تینا مزدکی_سرن فقط یک آزمایشگاه بزرگ فیزیک نیست. این مرکز بینالمللی، محل همکاری هزاران دانشمند از کشورهای مختلف و میزبان برخی از پیچیدهترین آزمایشهای تاریخ علم است. از کشف بوزون هیگز تا ساخت شتابدهندهای عظیم در دل زمین، فعالیتهای سرن مرزهای دانش بشر درباره جهان را جابهجا کرده است.
- سرن در سال ۱۹۵۴ با هدف توسعه همکاریهای علمی اروپا در حوزه فیزیک ذرات تأسیس شد.
- مقر اصلی آن در نزدیکی ژنو و در مرز سوئیس و فرانسه قرار دارد.
- برخورددهنده بزرگ هادرونی (LHC) با حلقهای حدود ۲۷ کیلومتری، مهمترین ابزار پژوهشی این مرکز است.
- کشف بوزون هیگز در سال ۲۰۱۲ از مهمترین دستاوردهای سرن به شمار میرود.
- دانشمندان در این مرکز درباره ماده تاریک، پادماده و ساختار بنیادی ماده تحقیق میکنند.
- فناوری وب جهانگستر (World Wide Web) در سال ۱۹۸۹ به پیشنهاد تیم برنرز لی در سرن شکل گرفت.
سرن چگونه متولد شد؟
پس از جنگ جهانی دوم، دانشمندان اروپایی بهدنبال راهی برای بازسازی همکاریهای علمی و جلوگیری از پراکندگی ظرفیتهای پژوهشی قاره بودند. فیزیک ذرات به تجهیزات بسیار بزرگ و پرهزینه نیاز داشت و هیچ کشور اروپایی بهتنهایی نمیتوانست بهراحتی چنین زیرساختی را فراهم کند.
در همین شرایط، ایده ایجاد یک سازمان مشترک برای تحقیقات هستهای مطرح شد. توافقنامه تأسیس این سازمان در سال ۱۹۵۳ امضا شد و سرن در سال ۱۹۵۴ فعالیت رسمی خود را آغاز کرد.
نام CERN از عبارت فرانسوی «شورای اروپایی پژوهشهای هستهای» گرفته شده است. با وجود حفظ این نام، فعالیت امروز آن بیشتر بر فیزیک ذرات و بررسی بنیادیترین اجزای ماده متمرکز است.
هدف اصلی سرن، پاسخ به پرسشهایی است که در نگاه نخست ساده به نظر میرسند. جهان از چه چیزی ساخته شده است؟ ذرات بنیادی چگونه رفتار میکنند؟ و چه نیروهایی ساختار جهان را شکل دادهاند؟
ششمین نشست شورای سرن از ۲۹ ژوئن تا اول ژوئیه ۱۹۵۳ در پاریس برگزار شد. در این نشست، کنوانسیون تأسیس این سازمان با امضای ۱۲ کشور و مشروط به تصویب نهایی آنها به امضا رسید.
آزمایشگاهی در مرز دو کشور
مقر اصلی سرن در نزدیکی ژنو قرار دارد و بخشهایی از تأسیسات آن در خاک سوئیس و فرانسه گسترده شدهاند. این مرکز یکی از بزرگترین همکاریهای علمی بینالمللی جهان را اداره میکند.
هزاران پژوهشگر، مهندس و متخصص از دانشگاهها و مؤسسات علمی کشورهای مختلف در پروژههای سرن مشارکت دارند. تجهیزات این مجموعه نیز فقط به یک آزمایشگاه محدود نمیشود و شبکهای از شتابدهندهها، آشکارسازها و مراکز پردازش داده را در بر میگیرد.
در سرن، دانشمندان ذرات بسیار کوچک را بررسی میکنند تا از رفتار آنها به قوانین حاکم بر جهان در مقیاسهای بزرگتر برسند.
برخورد ذرات، بازسازی شرایط آغازین جهان
مهمترین ابزار سرن، برخورددهنده بزرگ هادرونی یا LHC است؛ دستگاهی حلقهای به طول حدود ۲۷ کیلومتر که در تونلی نزدیک به ۱۰۰ متر زیر زمین قرار دارد. این شتابدهنده در سال ۲۰۰۸ فعالیت خود را آغاز کرد.
در این دستگاه، دو باریکه از ذرات، معمولاً پروتونها، در جهت مخالف حرکت میکنند و تا سرعتی نزدیک به سرعت نور شتاب میگیرند. سپس در نقاط مشخصی با یکدیگر برخورد میکنند. انرژی حاصل از این برخوردها به تولید ذرات مختلف منجر میشود و آشکارسازهای عظیم، آثار و مسیر حرکت آنها را ثبت میکنند.
هدف این آزمایشها بازسازی کامل انفجار بزرگ نیست، بلکه فراهم کردن شرایطی است که به دانشمندان امکان میدهد رفتار ماده را در انرژیهای بسیار بالا و شرایطی نزدیک به لحظات نخستین جهان بررسی کنند.
کشف بوزون هیگز، یکی از بزرگترین دستاوردها
یکی از مهمترین پرسشهای فیزیک این است که ذرات بنیادی چگونه جرم پیدا میکنند. در دهه ۱۹۶۰، نظریهای درباره سازوکاری مرتبط با میدان هیگز مطرح شد که وجود ذرهای به نام بوزون هیگز را پیشبینی میکرد.
سرانجام در ۴ ژوئیه ۲۰۱۲، دو گروه پژوهشی ATLAS و CMS در سرن از مشاهده ذرهای سازگار با بوزون هیگز خبر دادند. این کشف، یکی از مهمترین تأییدهای تجربی مدل استاندارد فیزیک ذرات بود و در سال ۲۰۱۳ به اعطای جایزه نوبل فیزیک به فرانسوا انگلرت و پیتر هیگز انجامید.
۱۰ ژوئن ۱۹۵۵، فلیکس بلوخ، مدیرکل وقت سرن، در محل احداث آزمایشگاه، سنگ بنای این مجموعه را بنا نهاد. ماکس پتیپیر، رئیس وقت کنفدراسیون سوئیس، نیز در این مراسم حضور داشت.
پرسشهایی که هنوز بیپاسخ ماندهاند
با وجود این دستاورد، دانشمندان هنوز پاسخ بسیاری از پرسشهای بنیادی را نمیدانند. ماهیت ماده تاریک چیست؟ چرا جهان قابل مشاهده عمدتاً از ماده ساخته شده و پادماده بسیار کمتری در آن وجود دارد؟ آیا ذرات یا نیروهایی فراتر از مدل استاندارد وجود دارند؟
سرن برای بررسی این پرسشها تنها به برخورددهنده بزرگ هادرونی متکی نیست. آزمایشهایی مانند ALICE، رفتار ماده در شرایط ویژه را بررسی میکنند و پروژههای دیگر به مطالعه پادماده و جستوجوی ذرات ناشناخته اختصاص دارند.
سرن فقط محل آزمایشهای فیزیک نیست
یکی از اتفاقات جالب در تاریخ سرن، ارتباط آن با شکلگیری اینترنت امروزی است. تیم برنرز لی، دانشمند بریتانیایی، در سال ۱۹۸۹ هنگام کار در این مرکز ایده وب جهانگستر را مطرح کرد. هدف اولیه، سادهتر کردن تبادل اطلاعات میان دانشمندان و مؤسسات پژوهشی در کشورهای مختلف بود.
نخستین وبسایت جهان نیز در سرن راهاندازی شد. این سازمان در ۳۰ آوریل ۱۹۹۳ نرمافزار وب را بهصورت عمومی در دسترس قرار داد؛ تصمیمی که به گسترش جهانی این فناوری کمک کرد.
جستوجویی که هنوز ادامه دارد
سرن نمونهای از همکاری گسترده علمی در مقیاس جهانی است، جایی که هزاران پژوهشگر با استفاده از فناوریهای پیچیده، بهدنبال پاسخ پرسشهایی هستند که قرنها ذهن انسان را به خود مشغول کردهاند.
کشف بوزون هیگز نشان داد این تلاشها میتوانند به پاسخهای مهمی برسند، اما هنوز بخش بزرگی از جهان برای علم ناشناخته است. شاید ارزش اصلی سرن نیز در تبدیل پرسشهای بزرگ درباره جهان به آزمایشهایی باشد که بتوان نتایج آنها را اندازهگیری و بررسی کرد.

