیز به‌عنوان مرکز استان داریم که شهر بسیار زیبایی است و از مسجد سلجوقی هزارساله تا ساختمان‌های دولتی زیبای رضاشاهی آن، همه شکل‌گرفته دور میدان اصلی شهر، آن را در ردیف زیباترین شهرهای کشورمان قرار می‌دهد. در قدیمی‌ترین منبع تاریخی درباره مسجدجامع ارومیه، نوشته مقدسی به سال 375 قمری، کتاب «احسن‌التقاسیم فی معرفت‌الاقالیم» چنین آمده که ارومیه زیباست و دژی آباد دارد... جامعش در میان بزازان است بارو و نهری دارد. و احتمال این هست که مسجدجامع روی بقایای بنایی مربوط به دوره ساسانی بنا شده باشد. اینها همه گواه بر این واقعیت‌اند که اگرچه این سه شهر اصلی استان آذربایجان غربی، یعنی خوی، ماکو و ارومیه، از مرکز ایران دور افتاده‌اند، ولی اتفاقا به‌دلیل آنکه در طول تاریخ مردمان دلیرشان مرزداران این سرزمین بوده‌اند، شایسته توجه بیشتر هستند، زیرا تمام نشانه‌های فاخر این مرزبانی شایسته را دارند.
اجداد ساکنان این اقلیم زیبا ایل‌هایی بوده‌اند که در فاصله این شهرها می‌زیسته‌اند و خان‌هایشان در شهرها این کاخ‌های بی‌نظیر را ساخته‌اند. سبک زندگی در روستاهای این دیار هنوز به‌طور گسترده بر کشاورزی و باغداری استوار است و اگرچه گاه می‌گویند که آبیاری سخاوتمندانه این باغات به دریاچه ارومیه آسیب رسانده است، اما همین پهنه‌های سبز باغی، خود می‌توانند به بهترین مناطق اکوتوریستی و توریسم سلامت تبدیل شوند.
در صحبت‌هایی که با مدیر منطقه آزاد تجاری ماکو داشتیم ایشان تمایل خود را به مشارکت در پرداخت هزینه‌های مرمت و حفظ و احیای کاخ‌ها و عمارت‌های زیبای ماکو اعلام کردند، تا در عوض حق استفاده از عمارت‌ها برای چندسالی در اختیارشان قرار گیرد. این کار امروزه برای بناهای ارزشمند رایج است و اکنون بر وزارت میراث فرهنگی و گردشگری است تا مقدمات این گام بلند را فراهم کند و بر حسن اجرای آن نظارت تیزبینانه داشته باشد.