منطقه آسیب‌دیده عمدتا روستاهای شرق استان خراسان، نزدیک مرز افغانستان، بود. زمین‌لرزه ۲۳ آبان ۱۳۵۸ کوریزان-خواف دقیقا در منطقه‌ای رخ داد که ۱۸ سال بعد، در ۲۰ اردیبهشت ۱۳۷۶، زمین‌لرزه اردکول قائن با بزرگای ۷.۲ موجب تلفات حدود ۲۰۰۰ نفری شد. گسل آبیز با روند تقریبا شمالی-جنوبی و سازوکار راست‌گرد، در زمین‌لرزه ۲۳ آبان ۱۳۵۸ حدود ۲۰ کیلومتر گسیختگی سطحی ایجاد کرد و موجب کشته شدن حدود ۴۲۰ نفر شد.
نگارنده در آذر ۱۳۷۵، در مطالعات مربوط به رساله دکتری خود در روستای کوریزان و روی گسل آبیز، با مردی کشاورز از بازماندگان زمین‌لرزه ۱۳۵۸ ملاقات کرد که تمام اعضای خانواده‌اش، شامل همسر و فرزندانش را از دست داده بود. او پس از آن زمین‌لرزه مجددا ازدواج کرده و در آن زمان با همسر و شش فرزندش زندگی می‌کرد؛ فرزندانی در سنین کمتر از ۱۵ سال که کوچک‌ترین آن‌ها خردسال بود. زمین‌لرزه زندگی او را به دو دوره قبل و بعد از زلزله ۱۳۵۸ تقسیم کرده بود. حقیقت آن است که هنگام زمین‌لرزه ۲۰ اردیبهشت ۱۳۷۶، در فرانسه و در سال آخر دوره دکتری بودم و فرصت پیگیری وضعیت آن کشاورز کورزانی را در زمین‌لرزه شدید بعدی، ۱۸ سال پس از زلزله ۱۳۵۸، پیدا نکردم.
در هنگام وقوع زمین‌لرزه ۲۳ آبان ۱۳۵۸، کشور در اوج تحولات پس از انقلاب قرار داشت. سفارت آمریکا تسخیر شده بود، دولت موقت استعفا داده بود و دولت شورای انقلاب اداره کشور را بر عهده داشت. از سوی دیگر، منطقه آسیب‌دیده دورافتاده و روستایی بود و راه‌های ارتباطی همچنان وضعیت ضعیفی داشتند.
امدادرسانی اولیه عمدتا از طریق دستور مستقیم امام خمینی به شورای انقلاب، بسیج مردمی، جمعیت شیر و خورشید سرخ ـ که حدود هفت ماه بعد به هلال احمر تغییر نام داد ـ و نیروهای محلی انجام شد. کمک‌های مردمی به دلیل فضای انقلابی نسبتا پررنگ بود. جمعیت شیر و خورشید سرخ نقش اصلی امدادرسانی میدانی را بر عهده داشت. توزیع چادر، پتو، مواد غذایی، کمک‌های اولیه و اسکان موقت عمدتا از طریق این جمعیت انجام می‌شد. این نهاد در آن زمان مسئول اصلی امدادرسانی در سوانح طبیعی بود.
وزارت بهداری مسئول خدمات درمانی و بهداشتی بود و تیم‌های پزشکی برای درمان مجروحان اعزام شدند. ژاندارمری نیز به‌عنوان نیروی انتظامی روستایی، به‌ویژه در منطقه مرزی قائنات، در برقراری امنیت منطقه، کمک به انتقال مجروحان، حفظ نظم در محل حادثه و پشتیبانی لجستیکی نقش داشت. در مناطق دورافتاده، ژاندارمری معمولا یکی از نخستین نیروهای حاضر در محل بود.
اکثر کشته‌شدگان کودکان بودند، زیرا بزرگسالان برای برداشت زعفران در مزارع حضور داشتند و کودکان در خانه‌های خشتی و گلی مانده بودند. روستاهای کوریزان، استند و بهن‌آباد تقریبا به‌طور کامل ویران شدند. در منطقه زیرکوه و روستاهای اطراف نیز آسیب‌های گسترده‌ای گزارش شد. همراه با این زمین‌لرزه، گسیختگی سطحی به طول حدود ۲۰ کیلومتر و جابه‌جایی قائم تا حدود یک متر گزارش شد. بسیاری از خانه‌های سنتی خشتی و گلی فرو ریختند.
در آن زمان، دولت موقت مرحوم مهندس بازرگان، ۹ روز زودتر، در ۱۴ آبان، استعفا داده بود و کشور توسط شورای انقلاب اداره می‌شد. امام خمینی در همان روز ۲۳ آبان ۱۳۵۸ پیامی به شورای انقلاب صادر کرد و نوشت:
«به طوری که تا کنون اطلاع داده‌اند، فاجعه زلزله خراسان، مصیبت بزرگی به بار آورده است که محتاج به سرعت عمل است. لازم است تمام سازمان‌ها و نیروهای امدادی با هماهنگی به کمک بشتابند و برادران و خواهران خود را نجات دهند. دستور به تمام سازمان‌ها دهید به طور ضربتی عمل کنند و هماهنگی را مراعات نمایند.»
امام همچنین مردم را به کمک‌رسانی فراخواند. شورای انقلاب دستور بسیج امکانات را صادر کرد و امدادرسانی از طریق شیر و خورشید، نیروهای محلی و سازمان‌های دولتی آغاز شد. فضای انقلابی باعث مشارکت گسترده مردم شد.
در فضای پرتنش سیاسی سال ۱۳۵۸، مشارکت در کمک‌رسانی از طریق نهادهای انقلابی نوپا، از جمله جهاد سازندگی که در حال شکل‌گیری بود، هدایت شد. گروه‌های سیاسی که در آن تاریخ در کشور بسیار فعال بودند، در این رخداد مشارکت میدانی موثری نداشتند.
به دلیل شرایط سیاسی و بحران گروگان‌گیری سفارت آمریکا که تقریبا همزمان در جریان بود و روابط پرتنش با غرب، کمک‌های بین‌المللی محدود بود. امدادرسانی عمدتا به شکل داخلی و ملی انجام شد.
شورای انقلاب در ۱۴ آذر ۱۳۵۸ مصوبه‌ای گذراند و مبلغ ۷۰۰ میلیون ریال از اعتبارات را برای بازسازی روستاهای زلزله‌زده خراسان در اختیار وزارت مسکن و شهرسازی قرار داد. این رویداد از نخستین مواردی بود که نهادهای انقلابی در آن مشارکت کردند. زمین‌لرزه ۲۳ آبان و سپس زمین‌لرزه ۶ آذر ۱۳۵۸ قائنات، نخستین زمین‌لرزه‌هایی بودند که بنیاد مسکن انقلاب اسلامی در بازسازی پس از سانحه آن‌ها مداخله جدی داشت.
بنیاد مسکن انقلاب اسلامی در ۲۱ فروردین ۱۳۵۸ به فرمان امام خمینی تاسیس شد. امام خمینی در همان روز با صدور پیامی، حساب شماره ۱۰۰ را در بانک ملی افتتاح کرد و از مردم خواست کمک‌های خود را برای خانه‌دار شدن محرومان به این حساب واریز کنند. بازسازی بلافاصله پس از زمین‌لرزه‌های آبان و آذر ۱۳۵۸ آغاز شد. دولت انقلابی از طریق نهادهایی مانند جهاد سازندگی، بنیاد مسکن انقلاب اسلامی و نیروهای محلی، اقدام به بازسازی روستاهای آسیب‌دیده و ساخت واحدهای جدید کرد.
برخی روستاها در محل قبلی بازسازی شدند و برخی از بازماندگان به مناطق دیگر منتقل شدند. ساختمان‌های تازه‌ساخت با اسکلت فلزی، بتنی و دیوار باربر در منطقه ایجاد شدند که در زمین‌لرزه بعدی قائن، در اردیبهشت ۱۳۷۶، مورد ارزیابی قرار گرفتند و بسیاری از آن‌ها آسیب دیدند یا تخریب شدند. این موضوع نشان می‌دهد که بازسازی اصلی در سال‌های اولیه پس از ۱۳۵۸ انجام شده بود.
با توجه به شرایط خاص آن دوره، از جمله آغاز جنگ تحمیلی، محدودیت منابع و تحولات نهادی پس از انقلاب، بازسازی به‌صورت تدریجی و طی چند سال انجام شد. بناهای ساخته‌شده پس از زمین‌لرزه‌های ۱۳۵۸ قائنات (کوریزان و کولی-بنیاباد)، در زمین‌لرزه ۲۰ اردیبهشت ۱۳۷۶ قائن عملکرد ضعیف و تاب‌آوری پایینی نشان دادند. بسیاری از آن‌ها آسیب جدی دیدند یا فروریختند؛ حتی ساختمان‌هایی که به‌عنوان ساختمان‌های مقاوم در برابر زلزله طراحی و اجرا شده بودند نیز آسیب دیدند.
پس از زلزله‌های ۱۳۵۸، مسئولان اقدام به بازسازی، ساخت محله‌های جدید، اعطای وام مسکن و انبوه‌سازی کردند. ساختمان‌های جدید عمدتا دارای اسکلت فلزی، اسکلت بتنی، دیوار باربر، دیوار باربر مسلح ـ گاهی با یک میلگرد ـ یا ترکیبی از اسکلت و دیوار باربر بودند. در زلزله ۱۳۷۶، کمتر ساختمانی در منطقه بدون آسیب جدی باقی ماند. حتی ساختمان‌هایی که توسط نهادهای رسمی ساخته شده و دارای کلاف‌های افقی و قائم بودند، دچار آسیب شدید شدند.
بر اساس ارزیابی‌های کارشناسان، دلایل اصلی ضعف این ساختمان‌ها شامل عدم یکپارچگی بین دیوار و سقف، اتصالات سازه‌ای ضعیف در برابر نیروهای افقی، اجرای نامناسب کلاف‌ها ـ که گاهی فقط با یک میلگرد اجرا شده بودند ـ استفاده از مصالح نامرغوب و فاقد مقاومت کافی، مهار نشدن صحیح میلگردهای قائم در سقف، رعایت نشدن کامل توصیه‌های آیین‌نامه‌ها و نظارت ضعیف بر اجرا بود.
در مناطق نزدیک به رومرکز، مانند دهستان زیرکوه با ۴۶ روستا، در زلزله ۱۳۷۶ تخریب نزدیک به ۱۰۰ درصد گزارش شد. به‌طور کلی، در کل منطقه حدود ۱۵ هزار واحد مسکونی تخریب شدند یا به‌شدت آسیب دیدند. ساختمان‌های اسکلت بتنی و فلزی نزدیک رومرکز نیز به دلیل وزن زیاد سقف و اتصالات ضعیف، آسیب شدیدی دیدند؛ هرچند در مقایسه با خانه‌های سنتی خشتی عملکرد نسبتا بهتری داشتند.
این تجربه نشان داد که بازسازی پس از سال ۱۳۵۸، به دلیل مشکلات اجرایی، نظارتی و کیفی، نتوانسته بود مقاومت کافی در برابر زمین‌لرزه بعدی ایجاد کند.
*استاد دانشگاه