آخرین خبرهای شرق

به گزارش گروه رسانه‌ای شرق ،

با رسیدن پاییز و فصل سرد سال، تب تزریق واکسن آنفلوآنزا داغ می‌شود. اما امسال یک تفاوت جدی وجود دارد و آن این است که ابهام درباره تامین واکسن، از همیشه پررنگ‌تر شده است. در شرایطی که زمان مناسب واکسیناسیون نزدیک شده، هنوز درباره میزان واردات، موجودی واقعی، زمان توزیع و حتی سرنوشت تولید داخلی، پاسخ‌هایی یک‌دست و روشن وجود ندارد. روایت‌های رسمی می‌گویند واکسن آنفلوآنزا در راه است، اما در حال حاضر اگر سری به داروخانه‌های سطح شهر بزنید، با پاسخ منفی داروخانه‌داران مواجه می‌شوید که این سپر حمایتی سالانه هنوز به دست مردم نرسیده است.

با این حال، مسئولان وزارت بهداشت اعلام کرده‌اند محموله‌های واکسن وارداتی و تولید داخل در مراحل نهایی اخذ مجوز و توزیع هستند و به‌‌زودی در دسترس متقاضیان قرار خواهند گرفت.

در این میان، پرسش‌های فراوانی ذهن افکار عمومی را به خود مشغول کرده است که چه کسانی حتما باید این واکسن را تزریق کنند، زمان درست و مناسب آن چه زمانی است و اولویت تزریق با کدام گروه است.

چرا سرماخوردگی را با آنفلوآنزا اشتباه می‌گیریم؟

بسیاری از مردم همچنان آنفلوآنزا را با یک سرماخوردگی معمولی اشتباه می‌گیرند، در حالی که این بیماری ناگهانی، با تب بالا، دردهای شدید عضلانی، خستگی مفرط و سرفه‌های خشک همراه است و می‌تواند در گروه‌های حساس به بستری شدن در بیمارستان یا در مواردی حتی به مرگ منجر شود.

این مغالطه رایج در میان افکار عمومی سبب می‌شود اهمیت پیشگیری و تزریق به‌موقع واکسن نادیده گرفته شود. سرماخوردگی معمولا یک بیماری خفیف و تدریجی است که با سوزش گلو و آبریزش بینی آغاز می‌شود و پس از چند روز بدون ایجاد عارضه جدی فروکش می‌کند، اما آنفلوآنزا به صورت کاملا ناگهانی فرد را زمین‌گیر می‌کند و دستگاه تنفسی را به‌شدت تحت تاثیر قرار می‌دهد.

ویروس آنفلوآنزا به دلیل توانایی بالا در جهش‌های ژنتیکی، هر ساله با ساختاری متفاوت ظاهر می‌شود. ساختار پروتئینی این ویروس به قدری هوشمندانه تغییر می‌کند که سیستم ایمنی بدن انسان پس از گذشت یک سال، توانایی شناسایی کامل آن را از دست می‌دهد. به همین دلیل است که واکسن سال گذشته، کارایی لازم را برای سال جدید ندارد و سازمان جهانی بهداشت هر ساله بر اساس شایع‌ترین سویه‌های شناسایی ‌شده در نیمکره دیگر، فرمولاسیون جدیدی را برای تولید واکسن پیشنهاد می‌دهد.

تزریق واکسن اگرچه احتمال ابتلا را به صفر نمی‌رساند، اما به صورت چشمگیری از شدت بیماری، بستری شدن در بخش‌های مراقبت‌های ویژه و بروز عوارض سنگین جلوگیری می‌کند و شانس بهبودی سریع را افزایش می‌دهد.

چه کسانی در خط مقدم خطر ایستاده‌اند؟

اگرچه تزریق واکسن آنفلوآنزا برای تمام افراد بالای ۶ ماه که فاقد منع پزشکی هستند توصیه می‌شود، اما برای برخی گروه‌ها نه فقط یک انتخاب اختیاری، بلکه یک ضرورت حیاتی است.

نخستین گروه، سالمندان و افراد بالای ۶۵ سال هستند. با افزایش سن، سیستم ایمنی بدن دچار فرآیندی به نام پیری ایمنی می‌شود و قدرتش در مبارزه با عفونت‌های جدید کاهش پیدا می‌کند. در این رده سنی، ابتلا به آنفلوآنزا به راحتی می‌تواند موجب عفونت‌های ریوی ثانویه شدید مانند ذات‌الریه یا نارسایی‌های قلبی و تنفسی شود.

گروه دوم، مبتلایان به بیماری‌های زمینه‌ای و مزمن هستند. بیماران مبتلا به بیماری‌های قلبی و عروقی، بیماری‌های مزمن ریوی نظیر آسم و انسداد مزمن ریوی، بیماران دیابتی و افراد درگیر با اختلالات کلیوی و کبدی، در صورت ابتلا به آنفلوآنزا با خطرات جدی مواجه می‌شوند و گروه سوم، افراد دارای نقص سیستم ایمنی هستند. بیماران مبتلا به سرطان که تحت درمان‌های سنگین مانند شیمی‌درمانی یا پرتوپزشکی قرار دارند، افراد مبتلا به ویروس اچ‌آی‌وی و کسانی که به دلیل پیوند عضو یا بیماری‌های خودایمنی داروهای سرکوب کننده ایمنی مصرف می‌کنند، به هیچ وجه توان دفاعی کافی در برابر ویروس را ندارند و تزریق واکسن برای آنها یک چتر حمایتی اساسی محسوب می‌شود.

زنان باردار گروه چهارم از این رده‌بندی حساس هستند. تغییرات شدید در سیستم ایمنی، عملکرد قلب و گنجایش ریه‌ها در دوران بارداری، زنان باردار را در برابر عوارض آنفلوآنزا به‌شدت شکننده می‌کند. تزریق واکسن در هر مرحله و هر سه ماه از بارداری نه تنها کاملا ایمن است، بلکه از مادر محافظت کرده و آنتی‌بادی‌های دفاعی را از طریق جفت به جنین منتقل می‌کند و نوزاد را تا چندین ماه پس از تولد هم در برابر بیماری ایمن نگه می‌دارد.

در نهایت، کودکان ۶ ماه تا ۵ سال و همچنین کادر درمان در این رده جای می‌گیرند. سیستم ایمنی کودکان در حال شکل‌گیری است و ابتلا به آنفلوآنزا در آنها می‌تواند باعث بروز تشنج‌های ناشی از تب بالا و بستری‌های طولانی شود. کادر درمان و مراقبان بهداشتی نیز به دلیل مواجهه روزمره و مستقیم با بیماران مختلف، هم در معرض خطر بالای ابتلا قرار دارند و هم در صورت ناقل شدن می‌توانند ویروس را به بیماران بستری و ضعیف منتقل کنند.

چه زمانی برای تزریق اقدام کنیم؟

یکی از کلیدی‌ترین و تعیین‌ کننده‌ترین نکات در اثربخشی واکسن آنفلوآنزا، مسئله زمان دقیق است. سیستم ایمنی بدن پس از دریافت واکسن، بلافاصله ایمن نمی‌شود بلکه به حدود دو تا سه هفته زمان نیاز دارد تا سطح بالایی از آنتی‌بادی‌های محافظتی را در خون تولید کند. بنابراین، اگر فردی درست در روزهای شیوع بیماری واکسن بزند، همچنان تا چند هفته در برابر ویروس بی‌دفاع خواهد بود.

بهترین و هوشمندانه‌ترین زمان برای تزریق واکسن آنفلوآنزا، اواخر شهریور تا اواسط آبان است. این بازه زمانی که به عنوان پنجره طلایی شناخته می‌شود، به بدن فرصت می‌دهد تا قبل از آغاز موج‌های اصلی شیوع پاییزی و سرد شدن سراسری هوا، دیوارهای دفاعی خود را محکم کند.

تزریق خیلی زود واکسن، مثلا در اواسط تابستان، ممکن است باعث شود اثر ایمنی‌بخشی واکسن در اواخر زمستان که ویروس همچنان در جامعه فعال است، دچار افت شود.

از سوی دیگر، به تاخیر انداختن تزریق به اواخر زمستان نیز شانس ابتلا در اوج موج پاییزی را به‌شدت افزایش می‌دهد. با این حال، متخصصان عفونی و آسیب شناسان تاکید می‌کنند که اگر فردی به هر دلیلی، از جمله کمبودهای بازاری یا غفلت شخصی، نتوانست در زمان طلایی واکسن بزند، تزریق آن در آذر یا حتی دی‌ همچنان بهتر از دریافت نکردن است، چرا که موج‌های فرعی آنفلوآنزا معمولا تا اواخر فروردین و اردیبهشت سال بعد نیز ادامه خواهند داست.

تکنولوژی‌های قابل توجه دارویی

در بازار دارویی جهان و ایران، واکسن‌های آنفلوآنزا به دو صورت سه ظرفیتی و چهار ظرفیتی طراحی و عرضه می‌شوند.

واکسن‌های سه ظرفیتی شامل دو سویه از ویروس آنفلوآنزای نوع آ و یک سویه از نوع ب هستند، اما واکسن‌های چهار ظرفیتی با اضافه کردن یک سویه دیگر از نوع ب، پوشش ایمنی جامع‌تر و گسترده‌تری در برابر سویه‌های متداول ایجاد می‌کنند و امروزه به استاندارد طلایی پیشگیری تبدیل شده‌اند.

نکته فنی و پرآهمیتی که والدین باید به آن توجه ویژه داشته باشند، دوزهای تزریق در کودکان است. کودکان شش ماه تا نه سال که برای اولین بار در طول زندگی خود واکسن آنفلوآنزا را دریافت می‌کنند، به دو دوز مجزا با فاصله حداقل چهار هفته نیاز دارند تا سیستم ایمنی آنها به سطح پایداری از پاسخ دهی برسد، در حالی که برای افراد بالای نه سال و کسانی که سابقه تزریق در سال‌های قبل را دارند، تنها یک دوز واکسن کفایت می‌کند.

آیا واکسن ما را بیمار می‌کند؟

یکی از بزرگ‌ترین موانع در مسیر واکسیناسیون عمومی، وجود شایعات و باورهای اشتباهی است که دست ‌به دست میان مردم می‌چرحد. حتما شما هم این جمله را شنیده‌اید که برخی می‌گویند سال گذشته واکسن زدم و بلافاصله شدیدتر از همیشه بیمار شدم و دیگر هرگز واکسن نخواهم زد.

پزشکان و متخصصان بیماری‌های عفونی قاطعانه این ادعا را رد می‌کنند. واکسن‌های تزریقی آنفلوآنزا موجود در بازار، همگی از ویروس‌های کشته شده یا اجزای پروتئینی و غیرفعال ویروس ساخته شده‌اند و به هیچ عنوان توانایی ایجاد بیماری آنفلوآنزا یا تکثیر در بدن را ندارند.

بروز عوارض جانبی خفیف مانند درد، قرمزی و تورم در محل تزریق، یا تب بسیار خفیف، سردرد و احساس خستگی طی بیست‌ و چهار تا چهل و هشت ساعت پس از تزریق، به هیچ وجه به معنای ابتلا به بیماری نیست، بلکه نشانه زنده بودن و پاسخ طبیعی سیستم ایمنی بدن به آنتی‌ژن‌های واردشده است.

علت اینکه برخی افراد پس از تزریق واکسن دچار سرماخوردگی یا بیماری‌های تنفسی می‌شوند، معمولا به دو عامل مربوط می‌شود. اول اینکه فرد ممکن است درست قبل از تزریق یا در فاصله دو هفته‌ای تا ایجاد ایمنی کامل، با ویروس آنفلوآنزا یا سایر ویروس‌های شایع فصل مواجهه داشته است یا اینکه واکسن آنفلوآنزا تنها در برابر ویروس آنفلوآنزا ایمنی ایجاد می‌کند و هیچ نقشی در پیشگیری از صدها مدل ویروس سرماخوردگی دیگر ندارد.

سایه سنگین چالش‌ها بر بازار دارویی و ضرورت پاسخگویی

با وجود تمام آگاهی‌های پزشکی، مسئله تامین و توزیع واکسن آنفلوآنزا در کشور همواره با پیچیدگی‌های اجرایی همراه بوده است. نوسانات ارزی، فرآیندهای طولانی ترخیص از گمرک، چالش‌های مربوط به زنجیره سرد انتقال دارو و تخمین ناپایدار حجم نیاز بازار، از جمله عواملی هستند که هر ساله توزیع به‌ موقع این داروی حیاتی را با تاخیر مواجه می‌کنند.

منتقدان نظام سلامت بر این باورند که برنامه‌ریزی برای واردات و تولید واکسن پاییزی نباید به انتهای تابستان موکول شود و بهتر است در ماه‌های پایانی سال قبل ردیف‌های اعتباری و سفارش‌های آن نهایی شوند.

تاخیر در ورود واکسن به داروخانه‌ها نه تنها موجب سردرگمی و استرس خانواده‌ها و بیماران خاص می‌شود، بلکه زمینه را برای ورود دلالی و عرضه واکسن‌های قاچاق با قیمت‌های نجومی و شرایط نگهداری نامشخص در بازار سیاه فراهم می‌کند. واکسن آنفلوآنزا ماده‌ای به شدت حساس به دما است و اگر خارج از زنجیره سرد استاندارد نگهداری شود، فاسد شده و اثر درمانی خود را از دست می‌دهد یا حتی می‌تواند عوارض جانبی شدیدی ایجاد کند. از همین رو، شفاف سازی وزارت بهداشت در خصوص زمان دقیق توزیع، تنها یک اقدام اطلاع رسانی ساده نیست، بلکه یک ضرورت امنیتی برای حفظ سلامت جامعه است.