به گزارش گروه رسانه‌ای شرق،
فرزانه احمدی: وقتی به ایستگاه راه‌آهن جاجرم رسیدیم، زینب خانم و آقا قربان منتظرمان بودند. بوم‌گردی کوچکی به نام «فانوس کویر ابریشم» دارند که در روستایشان در کنار راه‌آهن قرار گرفته. جاجرم جنوبی‌ترین شهر استان خراسان شمالی است و آخرین و تنها مقصد در این استان که قطار به آن می‌رسد. بقیه استان از داشتن راه‌آهن محروم‌اند. از همان بدو ورود، دانستیم نباید انتظار داشته باشیم در همه‌جای استان به‌راحتی به آنتن موبایل و اینترنت خط دسترسی داشته باشیم و این برای ما که یک گروه از خبرنگاران حوزه میراث فرهنگی بودیم، چالش بزرگی به حساب می‌آمد و سختی کار و زندگی در این استان را نشان می‌داد. ما به این استان رفتیم تا از نزدیک شرایط زندگی مردم را ببینیم و با آغوش باز و مهربان آنها روبه‌رو شدیم.
فارسی زبان مشترک همه ماست
عصرانه‌ای که «زینب خانم» برایمان آورد، نوعی نان محلی مخلوط با سبزی و پیاز داغ بود. ماست چکیده محلی دیگر غذای سفره عصرانه آنها بود. سفره‌ای ساده اما صمیمی در دل کویر شمالی شرق کشور تجربه‌ای خاص برایمان رقم زد که با رقص کرمانجی تکمیل شد. زینب خانم برایم گفت مادرش کُرد کرمانج و پدرش بلوچ بوده ولی خودش نمی‌تواند به زبان هیچ‌کدام صحبت کند. درواقع پدر و مادرش به فارسی با هم حرف می‌زدند تا زبان یکدیگر را متوجه شوند. به او گفتم: «فارسی زبان مشترک همه ماست». بسیاری از مردم خراسان شمالی هم مثل مردم استان‌های دیگر با مشکلات مالی دست‌وپنجه نرم می‌کنند؛ مشکلاتی که در سایه نبود امکانات دیگر، به رنجی مضاعف تبدیل شده است. زینب خانم که با جان‌ودل و نه به عنوان وظیفه یک مدیر بوم‌گردی از ما پذیرایی می‌کرد، گفت او و همسرش برای کسب درآمد، خانه قدیمی‌شان را به اقامتگاه بوم‌گردی تبدیل کرده‌اند. او حالا چشم به راه مسافر است. علاوه بر زینب خانم، کسان دیگری هم هستند که در استان خراسان شمالی خانه‌هایشان را به اقامتگاه تبدیل کرده‌اند و چشم به راه مسافرند تا بتوانند زندگی را بچرخانند. ازهمین‌رو است که احتمالا اولین تصویری که از خراسان شمالی در ذهن یک مسافر خواهد ماند، میهمان‌نوازی مردمی است که سال‌ها کمبود امکانات را در گوشه سمت راست کشور تحمل کرده‌اند و حالا جذب گردشگر برای آنها به یک امید تازه بدل شده است.
مردم برای ورود گردشگر به آموزش نیاز دارند
صادق معصومیان، فعال حوزه گردشگری در خراسان شمالی که در طول سفر همراه ما بود، این استان را این‌طور معرفی می‌کند: «خراسان شمالی شامل شهرستان‌های بجنورد، جاجرم، اسفراین، فاروج، گرمه، سملقان، شیروان و راز و جرگلان است و اقوام ترک، کرمانج، ترکمن، تات‌ها و بلوچ‌ها در این شهرها در کنار هم زندگی می‌کنند». او درباره شغل غالب مردم در این استان می‌گوید: «محور توسعه، دام‌پروری و کشاورزی است. از چند سال قبل نیز به شناسایی جاذبه‌های گردشگری این استان توجه کردیم تا از این طریق بتوان درآمد مردم را افزایش داد. هر سال حدود 26 میلیون نفر به عنوان گردشگر از راههای مواصلاتی این استان عبور می‌کنند اما مردم خراسان شمالی آن‌طور که باید در این حمل‌ونقل ذی‌نفع نیستند. خراسان شمالی بین شمال ایران و پایتخت مذهبی آن یعنی شهر مشهد و قرار دارد که هر دو بسیار گردشگرپذیرند. ما در سال 1402 از استاندار درخواست کردیم شرایطی برای حضور بیشتر گردشگران در استان ما فراهم شود و از آن زمان برنامه‌ریزی‌هایی در این زمینه آغاز شد. برای مثال در بعضی از جاده‌های استان به دلیل عرض کم جاده، عبور اتوبوس‌های گردشگری شامل بیمه نبود که در اولین گام این محدودیت‌ها برداشته شد».
او به جاذبه‌های گردشگری این استان اشاره می‌کند: «هشت مسیر گردشگری برای این استان تعریف شده است که از مرکز استان یعنی بجنورد آغاز می‌شود و به شهرستان‌ها و آثار تاریخی مختلف می‌رسد». معصومیان از جاذبه‌های طبیعی خراسان شمالی هم نام می‌برد: «در استان ما چند پارک ملی وجود دارد. پارک‌های ملی ساریگل و سالوک و بخشی از پارک ملی گلستان در این خراسان شمالی واقع است و پارک حیات وحش میاندشت هم که محل زندگی یوزپلنگ آسیایی است، متعلق به استان ماست». این فعال حوزه گردشگری می‌گوید: «مدت‌هاست به این نتیجه رسیده‌ایم از دولت برای کمک به توسعه گردشگری در این استان انتظاری نداشته باشیم اما اگر قرار باشد خواسته‌ای مطرح کنم، کمک به آموزش مردم در این حوزه است؛ چراکه وقتی یک گردشگر، استان خراسان شمالی را برای گردش انتخاب می‌کند، احتمالا بارها و بارها سایر مسیرهای گردشگری ایران را پیموده و درواقع مردم اینجا در حال پس‌دادن یک آزمون هستند و گویا اجازه اشتباه‌کردن ندارند».
خراسان شمالی؛ محل زندگی هلیا و فرزندانش
شهرستان جاجرم اولین شهرستانی بود که بازدید کردیم. آثار تاریخی زیادی در این شهرستان وجود دارد که می‌تواند گردشگران را به خود جذب کند. ابراهیم اخوان، رئیس شورای اسلامی شهر جاجرم، برای ما درباره شهرشان صحبت کرد: «جاجرم مهد اندیشه و تمدن است و قدمت تاریخی چندین‌هزارساله دارد. این شهر لایه‌های مختلف تاریخی از اعصار چندهزارساله گرفته تا دوران قاجار را در خود جا داده است. ما میراث‌دار این تمدنیم و تلاش‌مان این است که در وهله اول حافظ و نگهبان آن باشیم و در مرحله دوم بتوانیم این آثار را به هم‌وطنانمان معرفی کنیم». او درباره آثار تاریخی و طبیعی موجود جاجرم می‌گوید: «مسجد جامع جاجرم از مساجد اولیه اسلامی در قرن شش هجری است. این مسجد تک‌ایوانه بسیار زیبا‌ست و سالم مانده. دلیل اینکه سازه آن تا امروز بدون تخریب برجا مانده، حفاظت مشارکتی است که درواقع همه مردم در حفظ این بنا نقش دارند. علاوه بر آن استان خراسان شمالی و شهرستان جاجرم در حوزه میراث طبیعی هم دارای جاذبه‌های زیادی است. پناهگاه حیات وحش میاندشت محل زندگی گونه نادر یوزپلنگ آسیایی است که هلیا، یوزپلنگ معروف هم با توله‌هایش در این منطقه زندگی می‌کند و ما به عنوان نماد لزوم حفاظت از یوز آسیایی، مجسمه هلیا و توله‌هایش را در میدان ورودی جاجرم نصب کردیم». او به وجود کاروانسرای ثبت جهانی قِلی در این منطقه اشاره می‌کند: «قِلی تنها کاروانسرای سنگی و رنگی ایران در مسیر جاده ابریشم است که در شهرستان جاجرم قرار دارد. وجود مسیر راه ابرایشم در این شهرستان هم از جاذبه‌های آن است».
نبود گذرگاه مرزی؛ مانعی برای توسعه گردشگری
خراسان شمالی از شمال و شمال شرق با ترکمنستان مرز مشترک دارد اما این مرز تقریبا بسته است و رفت و آمد تجار و مسافران از آن صورت نمی‌گیرد. موضوعی که مسئولان و مردم این استان، آن‌طور که ما در گفت‌وگو با آنها به آن پی بردیم، مرز را فرصتی می‌دانند که اگر باز بود و امکان تردد وجود داشت، می‌توانست به رونق تجارت، صنعت و گردشگری در این استان بینجامد. در نشستی که با مسئولان اتاق بازرگانی بجنورد، مرکز استان خراسان شمالی داشتیم، صحبت از کمبود امکانات لازم برای توسعه و الزامات رفاهی این استان به میان آمد. استفاده از ظرفیت‌های مرز ایران و ترکمنستان از خواسته‌های مهم این مدیران بود. عباس کاظمی، رئیس اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی بجنورد در پاسخ به سؤالی که در این زمینه از او پرسیدم گفت: استان ما با ۳۰۰ کیلومتر مرز، گذرگاه مرزی با ترکمنستان ندارد. او با انتقاد از نبود گذرگاه مرزی در این استان، خواستار پیگیری جدی بازگشایی مسیر ارتباطی با ترکمنستان شد و گفت: ما استان محروم نیستیم، استان مظلومیم؛ تنها استان مرزی با ۳۰۰ کیلومتر مرز که گذرگاه مرزی ندارد و از این نظر تفاوتی با یک استان غیرمرزی نداریم. ما از امکان ارتباط مستقیم مرزی محرومیم، موضوعی که بر توسعه گردشگری و مبادلات اقتصادی استان تأثیر گذاشته است.
این مسئول با اشاره به نزدیکی عشق‌آباد، پایتخت ترکمنستان، به شهرهای خراسان شمالی می‌گوید: «فاصله شیروان تا عشق‌آباد کمتر از ۶۰ کیلومتر است و از ارتفاعات منطقه نیز می‌توان بخش‌هایی از این شهر را مشاهده کرد؛ با این حال، محدودیت‌های مرزی ترکمنستان مانع بهره‌برداری از این ظرفیت شده است». او از رئیس‌جمهور درخواست می‌کند موضوع بازگشایی گذرگاه مرزی در تعاملات با ترکمنستان مورد توجه قرار گیرد: «این مطالبه فقط به گردشگری محدود نمی‌شود، بلکه می‌تواند به توسعه تجارت و دسترسی ایران به بازار کشورهای آسیای میانه نیز کمک کند». در این نشست علاوه بر موضوع مرز، درباره ضعف زیرساخت اینترنت و کمبود تبلیغات و سرمایه‌گذاری در گردشگری استان هم صحبت شد.
ضعف اینترنت؛ مانعی برای جذب گردشگر
رئیس اتاق بازرگانی خراسان شمالی از ضعف زیرساخت اینترنت گلایه می‌کند: «این مشکل در برخی مناطق استان جدی‌تر است و حتی در بعضی نقاط، دسترسی به اینترنت با اختلال یا قطعی مواجه می‌شود». او اینترنت را از نیازهای ضروری زندگی و توسعه در جهان امروز می‌داند و تأکید می‌کند این مطالبه باید از سوی رسانه‌ها منعکس شود. ضعف اینترنت، به‌ویژه برای گردشگران خارجی، می‌تواند بر کیفیت تجربه سفر و امکان استفاده از خدمات آنلاین اثر بگذارد؛ موضوعی که در کنار محدودیت‌های حمل‌ونقل و اقامت، از موانع توسعه گردشگری خراسان شمالی به شمار می‌رود.
کمبود امکانات حمل‌ونقل یک مشکل مهم است
رئیس اتاق بازرگانی بجنورد در پاسخ به پرسش خبرنگاران درباره اقدامات اتاق بازرگانی برای جذب گردشگر و حمایت از سرمایه‌گذاران توضیح می‌دهد کمیسیون گردشگری و کمیسیون صنایع دستی در اتاق بازرگانی استان در این زمینه فعال‌اند. به گفته کاظمی، کمیسیون گردشگری با برگزاری برنامه‌ها، پیگیری مسائل فعالان این حوزه، حمایت از حضور در نمایشگاه‌ها و معرفی ظرفیت‌های مناطق مختلف استان فعالیت دارد. او با اشاره به اهمیت گردشگری به عنوان یک صنعت اقتصادی تأکید می‌کند این حوزه باید هم‌تراز سایر صنایع، از جمله فولاد و سیمان، مورد توجه قرار گیرد؛ زیرا گردشگری می‌تواند در جذب سرمایه، ایجاد اشتغال و افزایش درآمد مناطق مختلف نقش داشته باشد. این مسئول با اشاره به قرارگرفتن خراسان شمالی در مسیر رفت‌وآمد زائران مشهد می‌گوید: «بر اساس آمار مطرح‌شده در نشست، سالانه میلیون‌ها نفر در مسیر سفر به مشهد از این محدوده عبور می‌کنند». به گفته او، حتی جذب بخشی از این مسافران می‌تواند به افزایش درآمد استان کمک کند: «ایجاد امکانات رفاهی و گردشگری در روستاهای حاشیه جاده‌ها، فراهم‌کردن فضاهای مناسب برای استراحت و معرفی جاذبه‌های محلی می‌تواند هم به رونق اقتصاد روستایی کمک کند و هم از خستگی رانندگان و خطر تصادفات بکاهد».
حمل‌ونقل موضوع دیگری است که مردم استان با آن درگیرند. تنها ایستگاه قطار در استان خراسان شمالی، در جاجرم یعنی جنوبی‌ترین شهرستان استان ساخته شده و درواقع حتی مرکز استان یعنی بجنورد هم به حمل‌ونقل ریلی دسترسی ندارد. تنها شهر دارای فرودگاه هم بجنورد است. علاوه بر اینها، ناوگان اتوبوس هم به نوسازی نیاز دارد و همه اینها دست به دست هم داده تا مردم برای حمل‌ونقل به دردسر بیفتند. این شرایط، ورود گردشگر به استان خراسان شمالی و گردش مسافران در شهرهای این استان را هم سخت کرده است.
فرش و موسیقی از جاذبه‌های خراسان شمالی
همه اینها در حالی است که همان‌طورکه گفته شد، استان خراسان شمالی ظرفیت‌های زیادی در حوزه گردشگری دارد. میراث فرهنگی و طبیعی و صنایع دستی خاص آن می‌تواند هدفی برای حضور گردشگران باشد تا درآمد مردم افزایش پیدا کند و کیفیت زندگی در این استان بالاتر برود. از جمله صنایع دستی که نظر ما را در این سفر جذب کرد، فرش دوروی روستای دویدوخ یکی از فرش‌های دستباف خاص ایران بود. این فرش به صورت ذهنی، بدون وجود نقشه و توسط دو بافنده بافته می‌شود که به طور هم‌زمان در دو سوی دار قالی می‌نشینند و در نهایت یک فرش دو رو به دست می‌آید. استان خراسان شمالی به دوتارنوازی هم شهرت دارد. ما در بخشی از سفر، گوش به نوای «بخشی»ها سپردیم؛ استادانی که به دست خود دوتار می‌سازند، می‌نوازند و آواز می‌خوانند. زیبایی نوای ساز و آواز این استادان از طریق واژه‌هایی که می‌نویسم قابل انتقال نیست، همان‌طورکه نوشتن درباره همه آنچه در این استان دیدیم در فرصتی کوتاه امکان‌پذیر نیست. ما صبحانه آخر را در روستای کنار ایستگاه راه‌آهن جاجرم، میهمان سفره مردم روستا بودیم؛ مردمی که پذیرای ما بودند تا از دردهایشان بنویسیم.