خبرآنلاین - اظهارات محمود نبویان، عضو کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس، درباره خروج ایران از پیمان منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای (NPT) و قطع کامل دسترسی آژانس بین‌المللی انرژی اتمی به مراکز هسته‌ای کشور، بار دیگر یکی از مناقشه‌برانگیزترین موضوعات سیاست خارجی ایران را به مرکز توجه آورده است؛ موضوعی که دیگر صرفا به اختلاف بر سر نحوه همکاری با آژانس محدود نمی‌شود و پای پرسش‌های بزرگ‌تری درباره آینده برنامه هسته‌ای، مناسبات ایران با نظام بین‌الملل و هزینه‌های امنیتی تصمیم‌های احتمالی را به میان می‌کشد.
نبویان در پیامی در شبکه اجتماعی ایکس، با بازنشر خبری از رویترز، نوشت: «خروج از NPT و قطع دسترسی کامل آژانس بین‌المللی انرژی اتمی به مراکز هسته‌ای کشور، پاسخی مناسب به وقاحت و زیاده‌خواهی جدید آن نهاد بین‌المللی خواهد بود.» این اظهارنظر در شرایطی مطرح شده که اختلاف تهران و آژانس پس از حملات نظامی به تاسیسات هسته‌ای ایران و محدود شدن دسترسی بازرسان، وارد مرحله‌ای حساس شده است.
نکته مهم در این موضع‌گیری، کنار هم قرار گرفتن دو مطالبه متفاوت است: خروج از یک معاهده بین‌المللی و توقف کامل دسترسی‌های نظارتی آژانس. این دو اقدام لزوما مترادف نیستند و هر کدام پیامدهای حقوقی، سیاسی و فنی متفاوتی دارند. با این حال، در ادبیات بخشی از جریان سیاسی مخالف ادامه همکاری با آژانس، این دو به‌عنوان مجموعه‌ای از اقدامات متقابل در برابر آنچه رفتار سیاسی و غیرمنصفانه نهاد ناظر خوانده می‌شود، مطرح شده‌اند.
واکنش مخاطبان خبرآنلاین نیز نشان می‌دهد که این پیشنهاد با وجود برخورداری از حمایت بخشی از کاربران، با نگرانی‌ها و مخالفت‌هایی هم روبه‌روست. در میان نظرات منتشرشده، هم مطالبه خروج فوری از پیمان و حتی حرکت به سمت ساخت سلاح هسته‌ای دیده می‌شود، هم هشدار درباره فراهم شدن زمینه حمله مجدد به تاسیسات ایران و هم اعتراض به اینکه تصمیمی با چنین ابعاد راهبردی نباید صرفا در سطح اظهارنظر یک نماینده مطرح شود.
دوگانه موافقت و مخالفت؛ از مطالبه خروج فوری تا هشدار درباره تبعات آن
مرور نظرات منتشرشده ذیل این خبر نشان می‌دهد که نخستین واکنش‌ها را نمی‌توان در یک طیف واحد از موافقت یا مخالفت با نبویان خلاصه کرد. دست‌کم سه رویکرد متفاوت در میان کاربران قابل تشخیص است.
نخستین گروه، موافقان خروج از ان‌پی‌تی هستند که حتی از این موضع نیز فراتر می‌روند و معتقدند ایران باید به سمت دستیابی به سلاح هسته‌ای حرکت کند. یکی از کاربران با اشاره به بسته شدن تنگه هرمز و آنچه قدرت ایران در معادلات منطقه‌ای می‌خواند، نوشته است: «ایران قدرتمند از هر لحاظ یعنی ایران مجهز به بمب و موشک قدرتمند هسته‌ای.» کاربر دیگری نیز معتقد است ابتدا باید بمب هسته‌ای ساخته و آزمایش شود و سپس خروج از ان‌پی‌تی اعلام شود.
این نظرات نشان می‌دهد که برای بخشی از مخاطبان، بحث خروج از پیمان صرفا یک واکنش حقوقی یا دیپلماتیک به عملکرد آژانس نیست؛ بلکه به مطالبه تغییر دکترین هسته‌ای و عبور از سیاست اعلام‌شده ایران درباره نساختن سلاح هسته‌ای گره خورده است. در این نگاه، عضویت در ان‌پی‌تی نه یک امتیاز بین‌المللی، بلکه محدودیتی تلقی می‌شود که در شرایط تهدید نظامی، مانع افزایش قدرت بازدارندگی کشور است.
با این حال، نمی‌توان از چند نظر منتشرشده نتیجه گرفت که چنین دیدگاهی در جامعه یا حتی میان اکثریت مخاطبان این رسانه غالب است. آنچه می‌توان گفت، حضور آشکار این مطالبه در بخشی از واکنش‌هاست.
در سوی دیگر، گروهی از کاربران با اصل خروج مخالفت کرده‌اند یا دست‌کم نسبت به زمان و پیامدهای آن هشدار داده‌اند. یکی از کاربران نوشته است: «در شرایط جنگی دستیابی به سلاح هسته‌ای بازدارنده نخواهد بود. باعث تحریم بیشتر و اجماع جهانی علیه کشور خواهد شد. احتمال حمله به کشور افزایش خواهد یافت.»
این نظر از یک نگرانی راهبردی حکایت دارد: آیا خروج از ان‌پی‌تی در شرایطی که ایران با فشارهای خارجی و تهدیدهای امنیتی مواجه است، موقعیت کشور را تقویت می‌کند یا زمینه افزایش فشارها را فراهم می‌آورد؟ در واقع، مخالفان این رویکرد معتقدند نباید تصور کرد هر اقدامی که محدودیت‌های نظارتی را کاهش دهد، الزاما به افزایش امنیت منجر خواهد شد.
کاربر دیگری نیز با لحنی انتقادی نوشته است: «مردم گرفتار چه آدم‌های نادانی شدن، می‌خواهند عین کره شمالی مملکت‌داری بکنن.» اشاره به کره شمالی در این نظر قابل توجه است؛ کشوری که خروج آن از ان‌پی‌تی و مسیر بعدی برنامه هسته‌ای‌اش همواره در بحث‌های مربوط به آینده سیاست هسته‌ای ایران مطرح بوده است.
گروه سوم، نه لزوما با خروج مخالف‌اند و نه موافق ادامه وضعیت موجود؛ بلکه مسئله اصلی را شیوه تصمیم‌گیری و مسئولیت‌پذیری درباره چنین تصمیمی می‌دانند. یکی از کاربران در واکنش به اظهارات نبویان نوشته است: «تمام تصمیمات مهم کشور باید با درایت کامل و بدون نقص از سوی مسئولین کشور گرفته شود تا نقطه ضعفی به دشمنان داده نشود.»
کاربر دیگری نیز پرسیده است: «اگه پاسخگویی مشکلات ایجاد شده بعد از خروج از ان‌پی‌تی رو گردن می‌گیری، بسم‌الله.»
این دو واکنش را می‌توان نشانه‌ای از حساسیت بخشی از مخاطبان نسبت به فاصله میان طرح یک پیشنهاد سیاسی و پذیرفتن مسئولیت پیامدهای اجرایی آن دانست. از این منظر، مسئله فقط این نیست که خروج از ان‌پی‌تی درست است یا غلط؛ پرسش مهم‌تر آن است که چه نهادی، با چه ارزیابی و بر مبنای کدام محاسبه، باید درباره آن تصمیم بگیرد و چه کسی مسئول هزینه‌های احتمالی خواهد بود.
خروج از ان‌پی‌تی دقیقا به چه معناست؟
اهمیت این بحث زمانی روشن‌تر می‌شود که به ابعاد حقوقی آن توجه کنیم. ان‌پی‌تی پیمانی بین‌المللی است که در سال ۱۹۶۸ برای جلوگیری از گسترش سلاح‌های هسته‌ای گشوده شد و از سال ۱۹۷۰ به اجرا درآمد. ایران نیز از امضاکنندگان اولیه آن است و در سال ۱۹۷۰ پیمان را تصویب کرد.
این پیمان سه محور اصلی دارد: جلوگیری از گسترش سلاح‌های هسته‌ای، حرکت به سمت خلع سلاح و تضمین حق استفاده صلح‌آمیز از انرژی هسته‌ای. بنابراین عضویت در آن فقط به معنای پذیرفتن محدودیت‌های مربوط به تسلیحات هسته‌ای نیست؛ بلکه حقوق و تعهداتی را نیز برای اعضا تعریف می‌کند.
ماده دهم پیمان، امکان خروج را برای کشورهای عضو در نظر گرفته است. بر اساس این ماده، هر کشور می‌تواند در صورتی که رویدادهای فوق‌العاده مرتبط با موضوع پیمان، منافع عالی کشور را به خطر انداخته باشد، تصمیم به خروج بگیرد. البته این تصمیم باید سه ماه پیش از اجرایی شدن، به سایر کشورهای عضو و شورای امنیت سازمان ملل متحد اطلاع داده شود و دلایل آن نیز اعلام شود.
در نتیجه، خروج از ان‌پی‌تی اقدامی نیست که صرفا با یک اعلام موضع یا انتشار یک پیام در شبکه اجتماعی اجرایی شود. این تصمیم فرایند حقوقی و دیپلماتیک مشخصی دارد و می‌تواند روابط ایران با سایر اعضای پیمان و شرکای هسته‌ای را تحت تاثیر قرار دهد.
نکته مهم دیگر آن است که خروج از ان‌پی‌تی به معنای ساخت خودکار سلاح هسته‌ای نیست. این دو موضوع از نظر حقوقی و سیاسی متفاوت‌اند. خروج، تعهدات ناشی از عضویت در پیمان را در چارچوب فرایند مقرر تحت تاثیر قرار می‌دهد، اما به‌خودی‌خود به معنای تصمیم قطعی برای ساخت بمب نیست. همین تمایز در بخشی از واکنش‌های کاربران نیز چندان مورد توجه قرار نگرفته است؛ جایی که خروج از پیمان و دستیابی به سلاح هسته‌ای گاه به‌عنوان دو مرحله اجتناب‌ناپذیر از یک مسیر واحد تصویر شده‌اند.
تجربه کره شمالی؛ الگویی برای بازدارندگی یا هشداری درباره انزوا؟
تکرار نام کره شمالی در بحث خروج از ان‌پی‌تی اتفاقی نیست. این کشور در سال ۲۰۰۳ خروج خود از پیمان را عملی کرد و از آن زمان به یکی از مهم‌ترین نمونه‌های بررسی پیامدهای خروج از نظام منع اشاعه تبدیل شد.
با این حال، مقایسه ایران با کره شمالی بدون توجه به تفاوت‌های ژئوپلیتیک، اقتصادی و دیپلماتیک دو کشور می‌تواند گمراه‌کننده باشد. کره شمالی در شرایطی خاص، مسیر هسته‌ای خود را دنبال کرد و در نهایت به آزمایش سلاح هسته‌ای رسید؛ اما این مسیر به معنای دستیابی به امنیت بدون هزینه نبود.
از سوی دیگر، خروج از ان‌پی‌تی لزوما به معنای پایان همه تعهدات نظارتی و حقوقی مرتبط با مواد و تجهیزات هسته‌ای نیست. در اسناد و مذاکرات بین‌المللی درباره خروج از پیمان، بر این اصل تاکید شده که خروج نباید به ابزاری برای فرار از مسئولیت تعهدات پیشین یا تغییر وضعیت مواد و تجهیزات دریافت‌شده در چارچوب همکاری‌های صلح‌آمیز تبدیل شود.
بنابراین، استدلال برخی کاربران که تصور می‌کنند با خروج از پیمان، تمام محدودیت‌ها و پیامدهای حقوقی به‌طور خودکار از میان می‌رود، تصویر کاملی از واقعیت حقوقی موضوع ارائه نمی‌کند.
مسئله آژانس؛ اختلاف بر سر نظارت یا بی‌اعتمادی به سازوکار بین‌المللی؟
بخش دیگری از واکنش‌های کاربران به موضوع آژانس بین‌المللی انرژی اتمی و شخص رافائل گروسی مربوط است. تعدادی از مخاطبان اساسا آژانس را نهادی بی‌طرف نمی‌دانند و معتقدند اطلاعات حاصل از بازرسی‌ها ممکن است در اختیار کشورهای متخاصم قرار بگیرد.
یکی از کاربران با همین نگاه نوشته است که بازرسان آژانس اطلاعات دانشمندان هسته‌ای و مراکز تولید کیک زرد را در اختیار آمریکا و اسرائیل قرار می‌دهند و به همین دلیل ایران نباید اجازه بازگشت بازرسان را بدهد.
این دیدگاه در واقع بازتاب سطحی از بی‌اعتمادی به سازوکار نظارتی بین‌المللی است؛ بی‌اعتمادی‌ای که پس از حملات به تاسیسات هسته‌ای ایران و مناقشات بر سر عملکرد آژانس تشدید شده است.
البته باید میان انتقاد از عملکرد مدیرکل آژانس، اعتراض به قطعنامه‌های شورای حکام و مخالفت با اصل نظارت بین‌المللی تمایز قائل شد. این سه موضوع لزوما یک معنا ندارند. حتی کشوری که به عملکرد مدیرکل آژانس اعتراض دارد، می‌تواند همچنان از سازوکارهای نظارتی برای اثبات صلح‌آمیز بودن برنامه هسته‌ای خود استفاده کند.
از طرف دیگر، خروج کامل از چارچوب نظارتی می‌تواند دسترسی جامعه بین‌المللی به اطلاعات مربوط به فعالیت‌های هسته‌ای ایران را محدودتر کند؛ اتفاقی که ممکن است به جای کاهش سوءظن‌ها، فضای بیشتری برای گمانه‌زنی و فشار سیاسی ایجاد کند.
تناقض در مطالبه قطع نظارت؛ اگر تاسیسات نابود شده‌اند، چرا بازرسی؟
یکی از کاربران در واکنش به درخواست آژانس برای دسترسی به مراکز هسته‌ای ایران، این پرسش را مطرح کرده است که اگر تاسیسات هسته‌ای ایران در حملات نظامی نابود شده‌اند، چرا آژانس همچنان خواستار اطلاع از فعالیت‌های هسته‌ای کشور است؟
این پرسش به یکی از تناقض‌های موجود در فضای سیاسی و رسانه‌ای درباره پرونده هسته‌ای ایران اشاره دارد. از یک سو، در برخی اظهارنظرها بر نابودی یا آسیب جدی تاسیسات هسته‌ای در جریان حملات تاکید می‌شود و از سوی دیگر، موضوع نظارت بر مواد هسته‌ای و تعیین تکلیف وضعیت تاسیسات آسیب‌دیده همچنان محل اختلاف است.
اما آسیب دیدن تاسیسات به معنای پایان مسئولیت‌های نظارتی نیست. آژانس علاوه بر فعالیت جاری مراکز هسته‌ای، درباره وضعیت مواد هسته‌ای، محل نگهداری آنها و حسابرسی مواد تحت پادمان نیز مسئولیت‌هایی دارد. به همین دلیل، حتی پس از حمله نظامی به یک مرکز، مسئله تعیین تکلیف مواد هسته‌ای موجود در آن همچنان اهمیت دارد.
رویترز نیز در گزارشی درباره محدودیت‌های نظارتی آژانس در ایران توضیح داده بود که حملات نظامی و توقف دسترسی به برخی تاسیسات، امکان نظارت مستمر و حفظ اطلاعات دقیق درباره وضعیت برنامه هسته‌ای ایران را با دشواری مواجه کرده است.
مطالبه خروج چقدر نماینده افکار عمومی است؟
نکته قابل توجه در این گزارش، فاصله میان موضع یک نماینده مجلس و برداشت احتمالی از افکار عمومی است. نبویان به‌عنوان عضو کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس، دیدگاهی را مطرح کرده که از نظر سیاسی اهمیت دارد؛ اما نمی‌توان آن را بدون شواهد بیشتر، موضع رسمی نظام سیاسی یا تصمیم قطعی سیاست‌گذاران هسته‌ای کشور دانست.
در این میان، نکته مهم‌تر آن است که بخشی از مخاطبان، بحث هسته‌ای را از زاویه‌ای فراتر از مناقشه ایران و آژانس دنبال می‌کنند. برای گروهی، مسئله اصلی بازدارندگی نظامی است؛ برای گروهی دیگر، حفظ امکان تعامل بین‌المللی و جلوگیری از افزایش فشارهای اقتصادی و امنیتی اهمیت دارد و گروهی نیز نسبت به اولویت‌های اقتصادی و معیشتی کشور معترض‌اند.
یکی از کاربران در همین زمینه نوشته است: «ما گرسنه‌ایم، انرژی هسته‌ای برای ما نان نمی‌شود.» این نظر اگرچه در میان بحث‌های فنی و امنیتی پرونده هسته‌ای قرار گرفته، اما یادآور موضوعی است که در مناقشات سیاست خارجی ایران همواره حضور داشته است: نسبت میان هزینه‌های سیاست هسته‌ای و منافع ملموس آن برای زندگی روزمره شهروندان.
جمع‌بندی؛ خروج، تصمیمی فراتر از یک واکنش سیاسی
آنچه از مجموعه نظرات منتشرشده ذیل اظهارات نبویان برمی‌آید، وجود یک توافق عمومی درباره ضرورت خروج از ان‌پی‌تی نیست. حتی در میان کسانی که از موضع او حمایت می‌کنند نیز درباره زمان خروج، نحوه اجرای آن و نسبت این تصمیم با دستیابی به سلاح هسته‌ای اختلاف نظر وجود دارد. در مقابل، مخالفان نیز لزوما مدافع عملکرد آژانس نیستند؛ بسیاری از آنها ضمن انتقاد از رفتار این نهاد، درباره هزینه‌های احتمالی قطع کامل همکاری هشدار می‌دهند.
در واقع، پرسش اصلی این است که آیا خروج از ان‌پی‌تی می‌تواند امنیت و قدرت چانه‌زنی ایران را افزایش دهد یا به عاملی برای تشدید انزوای دیپلماتیک، فشار اقتصادی و تهدیدهای امنیتی تبدیل خواهد شد؟ پاسخ به این پرسش نه در شعارهای موافقان خروج پیدا می‌شود و نه در دفاع مطلق از ادامه وضعیت موجود. این تصمیم نیازمند ارزیابی دقیق منافع ملی، هزینه‌های حقوقی و پیامدهای امنیتی است. آنچه در کامنت‌های خبرآنلاین دیده می‌شود، بیش از آنکه اجماع بر سر یک راه‌حل باشد، بازتاب اختلاف بر سر تعریف امنیت و راه رسیدن به آن است.