به گزارش خبرگزاری خبرآنلاین، روایت بسیار قدیمی و شناخته‌شده‌ای درباره ظهور مسیحیت وجود دارد که چنین آغاز می‌شود: گروهی شورشی و بیگانه که امپراتوری رو به زوال آنان را تعقیب می‌کرد و به قتل می‌رساند، سرانجام به نیروی پیام خود و نمایش باشکوه فداکاری‌شان بر ستمگران پیروز شدند. این روایت، داستان همزیستی پرتنش مسیحیان با امپراتوری روم است؛ روایتی که رهبران دینی، مشتاق بازگویی داستان‌های تأثیرگذار نخستین شهدای مسیحی، آن را مطرح کردند و گسترش دادند. این داستان‌ها بعدها الهام‌بخش نسل‌های بعدی مؤمنان شدند.
حتی در ۷۵ سال گذشته نیز این روایت عمدتا در جزئیات و ظرایف خود تغییر کرده است. یکی از رویکردهای جدیدتر بر یهودی بودن عیسی و مسیحیت اولیه تمرکز دارد؛ رویکردی که از کشف طومارهای دریای مرده پس از جنگ جهانی دوم تأثیر پذیرفت. همچنین، شورای دوم واتیکان نخستین مسیحیان را به «شاخه‌هایی خودرو» تشبیه کرد که بر «درخت زیتون پربار و پرورده» یهودیت پیوند زده شده‌اند؛ اقدامی که با هدف جبران قرن‌ها یهودستیزی مسیحی صورت گرفت. در کنار این موارد، باید به تمرکز بسیاری از پروتستان‌های انجیلی بر اسرائیل به عنوان سرزمین مقدسی اشاره کرد که در گذشته چنین بوده و در آینده نیز خواهد بود.
اما «اگر جنبشی که هزاروپانصد مایل دورتر از سرزمین اصلی ایتالیا آغاز شد، درواقع محصول نظام امپراتوری روم بوده باشد، نه پدیده‌ای استثنایی و ناسازگار با آن، چه؟» این پرسشی است که تیم ویتمرش در کتاب «عصر انقلاب روم» مطرح می‌کند؛ اثری قابل‌توجه که به بررسی گسترش، نفوذ و ماهیت مسیحیت اولیه می‌پردازد.
عصر انقلاب روم
این کتاب با وجود عنوان ساده‌اش، از ظرافت و پیچیدگی قابل‌توجهی برخوردار است. عنوان آن آشکارا به کتاب کلاسیک اریک هابسبام با نام «عصر انقلاب: اروپا ۱۷۸۹ تا ۱۸۴۸» اشاره دارد که در سال ۱۹۶۲ منتشر شد. کتاب ویتمرش نیز از همان وضوح و پویایی نثر هابسبام برخوردار است. کمتر کتابی دیده‌ام که روابط درهم‌تنیده میان باورهای دینی، میراث زبانی و قومی، قراردادهای اجتماعی، قدرت دولت و رویدادهای تاریخی را در سده‌های نخست شکل‌گیری مسیحیت تا این اندازه روشن و سنجیده ترسیم کرده باشد؛ هرچند تلاش نویسنده برای روشن کردن این روابط گاهی اندکی بیش از حد پیش می‌رود.
استدلال اصلی کتاب به اندازه کافی روشن است: پس از مرگ عیسی مسیح، انقلابی مسیحی هم‌زمان با انقلابی در ساختار امپراتوری روم شکل گرفت؛ انقلابی که نخستین امپراتور روم، یعنی سزار آگوستوس، آن را آغاز کرده بود. همان آگوستوسی که در ابتدای انجیل لوقا فرمان سرشماری مردم را صادر می‌کند و حکومت جانشین او بود که عیسی را به اعدام رساند.
ویتمرش، استاد زبان و ادبیات یونانی در دانشگاه کمبریج، در همان ابتدای کتاب تأکید می‌کند: «مسیحیت دینی بود که در دل امپراتوری رومِ عصر آگوستوس متولد شد و پیوندی عمیق و جدایی‌ناپذیر با آن داشت.»
ویتمرش روایت آن‌چه خود «تصویر آب و روغن» از مسیحیت می‌نامد، یعنی تصور ناسازگاری کامل مسیحیت و امپراتوری روم، اغراق‌آمیز می‌داند. او می‌نویسد: «این تصور که مسیحیان درستکار پیوسته با دولت روم درگیر بودند، داستانی جذاب می‌سازد؛ اما واقعیت پیش‌پاافتاده‌تر از این حرف‌هاست: بیشتر مسیحیان کاملا در جامعه روم ادغام شده بودند و به اندازه دیگران مورد آزار و اذیت قرار می‌گرفتند؛ نه بیشتر و نه کمتر.»
ویتمرش در بررسی یهودی بودن عیسی نیز این موضوع را نادیده نمی‌گیرد، اما یادآور می‌شود که یهودیه در دوران زندگی عیسی تحت سلطه امپراتوری روم قرار داشت و زندگی روزمره مردم آن از سیاست‌های جدیدی تأثیر می‌گرفت که آگوستوس به اجرا گذاشته بود. او می‌نویسد مسیحیان به‌سرعت خود را با تحولاتی سازگار کردند که در پی اقدامات آگوستوس، به «رومی شدن حوزه مدیترانه» انجامید.
در این‌جا نیز، مانند بسیاری از روایت‌های مربوط به خاستگاه مسیحیت، نقش پولس رسول تعیین‌کننده است. از نظر ویتمرش، پولس به‌تمامی محصول امپراتوری روم بود. پولس برخلاف بیشتر یهودیان، به زبان یونانی، زبان مشترک بخش شرقی امپراتوری، سخن می‌گفت و تابعیت رومی داشت.
تلاش «جهان‌شمول‌گرایانه» او برای جدا کردن مسیحیت از قوانین و مناسک یهودی ــ برای مثال، تأکیدش بر این‌که برای پیوستن به «عهد جدید» نیازی به ختنه شدن نیست ــ کاملا با بلندپروازی امپراتوری روم برای گسترش قلمرو و نفوذ خود تناسب داشت.
پولس همچنین برای گسترش پیام خود از نامه‌های شخصی استفاده می‌کرد؛ روشی که با بهره‌گیری از نظام پستی پیشگامانه امپراتوری روم امکان‌پذیر شده بود. این نظام در امتداد شبکه‌ای گسترده و به‌هم‌پیوسته از زیرساخت‌های تازه‌ساخت رومی فعالیت می‌کرد که سفر و جابه‌جایی را آسان‌تر کرده بودند.
به بیان دیگر، ویتمرش می‌نویسد: «پولس محصول عصری جدید بود؛ عصر جاده‌ها.» او روایت‌های مربوط به سفرهای تبلیغی پولس را نیز اساسا نوعی «روایت سفر جاده‌ای» می‌داند.
این تصویر از پولس چندان تازه نیست. تفاوت دیدگاه ویتمرش در این است که او پولس را نه فقط عامل تحولی تعیین‌کننده در مسیحیت، بلکه برجسته‌ترین نماینده تغییری تدریجی می‌داند که پیش از او آغاز شده بود.
در این روایت، پولس رهبری از گونه‌ای شناخته‌شده به شمار می‌رود: یک «شخصیت کاریزماتیک». ویتمرش با ارجاعی که چندان هم دور از انتظار نیست به ماکس وبر، جامعه‌شناس آلمانی، استدلال می‌کند که «نهادینه شدن کاریزما» به واسطه سه گونه شخصیتی دیگر تحقق یافت؛ گونه‌هایی که هم‌زمان با پشت سر گذاشتن دوران انقلابی مسیحیت و تبدیل شدن آن به «مجموعه‌ای از نهادها»، پدیدار شدند؛ نهادهایی که برای ادامه حیات به «اقتدار و سلسله‌مراتب» وابسته بودند.
عصر انقلاب روم: آگوستوس، امپراتوری و شکل‌گیری مسیحیت
نوشته تیم ویتمرش
ویتمرش استدلال می‌کند که هر یک از جانشینان پولس، به نوعی آشکار، رنگ‌وبوی رومی داشتند. یک گروه از آنان که «متخصصان» نامیده می‌شوند ــ اسقف‌ها، کشیشان و شماسانی که سلسله‌مراتب کلیسای اولیه را تشکیل می‌دادند ــ از «سلسله‌مراتب دینی در جهان یهودی و یونانی ـ رومی» الگوبرداری کردند. آنان خیلی زود تلاش خود را برای «بازتعریف مسیحیت به عنوان شکلی از تخصص فکری» و در سبک فیلسوفان رومی آغاز کردند.
گروه مرتبط دیگر، یعنی «کتاب‌دوستان»، مجموعه‌ای رسمی و معیار از متون مسیحی تدوین کردند و به این متون همان اعتباری را بخشیدند که رومیان برای کتاب‌ها قائل بودند؛ کتاب‌هایی که از کالاهای «لوکس» دوران «باستان» به شمار می‌رفتند.
سرانجام، گروه سوم «متعصبان» بودند؛ واژه‌ای که در زبان یونانی به معنای مقلدان است. آنان با الگوبرداری از مرگ مسیح، مرگ‌هایی خشونت‌بار را تجربه کردند. ظاهرا چنین رفتاری در فرهنگی که برای زندگی‌های قهرمانانه و کوتاه‌شده‌ای چون زندگی آشیل و اسکندر مقدونی معنایی ویژه قائل بود، امری طبیعی به شمار می‌رفت.
ویتمرش یادآور می‌شود همان‌طور که ویژگی‌های یونانی ـ رومی امپراتوری در شکل‌گیری مسیحیت تأثیر داشت، پیوستگی گسترده و ارتباطات فراگیر در سراسر امپراتوری نیز در این فرایند نقش ایفا کرد.
برای نمونه، می‌توان به شباهت میان پیشگویی‌های یهودی درباره ظهور یک نجات‌دهنده و تصویر نجات‌دهنده‌ای اشاره کرد که در سرود چهارم شبانی ویرژیل، شاعر رومی، آمده است؛ اثری که حدود سال ۴۰ پیش از میلاد نوشته شد. مدافعان مسیحیت برای قرن‌ها این شباهت را دلیلی بر اجتناب‌ناپذیری و جهان‌شمول بودن ظهور عیسی معرفی می‌کردند. آنان اصرار داشتند که آمدن او نه‌تنها در متون عبری، بلکه در منابع به اصطلاح «بت‌پرستانه» نیز پیش‌بینی شده بود.
اما ویتمرش برخلاف آنان، این شباهت را نشانه‌ای از تأثیرپذیری عمیق «پدیدآورندگان اولیه فرهنگ مسیحی» می‌داند؛ کسانی که روایت‌های مربوط به میلاد مسیح در انجیل‌ها را شکل دادند. به اعتقاد او، این افراد به‌شدت تحت تأثیر تبادل غیرمستقیم اندیشه‌ها میان نویسندگان یهودی و رومی قرار داشتند؛ تبادلی که گستردگی امپراتوری امکان آن را فراهم کرده بود. این نویسندگان خود را در آغاز عصری جدید می‌دیدند. این تمایز ظریف به نظر می‌رسد، اما اهمیتی اساسی دارد.
ویتمرش بیشتر توجه خود را به انقلاب مسیحیت معطوف می‌کند، اما به نقشی که مسیحیت در انقلاب دیگر مورد نظرش ایفا کرد نیز می‌پردازد؛ انقلابی که آگوستوس برای اصلاح و گسترش امپراتوری روم آغاز کرده بود.
او استدلال می‌کند با گسترش یکتاپرستی‌ای که مسیحیان از یهودیت اقتباس کرده بودند و جایگزینی آن به جای چندخدایی رومی، این تحول به‌خوبی با «گذار حوزه مدیترانه به موجودیتی با وحدت سیاسی و پیوستگی فرهنگی» هماهنگ شد.
ویتمرش رابطه دین و امپراتوری را رابطه‌ای «متناقض‌نما» می‌داند: مسیحایی که مسیحیان او را می‌پرستند، در حکم «همزاد» امپراتوری است که شهروندان روم او را ستایش می‌کنند و فرمان‌هایش را به اطاعت می‌پذیرند.
این دوگانگی یادآور دیدگاه هابسبام است؛ مورخی که سال ۱۸۴۸ را در اروپا، سالی سرنوشت‌ساز، نتیجه یک «انقلاب دوگانه» می‌دانست که دموکراسی در فرانسه و انقلاب صنعتی در بریتانیا را دربر می‌گرفت.
همه‌چیز در این کتاب ظریف، منسجم و قانع‌کننده به نظر می‌رسد؛ اما درنهایت، استدلال نویسنده اندکی بیش از اندازه قانع‌کننده می‌شود و او در طرح دیدگاه خود از حد فراتر می‌رود.
ویتمرش هشدار می‌دهد که فرض اجتناب‌ناپذیر بودن ظهور مسیحیت در قالبی کاملا رومی‌شده، «به شکلی خطرناک گمراه‌کننده» است. بااین‌حال، استدلال خود او به سمت اثبات همین فرض پیش می‌رود؛ گویی مسیحیان با خون‌سردی و به طور جامع وضعیت امپراتوری را بررسی کردند، نیازهای لازم برای گسترش و شکوفایی دین خود را در آن تشخیص دادند و سپس برای برآورده کردن این نیازها دست به کار شدند.
مسلما مسیحیان توانایی سازگاری بالایی داشتند، اما نمی‌توان آنان را صرفا سازگارشونده دانست. چرا باید سرکوب خشونت‌آمیز مسیحیت را کم‌اهمیت جلوه داد؟ آیا ممکن نیست مسیحیان نخستین روایت‌های مربوط به شهادت و جان باختن هم‌کیشان خود را گسترش داده باشند، چون اعدام‌هایی که در پایتخت روم ثبت شده بود، حتی اگر چندان رایج نبود، واقعا هولناک بود؛ نه این‌که صرفا ابزاری مفید برای الهام بخشیدن به دیگران باشد؟
البته از نظر اجتماعی، تدوین و گسترش سنت مسیحی در قالب همان «کالاهای لوکس» موسوم به کتاب، اقدامی سودمند بود؛ اما آیا ممکن نیست مسیحیان برای تعمیق ایمان خود نیز به کتاب‌ها روی آورده باشند؟
آیا مفهوم «سازگاری» می‌تواند توضیح دهد که چرا انقلاب مسیحیت از انقلاب روم دوام بیشتری آورد و آثار آن حتی پس از گذشت ۱۶۰۰ سال همچنان احساس می‌شود؟
پاسخ منفی است. پیچیدگی و ظرافت بخش‌های قدرتمند این کتاب، در مقایسه با تلاش برای معرفی کلیسای اولیه به عنوان نهادی که اساسا پیوسته شکل و ماهیت خود را تغییر می‌داد، این برداشت را ساده‌انگارانه جلوه می‌دهد.
استدلال ویتمرش مبنی بر این‌که مسیحیت «به طور تعیین‌کننده و بنیادین از فرهنگی تأثیر پذیرفت که در بستر آن شکل گرفت»، درواقع اصلاح‌کننده دیدگاه‌های پیشین است، نه توضیحی جامع و کامل؛ و این خود نکته مثبتی است.
منبع: نیویورک تایمز منتشرشده در ۱۰ نوامبر ۲۰۲۶ برابر با ۱۹ آبان ۱۴۰۵
نوشته پل الی پژوهشگر ارشد مرکز برکلی برای دین، صلح و امور جهانی در دانشگاه جورج‌تاون. آخرین کتاب او «شام آخر: هنر، ایمان، جنسیت و مناقشه در دهه ۱۹۸۰» نام دارد.