به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، در جهان امروز، انسان‌ها و تمدن‌ها بیش از هر زمان دیگری با یکدیگر ارتباط دارند؛ اما این ارتباط لزوماً به معنای تفاهم نیست. گاهی ملت‌ها با وجود برخورداری از زبان مشترک، حتی در ساده‌ترین مفاهیم نیز یکدیگر را درک نمی‌کنند. ریشه این فاصله را باید فراتر از اختلاف واژگان و استدلال‌ها، در تفاوت جهان‌بینی‌ها و مبانی فکری جست‌وجو کرد.
از این منظر، اندیشه اشراقی امام خمینی(ره) صرفاً یک رویکرد عرفانی یا معنوی نیست؛ بلکه می‌توان آن را مبنایی برای فهم نسبت انسان، فرهنگ، جامعه و تاریخ دانست؛ نگاهی که انقلاب اسلامی ایران را نیز از یک دگرگونی سیاسی فراتر می‌برد و آن را به نقطه آغاز یک تحول معرفتی و تاریخی تبدیل می‌کند.
ریشه ناهماهنگی تمدن‌ها در تفاوت عالَم‌های فکری است
یکی از تصورات رایج درباره تفکر انسان این است که ذهن، همچون لوحی سفید، می‌تواند مستقل از هرگونه پیش‌زمینه فرهنگی و اعتقادی به داوری درباره حقیقت بپردازد. اما واقعیت آن است که انسان پیش از مواجهه با استدلال‌ها، درون یک جهان معنایی زندگی می‌کند.
فرهنگ، باورها و مبانی بنیادین هر جامعه، چارچوبی می‌سازند که درون آن مفاهیم معنا پیدا می‌کنند. به همین دلیل، ممکن است استدلالی که در یک فرهنگ کاملاً پذیرفتنی است، در فرهنگی دیگر اساساً قابل فهم نباشد.
بنابراین، اختلاف انسان‌ها همیشه ناشی از ضعف استدلال یا کمبود اطلاعات نیست؛ گاهی ریشه آن در تفاوت عالَم‌هایی است که در آن زندگی می‌کنند.
این مسئله در آموزه‌های دینی نیز مورد توجه قرار گرفته است. هنگامی که قلب انسان در حجاب هوس و نفس گرفتار شود، قدرت تشخیص حقیقت نیز در معرض آسیب قرار می‌گیرد. در دعای صباح می‌خوانیم:
«إِلَهِی قَلْبِی مَحْجُوبٌ وَ نَفْسِی مَعْیُوبٌ...»
همچنین امیرالمؤمنین علی(ع) در تعبیری ژرف می‌فرمایند:
«کَمْ مِنْ عَقْلٍ أَسِیرٍ عِنْدَ هَوًی أَمِیر»
چه بسیار عقل‌هایی که در اسارت هوای نفسی قرار گرفته‌اند که بر آنها فرمانروایی می‌کند.
بر این اساس، دستیابی به تفاهم حقیقی، تنها با افزایش اطلاعات و تبادل استدلال‌ها ممکن نمی‌شود؛ بلکه به تحول در مبانی فکری و درک مشترک از حقیقت نیاز دارد.
انقلاب اسلامی و ظهور روحی تازه در جهان مدرن
در چنین چارچوبی، انقلاب اسلامی ایران را نمی‌توان صرفاً یک تغییر سیاسی در ساختار حکومت دانست. این انقلاب حامل نوعی جهان‌بینی بود که در برابر مبانی مسلط مدرنیته، امکان متفاوتی از فهم انسان، جامعه و تاریخ را مطرح کرد.
اندیشه اشراقی امام خمینی(ره) را می‌توان یکی از مهم‌ترین جلوه‌های این رویکرد دانست؛ اندیشه‌ای که در آن، معرفت صرفاً به شناخت مفهومی و استدلال ذهنی محدود نمی‌شود، بلکه با سلوک معنوی، تهذیب نفس و معرفت حضوری پیوند می‌خورد.
تعبیر مشهور میشل فوکو، متفکر فرانسوی، درباره ایران به‌عنوان «روح یک جهان بی‌روح» نیز از جمله برداشت‌هایی است که در تحلیل برخی ناظران غربی از ماهیت معنوی و متفاوت انقلاب اسلامی مطرح شده است.
در این نگاه، ارزش انسان تنها به دانسته‌ها و موقعیت اجتماعی او نیست، بلکه به حقیقتی وابسته است که آن را در زندگی خود برمی‌گزیند. امیرالمؤمنین(ع) در حکمت ۸۱ نهج‌البلاغه می‌فرمایند:
«قِیمَةُ کُلِّ امْرِئٍ مَا یُحْسِنُه»
ارزش هر انسانی به چیزی است که آن را نیکو می‌داند و در آن مهارت دارد.
از این منظر، پذیرش یک مکتب فکری، در واقع پذیرش مبانی و ارزش‌هایی است که مسیر اندیشه و عمل انسان را شکل می‌دهند.
این نگاه جامع را می‌توان در رویکرد امام خمینی(ره) به فقه و مسائل اجتماعی نیز مشاهده کرد. در این چارچوب، فقه تنها مجموعه‌ای از احکام فردی نیست، بلکه ظرفیت پاسخ‌گویی به مسائل اجتماعی، سیاسی و جهانی را نیز دارد.
مردم‌سالاری دینی؛ پیوند اراده مردم با مبانی الهی
یکی از جلوه‌های مهم اندیشه سیاسی امام خمینی(ره)، جایگاه مردم در ساختار نظام اسلامی است.
در بسیاری از نظریه‌های سیاسی، مردم به‌عنوان یکی از عناصر قدرت و مشروعیت سیاسی مورد توجه قرار می‌گیرند؛ اما در منظومه فکری امام، مشارکت مردم صرفاً یک ابزار اجرایی یا انتخاباتی نیست، بلکه جایگاهی اساسی در تحقق نظم سیاسی جامعه دارد.
تأکید امام خمینی(ره) بر میزان بودن رأی مردم و مراجعه به آرای عمومی برای تعیین نوع حکومت، از همین منظر قابل بررسی است.
رهبر انقلاب نیز در سخنرانی کرمانشاه، یکی از ویژگی‌های مهم رهبری امام را سپردن امور به مردم دانسته و به برگزاری همه‌پرسی تعیین نوع حکومت در فاصله کوتاهی پس از پیروزی انقلاب اشاره کرده‌اند.
این رویکرد، مشارکت عمومی را به یکی از مؤلفه‌های مهم ساختار سیاسی جمهوری اسلامی تبدیل کرد. از این منظر، حضور مردم در عرصه‌های مختلف اجتماعی و سیاسی، صرفاً یک رفتار مقطعی نیست؛ بلکه بخشی از هویت و سازوکار نظام سیاسی به شمار می‌رود.
البته تحقق کامل این الگو، نیازمند استمرار مشارکت آگاهانه مردم، تقویت اعتماد عمومی و فراهم بودن زمینه حضور مؤثر اقشار مختلف جامعه است.
مهدویت و عبور از روایت خطی تاریخ
یکی دیگر از ابعاد قابل توجه در اندیشه اشراقی امام خمینی(ره)، نوع نگاه به تاریخ و آینده بشر است.
در برخی روایت‌های مدرنیستی از تاریخ، حرکت جوامع به‌صورت خطی و در مسیر گذار از مراحل ابتدایی به سوی عقلانیت مدرن و توسعه تعریف می‌شود. نظریه‌پردازانی مانند کندورسه و هگل، هر یک با مبانی متفاوت، در شکل‌گیری این نوع نگاه به تاریخ نقش داشته‌اند.
در مقابل، جهان‌بینی دینی، تاریخ را صرفاً حرکتی یکنواخت و رو به پیشرفت نمی‌داند. در این نگاه، تحولات تاریخی می‌توانند با فراز و فرودهای معنوی، ظهور و افول ارزش‌ها و دوره‌های گسترش یا تضعیف حقیقت همراه باشند.
اعتقاد به مهدویت نیز افقی متفاوت از آینده بشر ترسیم می‌کند؛ افقی که در آن، تاریخ به وضع موجود محدود نمی‌شود و امکان تحقق نظمی مبتنی بر عدالت و حقیقت وجود دارد.
قرآن کریم در سوره واقعه، درباره مقربان درگاه الهی می‌فرماید:
«ثُلَّةٌ مِنَ الْأَوَّلِینَ وَقَلِیلٌ مِنَ الْآخِرِینَ» (واقعه، ۱۳ و ۱۴)
اما درباره اصحاب یمین می‌خوانیم:
«ثُلَّةٌ مِنَ الْأَوَّلِینَ وَثُلَّةٌ مِنَ الْآخِرِینَ» (واقعه، ۳۹ و ۴۰)
این آیات در کنار یکدیگر، تصویری از استمرار حضور انسان‌های مؤمن در دوره‌های مختلف تاریخ ارائه می‌کنند.
از این منظر، انقلاب اسلامی را می‌توان تلاشی برای گشودن افقی تازه در تاریخ معاصر دانست؛ حرکتی که با تکیه بر معنویت و عدالت‌خواهی، در پی عبور از محدودیت‌های جهان‌بینی مادی است.
مولوی نیز در ابیاتی درباره نقش اولیای الهی در حیات‌بخشی به جان انسان‌ها می‌سراید:
«هین که اسرافیل وقت‌اند اولیا
مرده را زیشان حیات است و حیا»
از اجمال اندیشه امام تا تفصیل در جهان معاصر
هر تحول فکری بزرگ، در آغاز واجد مجموعه‌ای از اصول و مبانی کلی است که به‌تدریج باید در عرصه‌های مختلف زندگی فردی و اجتماعی تبیین و عملیاتی شود.
می‌توان این فرایند را حرکت از «اجمال» به «تفصیل» نامید؛ یعنی تبدیل یک حقیقت کلی به مجموعه‌ای از نظریه‌ها، راهبردها و الگوهای اجرایی.
در قرآن کریم، حضرت موسی(ع) برای تقویت قدرت بیان و همراهی برادرش هارون(ع) در مسیر ابلاغ رسالت، می‌فرماید:
«وَأَخِی هَارُونُ هُوَ أَفْصَحُ مِنِّی لِسَانًا» (قصص، ۳۴)
این آیه نشان‌دهنده اهمیت تبیین و انتقال روشن پیام در مسیر تحقق رسالت الهی است.
در همین چارچوب، اندیشه امام خمینی(ره) را می‌توان مجموعه‌ای از مبانی بنیادین دانست که تبیین عمیق‌تر و گسترش آن در عرصه‌های مختلف، نیازمند پژوهش، اجتهاد و شناخت شرایط متغیر جهان معاصر است.
از این منظر، یکی از مهم‌ترین مسئولیت‌های متفکران، مدیران، رسانه‌ها و نهادهای علمی، استخراج ظرفیت‌های این مکتب و تبدیل آنها به الگوهای کارآمد در حوزه‌های فرهنگ، اقتصاد، سیاست و جامعه است.
پیروی از یک مکتب فکری، صرفاً به معنای تکرار مفاهیم و شعارهای آن نیست؛ بلکه به معنای فهم مبانی، شناخت اقتضائات زمانه و ارائه پاسخ‌های متناسب با مسائل جدید است.
بازگشت به هویت فکری در عصر بی‌تاریخی
جهان معاصر با وجود گسترش ارتباطات و افزایش حجم اطلاعات، همچنان با بحران معنا، هویت و تفاهم روبه‌روست. انسان‌ها بیش از گذشته سخن می‌گویند، اما این گفت‌وگوها همیشه به فهم متقابل منجر نمی‌شود.
در چنین شرایطی، بازخوانی اندیشه اشراقی امام خمینی(ره) می‌تواند فرصتی برای تأمل دوباره درباره نسبت معنویت، عقلانیت، فرهنگ و سیاست فراهم کند.
انقلاب اسلامی با طرح نوعی جهان‌بینی مبتنی بر توحید، معنویت و عدالت، افقی متفاوت از الگوهای رایج توسعه و سیاست را پیش روی جامعه ایرانی قرار داد.
با این حال، تداوم و گسترش این افق فکری، در گرو عبور از سطح شعار و حرکت به سوی تبیین نظری و تحقق عملی آن است.
ازاین‌رو، رسالت امروز جامعه فکری و فرهنگی، فهم دقیق مبانی این مکتب و تفصیل آن در مواجهه با مسائل واقعی جهان معاصر است؛ مسیری که می‌تواند زمینه‌ساز گفت‌وگوی عمیق‌تر تمدنی و شکل‌گیری افق‌های تازه در مسیر تمدن نوین اسلامی باشد.
منبع:فارس