این گزارش نشان می‌دهد که مدیریت بحران در این حادثه با دوگانگی آشکاری روبه‌رو بود: از یک سو، مشارکت گسترده مردمی و بسیج نهادهای امدادی و نظامی و از سوی دیگر، ضعف در فرماندهی یکپارچه، کندی اسکان موقت و دائم و مشکلات معیشتی پایدار برای بازماندگان. نه سال پس از حادثه، در حالی که بخش عمده بازسازی فیزیکی انجام شده، زخم‌های اقتصادی و اجتماعی ناشی از تاخیرها و نوسانات اقتصادی همچنان بر زندگی مردم منطقه سایه افکنده است.
از مهم‌ترین نقاط قوت پاسخ به این حادثه، کمک گسترده سازمان‌های مردم‌نهاد و مشارکت خودجوش شهروندان بود. در ساعات اولیه، مردم مناطق کمتر آسیب‌دیده با خودروهای شخصی به کمک شتافتند، هرچند بسیاری از آنان نمی‌دانستند چه اقدام اصولی باید انجام دهند و نیروهای هلال احمر گاهی ناچار می‌شدند هشدار دهند که اقدامات غیرتخصصی می‌تواند اوضاع را بدتر کند.
فناوری نیز نقش مهمی ایفا کرد. پیام‌رسان تلگرام در اطلاع‌رسانی سریع و بسیج کمک‌های محلی و ملی سودمند بود. این پیام‌رسان حدود شش ماه پس از زلزله، در اردیبهشت ۱۳۹۷، در ایران فیلتر شد. تجربه نشان داد که شبکه‌های اجتماعی می‌توانند در ساعات طلایی پس از فاجعه، ابزاری کارآمد برای هماهنگی و اطلاع‌رسانی باشند.
مهم‌ترین ضعف مدیریت بحران، نبود مدیریت یکپارچه شهری در شهرهای آسیب‌دیده (سرپل‌ذهاب، اسلام‌آباد غرب، کرند، گیلانغرب و ثلاث باباجانی) و کمبود نیروی عملیاتی کافی در ساعات اولیه بود. در تاریکی شب، ساکنان منطقه «حس جهنم» را تجربه کردند؛ برق قطع شد و صدای جیغ و آژیر همه‌جا را پر کرد. هر کسی به سویی می‌دوید و هیچ‌کس دقیقا نمی‌دانست چه باید بکند. این وضعیت نشان‌دهنده پایین بودن آگاهی عمومی در مواجهه با بحران است. تجربه زیسته مردم منطقه، فراتر از آمار خسارت، نشان‌دهنده یک آسیب جمعی بود. روایت‌های میدانی از شب حادثه، تصویری از سردرگمی، ترس و بی‌پناهی ترسیم می‌کند: «همه بر سر خود می‌زدند و نام‌هایی را صدا می‌کردند. هر کسی به سویی می‌دوید و یکی از اعضای خانواده‌اش را صدا می‌کرد». این تجربه، همراه با نگرانی از تکرار الگوی جنگ و انتظار طولانی برای بازگشت به خانه، ضرورت توجه به سلامت روان و حمایت‌های روانی را برجسته می‌کند.
روند اسکان موقت با کندی همراه بود. فرماندار سرپل‌ذهاب در دی ۱۳۹۶ اعلام کرد که حدود ۵۵۵۰ کانکس در روستاها و ۲۵۰۰ کانکس در شهر نصب شده و پیش‌بینی می‌شد اسکان موقت تا پایان دی‌ماه به پایان برسد. با این حال، گزارش‌های بعدی از ادامه مشکلات حکایت داشت. یک نماینده مجلس در سال ۱۴۰۰، یعنی چهار سال پس از زلزله، اعلام کرد که بخشی از مردم هنوز با مشکلات اسکان دست‌به‌گریبان‌اند و در برخی موارد، بنیاد مسکن از برنامه خود عقب است.
در حوزه اسکان دائم، حدود ۴۱ هزار واحد مسکونی احداث و بیش از ۶۷ هزار و ۵۰۰ واحد مرمت شد. بازسازی ۲۴۷ واحد بهداشتی و ۱۲۰۰ کلاس درس نیز در مناطق زلزله‌زده انجام شد. با این حال، گزارش‌ها حاکی از آن است که حدود ۲۰ درصد از روستاییان نمی‌توانستند سهم نقدی خواسته‌شده از سوی پیمانکاران طرف قرارداد بنیاد مسکن را بپردازند و این مسئله روند اسکان دائم را کند کرده بود.
نوسانات اقتصادی و گرانی، بزرگ‌ترین ضربه را به زلزله‌زدگان وارد کرد. ارقام مصوب دولت برای وام بازسازی (۳۰ میلیون تومان برای روستاییان و ۴۰ میلیون تومان برای شهرنشینان) بر اساس برآورد قیمت‌های سال قبل تعیین شده بود، اما با جهش قیمت ارز و مصالح، این مبالغ عملا کفایت نمی‌کرد. این وضعیت باعث شد بسیاری از خانواده‌ها زیر بار هزینه‌های ساخت‌وساز قرار بگیرند.
مشکل دیگری که سال‌ها گریبان‌گیر مردم بود، به وام‌های دریافتی در زمان زلزله مربوط می‌شد. کمیسیون اصل نود مجلس در سال ۱۴۰۴ به عدم اجرای مصوبه دولت درباره امهال یک‌ساله تسهیلات زلزله‌زدگان رسیدگی کرد. بر اساس این گزارش، حدود ۶۳ هزار فقره تسهیلات در بانک‌های مختلف (سپه، ملی، صادرات، تجارت، کشاورزی و ملت) پرداخت شده بود و برخی بانک‌ها مصوبه بخشودگی سود و مهلت بازپرداخت را اجرا نکرده بودند.
پنج درس از مدیریت بحران در زلزله ازگله در سال ۱۳۹۶
۱. فرماندهی یکپارچه، حلقه مفقوده: نبود مدیریت واحد شهری و کمبود نیروی عملیاتی در ساعات اولیه، هزینه‌های جانی و اجتماعی را افزایش داد. ایجاد ساختار فرماندهی حادثه با اختیارات روشن و تمرین‌های دوره‌ای ضروری است.
۲. آمادگی عمومی، سرمایه‌ای حیاتی: پایین بودن آگاهی مردم در مواجهه با بحران و هشدارهای امدادگران درباره خطر اقدامات غیرتخصصی، نشان‌دهنده نیاز به آموزش همگانی گسترده است.
۳. بازسازی فراتر از آجر و سیمان است: تاخیر در اسکان موقت، فشار اقتصادی ناشی از گرانی، مشکل وام‌ها و ابهام در وضعیت بیمارستان اسلام‌آباد غرب نشان می‌دهد که بازسازی موفق باید ابعاد معیشتی، مالی و روانی را نیز در بر گیرد.
۴. اعتماد عمومی، دارایی راهبردی: سفر رهبری و پیام همدلی اولیه، نقش مهمی در کاهش نگرانی و تقویت وفاق ملی ایفا کرد. مدیریت ارتباطات در بحران، بخشی جدایی‌ناپذیر از مدیریت بحران است.
۵. نظارت بر ساخت‌وساز، از بازسازی تا آینده: فروریختن ساختمان‌های نوساز در محله فولادی و مسکن مهر اسلام‌آباد غرب که «بافت فرسوده جدید» تلقی شدند، زنگ خطری است که نشان می‌دهد بدون نظارت موثر بر اجرای مقررات، بازسازی نیز می‌تواند خطرآفرین باشد.
نگاهی به ناکامی پروژه «دهکده امید»
پروژه «دهکده امید» که دکتر صادق زیباکلام با کمک‌های مردمی برای زلزله‌زدگان سرپل‌ذهاب آغاز کرد، به دلایل متعددی نتوانست به سرانجام برسد. این دلایل عمدتا ریشه در ناسازگاری پروژه با ابعاد انتظارات منطقه، تعارض با ساختار رسمی مدیریت بحران، ابهامات حقوقی و مشکلات اجرایی داشت.
یکی از موانع اصلی، مخالفت نهادهای مسئول با ماهیت و نحوه هزینه‌کرد این کمک‌ها بود. مسئولان معتقد بودند کمک‌های مردمی باید در اختیار دستگاه‌های متولی، یعنی هلال احمر، قرار گیرد تا صرف اسکان فوری شود، نه پروژه‌های بلندمدت توسعه‌ای.
در ۱۲ بهمن ۱۳۹۶، فرماندار سرپل‌ذهاب از برگزاری مراسم کلنگ‌زنی پروژه جلوگیری کرد و خطاب به زیباکلام گفت که شهر «صاحب و مدیر» دارد و نمی‌توان بدون مجوز و با بودجه‌ای که منبع مصرف مشخصی دارد، اقدام به تاسیس مرکز کرد.
مهم‌ترین انتقاد واردشده به پروژه، مسئله «حقوق کمک‌کنندگان» بود. منتقدان و حتی خود دکتر زیباکلام اذعان داشتند که اهداکنندگان پول را برای کمک فوری (چادر، پتو و کانکس) واریز کرده بودند، نه برای ساخت یک روستای نمونه با معیارهای توسعه پایدار. دکتر زیباکلام در مصاحبه‌ای گفت: «ایراد آنها از نظر حقوقی درست است» و اگر کسی ۱۰۰ هزار تومان کمک کرده، انتظار داشته پول صرف زلزله‌زده‌ها شود، نه صرف «دهکده امید».
دکتر زیباکلام و برخی رسانه‌ها، مخالفت‌ها با پروژه را دارای انگیزه‌های سیاسی دانستند. از یک سو، او معتقد بود اعتماد مردم به او و واریز پول به حساب شخصی‌اش، به جای نهادهای دولتی، برای دولت خوشایند نبود. از سوی دیگر، برخی رسانه‌های منتقد، پروژه را ابزاری برای اهداف سیاسی توصیف کردند که به جای رفع نیاز فوری مردم، به دنبال ایده‌های روشنفکرانه بود.
علاوه بر موانع بیرونی، خود پروژه نیز با کندی و مشکلات فنی دست‌وپنجه نرم می‌کرد. دکتر زیباکلام اعلام کرد که تا آبان ۱۳۹۷، تنها نزدیک به ۳۰ واحد از خانه‌های پروژه آماده شده بود. ناکامی پروژه دهکده امید را می‌توان حاصل برخورد دو رویکرد متفاوت به مدیریت بحران دانست: از یک سو، رویکرد رسمی و نهادی که اولویت را بر اسکان سریع و بازسازی متعارف می‌دید و هرگونه موازی‌کاری را برنمی‌تافت؛ و از سوی دیگر، رویکرد فردی و ایده‌محور زیباکلام که به دنبال اجرای یک الگوی توسعه پایدار بود، اما در جلب رضایت اهداکنندگان، هماهنگی با انتظارات ساکنان محل، هماهنگی با نهادهای قانونی و پیشبرد اجرایی پروژه ناکام ماند.
ساکنان محلی روستای هدف، سراب ذهاب قادری، در مواردی اختلاف‌نظر و عدم همکاری داشتند و در مراحل بعدی، مشکلات اجرایی پروژه را تشدید کردند. نگرش ساکنان محلی نسبت به این پروژه پیچیده و چندوجهی بود. دکتر زیباکلام در گزارش خود اشاره کرد که هنگام پاکسازی آوارهای روستا، «برخی از ساکنان محلی مانع شدند». دلیل مخالفت آنها این بود که ادعا می‌کردند به این آوارها برای ساخت مسکن نیاز دارند، اما زیباکلام اذعان کرده است که «دلیل واقعی مخالفت آنها مشخص نیست».
پس از احداث تاسیسات تصفیه فاضلاب، زمانی که دکتر زیباکلام پیشنهاد کرد ساکنان محلی به صورت نوبتی یا با پرداخت هزینه ماهانه در نگهداری از آن مشارکت کنند، «اکثریت مخالفت کردند». دلیل آنها این بود که معتقد بودند این تاسیسات فاضلاب مناطق ثروتمندنشین را تصفیه می‌کند و آب تصفیه‌شده نیز زمین‌های کشاورزان دیگر را آبیاری می‌کند؛ بنابراین حاضر نبودند هزینه و زحمت آن را متقبل شوند. در همان اوایل شروع پروژه، گزارش‌ها حاکی از آن بود که در میان ساکنان محلی منتقدانی وجود داشتند که عمدتا بر نحوه استفاده از کمک‌های مردمی تمرکز داشتند. برخی معتقد بودند که کمک‌ها باید به صورت نقدی بین مردم توزیع شود تا خودشان درباره نحوه هزینه‌کرد آن تصمیم بگیرند، نه اینکه برای ساخت زیرساخت‌ها استفاده شود.
*استاد دانشگاه